हर्मुज पार गर्न युआनमा तेल कारोबार गर्नुपर्ने इरानको शर्त: पेट्रोडलर अन्त्यको सूचक ?

काठमाडौं । अमेरिका र इजरायलले इरानविरुद्ध अपरेशन एपिक फ्युरी नामक सैन्य कारवाही सुरु गरेको तेस्रो हप्तामा प्रवेश गर्दा तेहरानले साहसी कदम चाल्ने उद्घोष गरेको छ ।

इरानले हर्मुज जलयोजक भएर जाने तेल ट्यांकरहरूका लागि व्यापारको भुक्तानी चिनियाँ युआनमा हुनुपर्ने शर्त राखेको इरानी अधिकारीहरूले पुष्टि गरेका छन् ।

हर्मुज जलयोजकलाई लामो समयदेखि विश्व अर्थतन्त्रको प्रमुख नाकाको रूपमा लिइन्छ । पर्सियाली खाडीलाई ओमानको खाडीसँग जोड्ने यो साँघुरो र रणनीतिक जलमार्गबाट दैनिक करिब २ करोड ब्यारल भन्दा बढीको तेल ओसारपसार हुन्छ । यो विश्वको कुल खपतको झण्डै २० प्रतिशत हो ।

दशकौंदेखि यो मार्ग सञ्चालनका सरल नियमहरूमार्फत चलिरहेको थियो । अमेरिकी जलसेनाको निगरानीमा जहाजहरू स्वतन्त्र रूपमा आवतजावत गर्ने गर्थे र ती जहाजले बोक्ने तेलको मूल्य अमेरिकी डलरमा तय र भुक्तानी गरिन्थ्यो ।

तर, इरानले गरेको नयाँ घोषणा पेट्रो डलरमाथिको ठाडो प्रहार हो । १९७० को दशकको मध्यदेखि अमेरिकाको विश्वव्यापी प्रभुत्वलाई धानेको आर्थिक संरचना अब हल्लिन थालेको अनुभव भएको छ ।

इरानले तेल कारोबारका लागि युआनमा जोड दिनु किन महत्त्वपूर्ण छ भन्ने कुरा बुझ्न पहिले पेट्रोडलरको इतिहास बुझ्नुपर्छ । दोस्रो विश्वयुद्ध अन्त्य हुने बेलामा सन् १९४४ को ब्रेटन वुड्स सम्झौताबाट यसको कथा सुरु हुन्छ । यस प्रणालीले अमेरिकी डलरलाई विश्वको प्राथमिक सञ्चिति मुद्राको रूपमा स्थापित गरेको थियो । त्यतिखेर मूल्य प्रति औंस सुन ३५ डलर बराबर राखिएको थियो ।

तर, सन् १९७० को दशकको आरम्भतिर यो प्रणाली असफल हुन थाल्यो । भियतनाम युद्धको खर्च र बढ्दो व्यापार घाटाका कारण अमेरिकाका तत्कालीन राष्ट्रपति रिचर्ड निक्सनले सन् १९७१ मा डलरलाई सुनमा परिवर्तन गर्न सकिने व्यवस्थाको अन्त्य गरे । यसले विश्व अर्थतन्त्रमा हलचल ल्यायो किनकि डलर अब कुनै ठोस वस्तु (सुन) को आधारमा सुरक्षित थिएन ।

डलरको साख जोगाउन निक्सन प्रशासनले सन् १९७४ मा विश्वको सबैभन्दा ठूलो तेल निर्यातक राष्ट्र साउदी अरबसँग एउटा महत्त्वपूर्ण सम्झौता गरेको थियो ।

सैन्य सुरक्षा, उन्नत प्रविधि र हतियारको ग्यारेन्टीको बदलामा साउदी सरकार आफ्नो सबै तेलको मूल्य निर्धारण र बिक्री विशेष रूपमा अमेरिकी डलरमा गर्ने र आफ्नो अतिरिक्त तेल आम्दानी (पेट्रोडलर) लाई अमेरिकी ट्रेजरी बोन्ड र अन्य सम्पत्तिहरू किनेर पुनः अमेरिकी अर्थतन्त्रमै फर्काउने कुरामा सहमत भयो ।

सन् १९७५ सम्ममा तेल उत्पादक राष्ट्रहरूको समूह ओपेकका अन्य सबै सदस्यहरूले पनि यही बाटो अपनाए । यस पेट्रोडलर प्रणालीले अमेरिकी मुद्राको लागि विश्वव्यापी र निरन्तर माग सिर्जना गर्यो किनकि प्रत्येक देशलाई उद्योग र यातायात चलाउन तेल चाहिन्थ्यो । त्यसैले प्रत्येक देश अमेरिकी डलरको विशाल भण्डार राख्न बाध्य भयो ।

