प्रेमकथाको रूपमा प्रस्तुत गरिएको सिनेमा ‘काजी’ केवल प्रेम र पारिवारिक सम्बन्धको कथा मात्र होइन । यसले ग्रामीण परिवेशमा रहेका मानिसहरूको भावना, सम्बन्ध र सामाजिक यथार्थलाई संवेदनशील ढंगले चित्रण गर्ने प्रयास गरेको छ ।
नेपाली समाजका विभिन्न तहहरू, सामाजिक संरचना, शक्ति सम्बन्ध, वर्गीय यथार्थ, सांस्कृतिक मूल्य–मान्यता तथा धार्मिक विश्वासहरूलाई पनि फिल्मले आफ्नो कथाभित्र समेट्न खोजेको देखिन्छ । पात्रहरूको व्यक्तिगत संघर्ष र सम्बन्धमार्फत समाजले व्यक्तिको जीवनलाई कसरी प्रभावित गर्छ भन्ने पक्षलाई फिल्मले उजागर गर्न खोजेको छ ।
यस अर्थमा ‘काजी’ प्रेमकथाभन्दा पनि नेपाली समाजको जटिल सामाजिक यथार्थलाई प्रतिबिम्बित गर्ने सिनेमाको रूपमा उभिन्छ ।
एक समाजशास्त्री, अनुसन्धानकर्ता तथा समाज र मानव व्यवहारको सूक्ष्म पर्यवेक्षकको रूपमा मैले ‘काजी’ सिनेमालाई विभिन्न तहबाट विश्लेषण गर्ने प्रयास गरेकी छु ।
१. ग्रामीण समाजको सामाजिक संरचना
काजी सिनेमाले ग्रामीण जीवनलाई केवल रमणीय दृश्यका रूपमा होइन, गाउँभित्रका सामाजिक सम्बन्ध, प्रतिष्ठा र वर्गीय यथार्थका रूपमा पनि प्रस्तुत गर्छ । काजी एक सामान्य किसान भएकाले उनको सामाजिक हैसियत अन्य सरकारी जागिरे ज्वाइँहरूको तुलनामा फरक देखिन्छ ।
कजिनीको माइतीमा अन्य ज्वाइँहरूका लागि विशेष सम्मान देखाइँदा काजीले त्यस्तो व्यवहार नपाउनु समाजमा व्यक्तिको मूल्याङ्कन उसको व्यक्तिगत गुणभन्दा पनि वर्ग, पेशा र सामाजिक हैसियतका आधारमा हुने यथार्थको प्रतीक हो । यसरी फिल्मले ग्रामीण समाजभित्रको शक्ति सम्बन्ध र सामाजिक संरचनालाई सूक्ष्म रूपमा उजागर गर्छ ।
२. वर्गीय यथार्थ
कार्ल मार्क्सको वर्गीय दृष्टिकोणबाट हेर्दा सामाजिक सम्बन्धहरू केवल भावना र प्रेममा आधारित हुँदैनन्, तिनमा आर्थिक अवस्थाको पनि गहिरो प्रभाव हुन्छ । काजीमा सम्मान, अवसर, सम्बन्ध र भविष्यका सम्भावनाहरू आर्थिक तथा सामाजिक हैसियतसँग जोडिएका देखिन्छन् । कजिनीले घरमा आएका सामानहरू राख्न लगाउने, सानातिना कामहरू गराउन अनुरोध गर्ने वा काजीबाट विभिन्न अपेक्षाहरू राख्ने दृश्यहरूले पनि सम्बन्धभित्र रहेको श्रम, जिम्मेवारी र वर्गीय अवस्थाको संकेत गर्छन् ।
यस्ता प्रसङ्गहरूले समाजमा व्यक्तिको मूल्य र अवसरहरू उसको आर्थिक अवस्थासँग कसरी गाँसिएका हुन्छन् भन्ने यथार्थलाई उजागर गर्छन् । यसरी काजीले नेपाली समाजभित्र रहेको वर्गीय संरचना र त्यसले सम्बन्धहरूमा पार्ने प्रभावलाई सूक्ष्म रूपमा प्रतिबिम्बित गरेको छ ।
३. परम्परा र परिवर्तन
