एजेन्सी । आज विश्वकप फुटबल २०२६ को फाइनल खेल हुँदैछ । उपाधि रक्षा गर्न साबिक विजेता अर्जेन्टिना २०१०को विश्वविजेता स्पेनसँग प्रतिस्पर्धा गर्दैछ । तर, के तपाईंलाई थाहा छ ? विश्वकप जिते पनि विजेताले ट्रफी सधैंका लागि घर लैजान पाउँदैन । किन ?
फुटबल विश्वकपको उपाधि जित्ने क्षण कुनै पनि खेलाडी र राष्ट्रका लागि सबैभन्दा ठूलो गौरवको विषय हो । फाइनलको अन्तिम सिट्ठी बज्नेबित्तिकै कप्तानले सुनौलो विश्वकप ट्रफी उचाल्छन्, उनका टिममेटहरू खुसीले रमाउँछन् र करोडौं समर्थकले त्यो ऐतिहासिक क्षणको उत्सव मनाउँछन् । तर, धेरै समर्थकको मनमा एउटा जिज्ञासा भने सधैं रहन्छ, के विश्वकप जित्ने टोलीले वास्तविक ट्रफी आफ्नो देशमा सधैंका लागि लैजान पाउँछ ? यदि पाउँदैन भने किन ? अनि तीन पटक जितेपछि ट्रफी आफ्नै हुने भन्ने कुरा कहाँबाट आयो ?
यसको उत्तर खोज्न विश्वकप ट्रफीको इतिहास बुझ्न आवश्यक छ ।
अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चार माध्यम र फिफाका नियमअनुसार अहिले प्रयोग भइरहेको विश्वकप ट्रफी कुनै पनि राष्ट्रले स्थायी रूपमा आफ्नो देशमा राख्न पाउँदैन । सन् १९७४ देखि प्रयोगमा आएको वर्तमान फिफा विश्वकप ट्रफी फिफाकै सम्पत्ति हो ।
विश्वकपको फाइनल सकिएपछि विजेता टोलीका कप्तानले मैदानमै वास्तविक ट्रफी उचाल्ने अवसर पाउँछन् । त्यसपछि पुरस्कार वितरण, फोटो सेसन र औपचारिक कार्यक्रम सकिएपछि उक्त वास्तविक ट्रफी फिफाले पुनः आफ्नो संरक्षणमा फिर्ता लैजान्छ ।
विजेता राष्ट्रलाई भने वास्तविक ट्रफी होइन, त्यसकै आकार र डिजाइनमा बनाइएको सुनको जलप लगाइएको आधिकारिक प्रतिकृति (गोल्ड प्यालेट रेप्लिका) प्रदान गरिन्छ । यही प्रतिकृति सम्बन्धित देशको फुटबल सङ्घको सङ्ग्रहालय वा प्रदर्शनस्थलमा राखिन्छ ।
यसको मुख्य कारण ट्रफीको सुरक्षा हो । १८ क्यारेट सुनबाट बनेको करिब ६.१ किलोग्राम तौलको वास्तविक ट्रफी विश्व खेलकुदकै सबैभन्दा बहुमूल्य पुरस्कारमध्ये एक भएकाले फिफाले त्यसलाई आफ्नो संरक्षणमै राख्ने नीति अपनाएको छ ।
तीन पटक जितेपछि ट्रफी आफ्नै हुने नियम कहाँबाट आयो ?