यसले अमेरिकालाई ठूलो घाटाको बजेट चलाउन र अन्य राष्ट्रको तुलनामा मुद्रास्फीतिको कम जोखिममा नोट छाप्न अनुमति दियो । यसले आफ्ना शत्रुहरूलाई विश्वव्यापी भुक्तानी प्रणाली (स्विफ्ट) बाट विच्छेद गर्ने र उनीहरूको डलरमा आधारित सम्पत्ति रोक्का गर्ने शक्ति पनि वाशिङटनलाई दियो । अमेरिकाले यस आर्थिक हतियारको भरपूर उपयोग गर्यो ।

त्यसैले हर्मुजबाट हुने व्यापारमा युआन अनिवार्य गर्ने इरानको कदम पश्चिमसँगको वर्षौंदेखिको आर्थिक युद्धको उत्कर्ष हो । सन् २०१८ मा अमेरिकाले इरान आणविक सम्झौता (जेसीपीओए) बाट हात झिकेपछि इरानलाई डलरमा आधारित आर्थिक प्रणालीबाट धेरै हदसम्म बाहिर निकालिएको छ । त्यसको जवाफमा तेहरानले बेइजिङसँगको सम्बन्ध गहिरो बनाउँदै प्रतिरोधी अर्थतन्त्र निर्माण गरेको छ ।

सन् २०२१ मा इरान र चीनले ४०० अर्ब डलरको २५ वर्षे सहयोग सम्झौतामा हस्ताक्षर गरे । विश्वको सबैभन्दा ठूलो तेल आयातक मुलुक चीन इरानी कच्चा तेलको प्राथमिक गन्तव्य बनेको छ । सन् २०२५ सम्ममा इरानको ९० देखि ९५ प्रतिशतसम्म तेल निर्यात चीनतर्फ मोडिएको अनुमान गरिएको थियो ।

सन् २०२६ मा इरानले अन्य मुलुकमाथि नयाँ शर्त तेर्स्याएर चीनसँगको सम्बन्धलाई अर्को तहमा उकालेको छ । हर्मुज जलयोजकबाट जाने कुनै पनि ट्यांकरले युआनमा व्यापार गर्नुपर्ने शर्त राखेर इरानले चिनियाँ मुद्रालाई अन्तर्राष्ट्रियकरण गर्न आफ्नो भौगोलिक नियन्त्रणको उपयोग गरिरहेको छ ।

पेट्रोडलरको अन्त्य बारेको बहस दशकौंदेखि हुँदै आएको छ । तर, त्यो अहिलेसम्म देखिएको छैन । यद्यपि, वर्तमान परिस्थिति केही फरक देखिन्छ

यसबाट इरानले दुईवटा फाइदा उठाउने विश्लेषकहरू बताउँछन् । पहिलो त, पश्चिमले लगाएको प्रतिबन्धबाट इरानले मुक्ति पाउँछ । तेलको व्यापार युआनमा हुँदा त्यसका कारोबारहरू अमेरिकी अर्थ मन्त्रालयको पहुँचभन्दा बाहिर हुनेछन् ।

दोस्रो, यसले विभिन्न मुलुकहरूलाई भूराजनीतिक दबाब दिनेछ । यसले दक्षिण कोरिया, भारत र जापान जस्ता प्रमुख एसियाली अर्थतन्त्रहरूलाई ऊर्जा सुरक्षाका लागि युआनको शर्त मान्ने वा पूर्ण ऊर्जा संकटको जोखिम मोल्नेमध्ये एउटा छनोट गर्न बाध्य पार्छ ।

त्यसो त पेट्रोडलरको अन्त्य बारेको बहस दशकौंदेखि हुँदै आएको छ । तर, त्यो अहिलेसम्म देखिएको छैन । यद्यपि, वर्तमान परिस्थिति केही फरक देखिन्छ ।

पेट्रोडलर ‘नेटवर्क इफेक्ट’ मा निर्भर छ । अर्थात्, डलर मूल्यवान छ किनभने अरू सबैले यसलाई प्रयोग गर्छन् । इरानको शर्तले सोही नेटवर्कको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण विन्दुमा प्रहार गरेको छ । हर्मुजबाट दैनिक गुज्रने २ करोड ब्यारल तेलको ठूलो हिस्सा युआनमा व्यापार हुन थाल्यो भने डलरको विश्वव्यापी माग घट्नेछ ।

यसबाहेक, यो घटना सोलोडोलो एक्लो पनि हैन । रुसले पहिले नै आफ्नो ऊर्जा निर्यातको लागि युआन र रुबल अपनाइसकेको छ । साउदी अरबले पनि चीनलाई गर्ने तेल बिक्रीमा युआन स्वीकार गर्ने संकेत दिएको छ ।