काजीको एउटा महत्त्वपूर्ण पक्ष परम्परागत मूल्य र आधुनिक सोचबीचको द्वन्द्व हो । नयाँ पुस्ता व्यक्तिगत स्वतन्त्रता, प्रेम र आत्मनिर्णयको खोजीमा देखिन्छ भने पुरानो पुस्ताले सामाजिक स्थिरता, वंश निरन्तरता र परम्परागत मान्यतालाई बढी महत्त्व दिएको देखिन्छ । फिल्ममा काजी र कजिनी आफ्नो सम्बन्ध र जीवनलाई आफ्नै ढंगले अघि बढाउन चाहन्छन् । तर परिवार र समाजका पुराना पुस्ताहरू भने सन्तान, पारिवारिक जिम्मेवारी र सामाजिक अपेक्षालाई प्राथमिकतामा राख्छन् ।
सासू–ससुरा तथा अन्य आफन्तहरूको सोचमा परम्परागत मूल्यहरूको प्रभाव स्पष्ट देखिन्छ, जहाँ व्यक्तिगत इच्छाभन्दा सामाजिक मान्यता बढी महत्त्वपूर्ण मानिन्छ । यसरी काजीले प्रेम, आत्मनिर्णय र परम्पराबीचको तनावलाई चित्रण गर्दै आजको नेपाली समाजमा देखिने पुस्तान्तरिक द्वन्द्व र परिवर्तनशील सामाजिक यथार्थलाई प्रतिबिम्बित गरेको छ ।
४. पितृसत्तात्मक संरचना
काजीमा सम्बन्ध, परिवार र समाजभित्र पुरुष शक्तिको प्रभाव स्पष्ट रूपमा देख्न सकिन्छ । सन्तान नहुनुको जिम्मेवारी प्रायः महिलामाथि थोपर्ने सोच, पुरुषले चाहे अर्को विवाह गर्न सक्ने सामाजिक स्वीकृति, तथा वरपरका पुरुषहरूको टिप्पणी र दबाबले पितृसत्तात्मक संरचनालाई उजागर गर्छ ।
निर्णय प्रक्रियामा पनि पुरुषहरूको प्रभाव बढी देखिन्छ, जबकि महिलाहरू प्रायः ती निर्णयहरूको असर भोग्न बाध्य हुन्छन् । कजिनीले आफ्नो सम्बन्ध जोगाउन र सामाजिक दबाबबाट बच्न आफू गर्भवती भएको झुट बोल्न बाध्य हुनु उनको व्यक्तिगत संघर्ष मात्र होइन, महिलाले पितृसत्तात्मक समाजमा भोग्नुपर्ने दबाबको प्रतीक पनि हो । यसले महिलाको आत्मनिर्णय र अस्तित्वमाथि सामाजिक अपेक्षाले कसरी प्रभाव पार्छ भन्ने देखाउँछ ।
यद्यपि, पितृसत्तात्मक यथार्थलाई देखाउनु मात्र पर्याप्त हुँदैन । फिल्मले यी मान्यताहरूलाई कति प्रश्न गर्छ वा चुनौती दिन्छ भन्ने कुरा पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ । यही पक्षमा काजी अझ गहिरो हुन सक्थ्यो ।
५. महिलाको दृष्टिकोणको प्रस्तुति
काजीले महिलाको भावनात्मक संसार, श्रम, जिम्मेवारी र सामाजिक दबाबलाई संवेदनशील रूपमा प्रस्तुत गर्ने प्रयास गरेको छ । विशेषगरी कजिनीको घर बनाउने सपना, त्यससँग जोडिएको भावनात्मक लगाव र पारिवारिक जीवनप्रतिको दृष्टिकोणले उनको भित्री संसारलाई उजागर गर्छ । यसले महिलाका अनुभवहरू केवल परिवारभित्र सीमित नभई उनीहरूको आशा, आकांक्षा र संघर्षसँग पनि जोडिएका छन् भन्ने देखाउँछ ।
यद्यपि, नेपाली सिनेमामा जस्तै यहाँ पनि एउटा महत्त्वपूर्ण प्रश्न उठ्छ । त्यो हो, महिला पात्रहरू कथाका केन्द्रीय विषय हुन् कि केवल कथालाई अगाडि बढाउने माध्यम? एक नारीवादी समीक्षकको रूपमा यो प्रश्न काजीमा पनि सान्दर्भिक देखिन्छ ।