धेरैले अहिले पनि ‘तीन पटक विश्वकप जितेपछि ट्रफी आफ्नै हुन्छ’ भन्ने विश्वास गर्छन् । तर यो नियम अहिलेको ट्रफीमा लागू हुँदैन ।
यो व्यवस्था जुल्स रिमे ट्रफीका लागि मात्र थियो । सन् १९३० देखि १९७० सम्म विश्वकप विजेतालाई जुल्स रिमे ट्रफी प्रदान गरिन्थ्यो । त्यसबेला फिफाले कुनै पनि राष्ट्रले तीन पटक विश्वकप जितेमा उक्त ट्रफी स्थायी रूपमा राख्न पाउने नियम बनाएको थियो ।
त्यही नियमअनुसार ब्राजिलले सन् १९५८, १९६२ र १९७० गरी तीन पटक विश्वकप जितेपछि जुल्स रिमे ट्रफी स्थायी रूपमा आफ्नो देशमा राख्ने अधिकार प्राप्त गर्यो । त्यसपछि पुरानो ट्रफीको प्रयोग समाप्त भयो ।
फिफाले त्यसपछि नयाँ डिजाइनको विश्वकप ट्रफी तयार गर्यो, जुन सन् १९७४ देखि अहिलेसम्म प्रयोग भइरहेको छ । नयाँ ट्रफीका लागि भने कुनै पनि देशले लगातार, तीन पटक वा दश पटक नै जिते पनि वास्तविक ट्रफी स्थायी रूपमा लैजान नपाउने नियम बनाइएको छ ।
विश्वकप ट्रफीको इतिहास जित र गौरवले मात्र भरिएको छैन, यसमा चोरीका दुई चर्चित घटना पनि छन् ।
पहिलो चोरी : कुकुरले फेला पारेको विश्वकप ट्रफी
सन् १९६६ मा विश्वकप आयोजना गर्न लागेको इंग्ल्यान्डमा जुल्स रिमे ट्रफी सार्वजनिक प्रदर्शनका लागि राखिएको थियो । त्यही क्रममा ट्रफी चोरी भयो । प्रहरीले व्यापक खोजी गर्दा पनि ट्रफी भेटिएन ।
तर, चोरी भएको करिब एक सातापछि लन्डनको एउटा बगैंचाको झाडीमुनि एउटा प्याकेट भेटियो । त्यो प्याकेट एउटा ‘पिकल्स’ नामको कुकुरले आफ्नो मालिकसँग हिँड्ने क्रममा फेला पारेको थियो । प्याकेट खोलेपछि त्यही हराएको विश्वकप ट्रफी रहेको पुष्टि भयो ।
यो घटनापछि पिकल्स विश्वभर चर्चित बन्यो । उसले पुरस्कार, सम्मान र विभिन्न कार्यक्रममा विशेष स्थानसमेत पायो । विश्व फुटबल इतिहासमा कुनै कुकुर यति चर्चित बनेको यो सम्भवतः पहिलो घटना थियो ।
दोस्रो चोरी : आजसम्म रहस्यमै रहेको ट्रफी
ब्राजिलले स्थायी रूपमा पाएको जुल्स रिमे ट्रफीलाई ब्राजिल फुटबल महासंघले आफ्नो कार्यालयमा सुरक्षित राखेको थियो ।
तर सन् १९८३ मा रियो दि जेनेरियोस्थित महासंघको कार्यालयबाट उक्त ट्रफी फेरि चोरी भयो । प्रहरीले अनुसन्धान गरेर केही व्यक्तिलाई पक्राउ पनि गर्यो । उनीहरू दोषी ठहरिए ।
यद्यपि ट्रफी आजसम्म फेला परेको छैन ।
अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चार माध्यमका अनुसार अपराधीहरूले सुन गलाएर बेचिदिएको हुन सक्ने अनुमान गरिएको छ । तर त्यसको पुष्टि गर्ने प्रमाण भने भेटिएको छैन । केही अनुसन्धानकर्ताले ट्रफी अझै कुनै निजी सङ्कलकको कब्जामा हुन सक्ने सम्भावना पनि अस्वीकार गरेका छैनन् ।
त्यसपछि फिफाले गर्यो नियम परिवर्तन
जुल्स रिमे ट्रफी चोरी भएर कहिल्यै फेला नपरेपछि फिफाले विश्वकप ट्रफीको सुरक्षामा विशेष ध्यान दिन थाल्यो ।
त्यसपछि बनाइएको नयाँ ट्रफी कुनै पनि राष्ट्रलाई स्थायी रूपमा नदिने निर्णय गरियो । अहिले वास्तविक ट्रफी अत्यन्त कडा सुरक्षा व्यवस्थासहित फिफाको संरक्षणमा राखिन्छ । प्रतियोगिताका विशेष अवसरमा मात्र त्यसलाई बाहिर निकालिन्छ । विजेता टोलीले ट्रफी उचाल्ने अवसर पाए पनि केही समयपछि त्यो फिफाकै जिम्मामा फर्किन्छ ।
विश्वकप ट्रफीको इतिहास केवल उपाधि जित्ने गौरवको कथा मात्र होइन । यो इतिहासमा नियम परिवर्तन, सुरक्षा व्यवस्था, चोरी, रहस्य र विश्व फुटबलका अविस्मरणीय घटनाहरू पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण अध्यायका रूपमा राखिएका छन् । आज विश्वकप जित्ने टोलीले संसारकै प्रतिष्ठित ट्रफी उचाल्ने अवसर त पाउँछ, तर त्यो ट्रफी सदाका लागि आफ्नो देशमा राख्ने अधिकार भने अब कुनै पनि राष्ट्रसँग छैन ।
प्रतिक्रिया