ब्रिक्स प्लस समूहको विस्तार (जसमा अहिले इरान र साउदी अरब पनि सामेल छन्) ले ब्रिक्स पे जस्ता वैकल्पिक भुक्तानी पूर्वाधारको निर्माणलाई तीव्र बनाएको छ । विश्वका सबैभन्दा ठूला तेल उत्पादक र उपभोक्ताहरूले डलर प्रयोग गर्न छोड्ने सहमति गरे भने सन् १९७४ को संरचनाको पेट्रोडलर प्रणाली प्रभावकारी रूपमा समाप्त हुनेछ ।

यति हुँदाहुँदै पनि धेरै अर्थशास्त्रीहरू डलरको पतनलाई अनावश्यक बढाइचढाइ गरिएको तर्क गर्छन् ।

उनीहरूका अनुसार, अमेरिकी ट्रेजरी बजार अझै पनि विश्वको सबैभन्दा गहिरो र तरल बजार हो । एक सेकेन्डमै अर्बौं डलरका ट्रेजरी बोन्डहरू बेच्न सकिन्छ भन्ने कुरा लगानीकर्ताहरूलाई थाहा छ । युआनको हकमा यो कुरा लागू हुँदैन ।

ट्रिफिन डाइलेमालाई विचार गर्ने हो भने विश्वव्यापी सञ्चिति मुद्रा हुनका लागि चीनले विश्वलाई युआन उपलब्ध गराउन ठूलो व्यापार घाटा बेहोर्न तयार हुनुपर्छ । हाल, चीन एक निर्यातप्रधान राष्ट्र हो र उसले आफ्नो पुँजी खातामा कडा नियन्त्रण राख्छ । युआन पूर्ण रूपमा परिवर्तनीय (एक्सचेन्जबल) नभएसम्म डलरलाई पूर्ण रूपमा प्रतिस्थापन गर्न सक्दैन ।

युआनलाई विश्वको ‘रिजर्भ करेन्सी’ बनाउने सीको इच्छा, डलरको प्रभुत्व खोस्न कत्तिको छ सम्भव ?

डलरलाई अमेरिकी सरकारको विश्वास र अमेरिकी सेनाको समर्थन छ । वास्तवमा पेट्रोडलर प्रणाली सुरक्षा ग्यारेन्टीमा बनेको थियो । चीनले पर्सियाली खाडीमा त्यस्तै स्तरको क्षेत्रीय सुरक्षा प्रदान गर्न नसकेसम्म धेरै तेल उत्पादकहरू डलरसँगको सम्बन्ध तोड्न हिचकिचाउनेछन् । त्यसो त अमेरिकी सेनाले पनि हर्मुज खुलाउनका लागि एक्लो प्रयास पर्याप्त नभएको भनेर अमेरिकाको प्रभावको अन्त्य भएको संकेत दिएको छ ।

तेल व्यापारमा अमेरिकी डलरबाट चिनियाँ युआनमा हुने कुनै पनि परिवर्तनले मुद्रा बजारमा अमेरिकी डलरमाथि दबाब दिने अपेक्षा गरिएको छ । अमेरिकी डलरमा आउने तीव्र गिरावट लगत्तै छोटो समयमै मुद्रास्फीति ह्वात्तै बढ्ने अपेक्षा गरिएको छ । यो यस्तो परिस्थिति हो जसले अमेरिकाको फेड (केन्द्रीय बैंक) लाई ब्याजदर बढाउन बाध्य पार्न सक्छ र यसले अमेरिकी अर्थतन्त्रमा तरलता संकट निम्त्याउन सक्छ ।

भारत र जापान जस्ता देशहरू धर्मसंकटमा छन् । उनीहरूले पश्चिमसँग बलियो सुरक्षा सम्बन्ध कायम गरेका छन् तर आर्थिक रूपमा उनीहरू पश्चिम एसियाली तेलमा निर्भर छन्

इरानको नयाँ शर्तप्रति विश्वको प्रतिक्रिया अनुमान गरे अनुसार नै दुई खेमामा विभाजित भएको छ । अमेरिका र युरोपमा यस कदमलाई आर्थिक आतंकवादको रूपमा हेरिएको छ । हर्मुजबाट हुने ढुवानी रोक्ने वा मुद्रा परिवर्तन गर्न बाध्य पार्ने कुनै पनि प्रयासले आवागमनको स्वतन्त्रताको सिद्धान्त उल्लंघन गर्ने अमेरिकी अधिकारीहरूले चेतावनी दिएका छन् ।