फिल्मले महिलाको पीडा र संघर्षलाई देखाए पनि उनको दृष्टिकोण र अनुभवलाई अझ गहिरो तथा सूक्ष्म रूपमा केन्द्रमा राख्न सक्थ्यो । त्यसो भएको भए महिलाको प्रतिनिधित्व अझ सशक्त र प्रभावकारी बन्न सक्थ्यो ।
समग्रमा काजी हेर्दा यसका सम्पूर्ण कलाकारहरूले आफ्नो भूमिकालाई न्याय गर्ने प्रयास गरेका छन् । विपिन कार्की, केकी अधिकारी, गरिमा शर्मा, प्रकाश घिमिरे, विनोद न्यौपाने, हेमन्त बुढाथोकी, रश्मि भट्ट, विशाल पहाडी, सन्दीप बाबु लोहनी तथा अन्य कलाकारहरूको अभिनय स्वाभाविक र विश्वसनीय देखिन्छ ।
विशेषगरी विपिन कार्कीलाई हामीले प्रायः फरक खालका चरित्रहरूमा देख्दै आएका छौँ, तर काजीमा उनी अपेक्षाकृत फरक भूमिकामा प्रस्तुत भएका छन् । उनको अभिनयमा देखिएको सरलता र ग्रामीण पात्रको जीवन्त प्रस्तुतीकरणले दर्शकलाई पात्रसँग जोडिन मद्दत गर्छ । त्यस्तै केकी अधिकारीले कजिनीको भावनात्मक संघर्ष र संवेदनशीलतालाई प्रभावकारी रूपमा प्रस्तुत गरेकी छन् ।
काजीले विवाहलाई दुई व्यक्तिको साझा यात्रा र साझेदारीका रूपमा प्रस्तुत गर्छ । काजी र कजिनीको सम्बन्धमार्फत फिल्मले प्रेम केवल शब्द होइन, व्यवहार, जिम्मेवारी र साथ पनि हो भन्ने देखाउँछ । आफ्नो जीवनसाथीलाई सम्मान, विश्वास र संवेदनशीलता दिन सके सम्बन्ध बलियो बन्छ भन्ने सन्देश फिल्मले दिन्छ । साथै, विवाहपछि दम्पतीलाई आफ्नै ढंगले जीवन अघि बढाउने स्वतन्त्रता आवश्यक हुन्छ भन्ने यथार्थलाई पनि काजीले सूक्ष्म रूपमा प्रस्तुत गरेको छ ।
कजिनीको भूमिकामा केकी अधिकारी यति स्वाभाविक र प्रभावशाली देखिएकी छन् कि यो पात्रमा अरू कसैलाई कल्पना गर्न पनि कठिन लाग्छ । लामो समयपछि पर्दामा सशक्त भूमिकामा देखिएकी उनले कजिनीको भावनात्मक उतारचढाव, पीडा, आशा र संघर्षलाई अत्यन्त सूक्ष्म ढंगले प्रस्तुत गरेकी छन् ।
उनको अभिनय यति जीवन्त र विश्वसनीय छ कि दर्शक सहजै पात्रसँग जोडिन पुग्छ । केकी अधिकारीको यो प्रस्तुति फिल्मका सबैभन्दा बलिया पक्षहरूमध्ये एक हो, र यसको प्रशंसा जति गरे पनि कम नै हुन्छ ।
तसर्थ, ‘काजी’ सिनेमा कुनै एक व्यक्ति वा वैवाहिक दम्पतीको संघर्षको कथा मात्र होइन । यो हाम्रो समाजका नियम, मूल्य, सम्बन्ध र सामाजिक संरचनाहरूले व्यक्तिको जीवनलाई कसरी सीमित गर्छन् वा प्रभावित गर्छन् भन्ने विषयको संवेदनशील अध्ययन पनि हो । प्रेम, परिवार र संघर्षका माध्यमबाट फिल्मले नेपाली समाजका विभिन्न सामाजिक यथार्थहरूलाई प्रस्तुत गर्ने प्रयास गरेको छ ।
(खरेल सामाजिक विज्ञानकी अध्येता हुन् ।)
प्रतिक्रिया