अमेरिकी प्रशासनले यसमा कडा प्रतिक्रिया जनाउने संकेत दिएको छ । सम्भावित प्रतिक्रियाहरूमा दोस्रो तहको प्रतिबन्ध अर्थात् युआनको शर्त मान्ने कुनै पनि बैंक वा कम्पनीलाई दण्डित गर्ने, सैन्य सुरक्षा अर्थात् ट्यांकरहरूलाई सशस्त्र सुरक्षा दिन अमेरिकी फिफ्थ फ्लीटको उपस्थिति बढाउने (यसले इरानलाई आफ्नो शर्त लागू गर्न चुनौती दिनेछ) र वैकल्पिक प्रणालीलाई दबाउने अर्थात् अमेरिकी नेतृत्वले आक्रामक व्यापार शुल्क र आर्थिक सम्बन्ध विच्छेदमार्फत ब्रिक्सका वैकल्पिक प्रणालीहरूलाई ध्वस्त पार्ने चेतावनी लगायत छन् ।

चीनले आधिकारिक रूपमा शान्ति स्थापना गर्ने शक्तिको भूमिका खेले पनि यस खेलमा सबैभन्दा ठूलो फाइदा चीनलाई नै हुनेछ । युआनको अन्तर्राष्ट्रियकरण बेइजिङको बेल्ट एन्ड रोड इनिसिएटिभको मुख्य लक्ष्य हो । डलरलाई चुनौती दिने कठिन काम इरानलाई गर्न दिएर बेइजिङले पेट्रोयुआनको लाभ उठाइरहेको छ ।

रुस र अन्य ब्रिक्स राष्ट्रहरू इरानको यस कदमबाट खुशी छन् । मस्कोका लागि डलरको आधिपत्य कमजोर हुनु भनेको पश्चिमी प्रतिबन्धहरू कम प्रभावकारी हुनु हो । ग्लोबल साउथका उदीयमान अर्थतन्त्रहरूका लागि आफ्नै मुद्रामा व्यापार गर्न पाउनु मौद्रिक सार्वभौमसत्ताको कुरा हो ।

तर, भारत र जापान जस्ता देशहरू धर्मसंकटमा छन् । उनीहरूले पश्चिमसँग बलियो सुरक्षा सम्बन्ध कायम गरेका छन् तर आर्थिक रूपमा उनीहरू पश्चिम एसियाली तेलमा निर्भर छन् । उनीहरूले युआनमा भुक्तानी गर्न थाले भने अमेरिकी आर्थिक प्रणालीको रोष सहनुपर्ने हुन्छ । युआनमा भुक्तानी नगर्दा उनीहरूले ऊर्जा संकटको सामना गर्नुपर्नेछ ।

इरानको शर्त वास्तवमै कार्यान्वयन भयो भने त्यसले सुन र चाँदीको मूल्यमा पनि महत्त्वपूर्ण प्रभाव पार्न सक्छ । यद्यपि, हालसम्म अमेरिका–इरान युद्धका बीच सुन र चाँदीको मूल्य बढ्न सकेको छैन ।

डलरको ‘डेथ स्पाइरल’ र सुनको उदय: अमेरिकी मुद्राप्रतिको विश्वास किन टुट्दैछ ?

कच्चा तेलको मूल्यमा भएको वृद्धिका बीच मुद्रास्फीतिको चिन्ताका कारण अमेरिकी केन्द्रीय बैंकले ब्याजदर कटौती गर्ने अनुमानलाई मत्थर पारिदिएको छ । त्यसले सुनको मूल्यमा दबाब सिर्जना गरेको छ । यसैबीच चाँदीको माग र मूल्य केही पछाडि परेको छ किनकि लगानीकर्ताहरू बृहत् आर्थिक अनिश्चितताले औद्योगिक वृद्धिलाई अवरोध गर्न सक्ने र यसले चाँदीको माग घटाउने डर लिइरहेका छन् ।

हर्मुज पासका लागि तेल व्यापारमा युआन प्रयोग गर्नुपर्ने इरानको जिद्दी सम्भवतः डलरको अन्त्य नभई चुनौतीहीन डलरको युगको समाप्ति चाहिँ पक्कै हो ।

विश्व अब एकध्रुवीय आर्थिक प्रणालीबाट बहुध्रुवीय व्यवस्थातर्फ मोडिएको छ । यस युगमा अन्तर्राष्ट्रिय अर्थप्रणालीका लागि डलर सम्भवतः अझै पनि प्रमुख मुद्रा रहनेछ तर अन्तर्राष्ट्रिय ऊर्जाका लागि यो अब एकमात्र मुद्राका रूपमा राज गर्न सक्ने छैन । ऊर्जा कारोबारमा बहुमौद्रिक प्रणालीको उदय भइरहेको सन्दर्भमा पेट्रोडलरको प्रभाव कमजोर हुँदै गइरहेको देखिन्छ ।