हर्मुजमाथिको नियन्त्रण र रणनीतिक दाउपेच, इरानले किन युद्ध चर्काउने बाटो रोज्दैछ ?

एजेन्सी । अमेरिका र इरानबीचको तनाव उत्कर्षमा पुगिरहेका बेला इरानी–अमेरिकी राजनीतिशास्त्री तथा पश्चिम एसिया मामिलाका विज्ञ वली नासरले तेहरानले संयम अपनाउनुको साटो युद्ध चर्काउने विकल्प किन रोजिरहेको छ भन्नेबारे विश्लेषण गरेका छन् ।

आइतबारको एक पोस्टमा नासरले तर्क गरे अनुसार, इरानी नेतृत्वले हर्मुज जलयोजकमाथिको नियन्त्रणलाई आफ्नो सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण रणनीतिक हतियार मान्छ । यो सुविधायुक्त स्थिति गुमाउनुको अर्थ वाशिङटनसँग हुने भविष्यका कुनै पनि वार्तामा इरानसँग बार्गेनिङ गर्ने शक्ति बाँकी नरहनु हो भन्ने तेहरानको बुझाइ छ ।

नासरका अनुसार, इरानी नेताहरूले भर्खरै हस्ताक्षर गरिएको इस्लामाबाद समझदारी पत्रलाई कहिल्यै पनि दीर्घकालीन शान्ति सम्झौताका रूपमा हेरेका थिएनन् । उनीहरूको शंका के थियो भने यो सम्झौता अमेरिकाका लागि केवल एक अस्थायी पछाडि हटाइ मात्र थियो जसको उद्देश्य विश्वव्यापी अर्थतन्त्रमा परेको दबाब घटाउनु र अर्को चरणको युद्धका लागि तयारी गर्नु मात्रै थियो ।

संयम देखाउनाले वाशिङटनलाई थप दबाब दिन मात्र प्रोत्साहित गर्ने तेहरानको विश्वास छ । त्यसैले संयम देखाउनुको साटो युद्ध चर्काउनु नै अमेरिकालाई वास्तविक र स्थायी सम्झौताका लागि वार्ताको टेबुलमा ल्याउने एक मात्र उपाय उनीहरूले देखेका छन् ।

इरान युद्धविराममा मात्र सीमित हुन चाहँदैन भनी नासरले लेखेका छन् । उसले यस्तो व्यापक आणविक सम्झौता चाहन्छ जसले सुरक्षाको ग्यारेन्टी र आर्थिक राहत दुवै प्रदान गरोस् ।

अमेरिकालाई हतोत्साहित गर्न र इरानले चाहेको जस्तो सुरक्षा र आर्थिक राहत सुनिश्चित हुने गरी गम्भीर वार्तामा ल्याउनका लागि इरानले आक्रामक हुनुपर्ने र अमेरिकाले सोचेभन्दा बढी द्वन्द्व बढाउनुपर्ने बुझाइ त्यहाँको नेतृत्वमा छ ।

यसै सन्दर्भमा हर्मुज जलयोजक तेहरानको सबैभन्दा बलियो शक्ति हो । यो रणनीतिक जलमार्गमाथिको प्रभुत्व गुमाउँदा भविष्यका वार्ताहरूमा इरान निकै कमजोर हुनेछ ।

हर्मुजमाथिको नियन्त्रण कायम राख्नु भविष्यको वार्ताको टेबुलमा आफ्नो जीत सुनिश्चित गर्न र अमेरिकाले सम्झौता कार्यान्वयन गर्ने कुराको ग्यारेन्टी गर्न अनिवार्य रहेको इरानी नेताहरूले अहिले निर्णय गरेका छन् । स्मरण रहोस्, हर्मुज जलयोजक विश्वको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण सामुद्रिक मार्गहरू मध्ये एक हो । त्यहाँबाट युद्धअघि विश्वको करिब २० प्रतिशत तेल आपूर्ति हुने गर्थ्यो ।

पछिल्लो समय अमेरिका र इरानबीच जुन १७ मा पश्चिम एसिया द्वन्द्व अन्त्य गर्न हस्ताक्षर गरिएको १४ बुँदे इस्लामाबाद समझदारी पत्र पूर्ण रूपमा भत्किएपछि यो तनाव बढेको हो ।

इरानले हर्मुज जलयोजकमा जहाजहरूमाथि आक्रमण गरेपछि र अमेरिकाले त्यसको बदलामा जवाफी कारबाही गरेपछि यो सम्झौता संकटमा परेको थियो । अमेरिकी राष्ट्रपति डोनल्ड ट्रम्पले त यो सम्झौता अब अन्त्य भएको घोषणा गरिसकेका छन् । इरानले पनि अन्तरिम सम्झौता अन्तर्गतका आफ्ना प्रतिबद्धताहरू निलम्बन गरेको छ ।

इरानका उप–विदेशमन्त्री काजेम गरिबाबादीले अमेरिकाले आफ्नो प्रतिबद्धता उल्लंघन गरेकोले तेहरानले पनि ती शर्तहरू लागू नगर्ने स्पष्ट पारेका छन् ।

यसैबीच आइतबार अमेरिकी सेनाले इरानमाथि नयाँ हवाई आक्रमण गरेको छ । जोर्डनमा दुई अमेरिकी सैनिकको ज्यान जाने गरी भएको आक्रमणको बदला स्वरूप इस्लामिक रिभोलुसनरी गार्ड कोर्प्सलाई तुरुन्तै सजाय दिन यो कारबाही गरिएको अमेरिकाको भनाइ छ ।

सेन्ट्रल कमान्डका अनुसार, यो आक्रमण हर्मुज जलयोजक हुँदै हुने तेल ट्यांकरको आवतजावतमा इरानले गर्ने अवरोधलाई कम गर्ने उद्देश्यले गरिएको हो । इरानी सरकारी सञ्चारमाध्यमले हर्मुज जलडमरूमध्य नजिकैको सिरिक क्षेत्रमा प्रहार भएको पुष्टि गरेका छन् ।

पछिल्लो समय अमेरिकाले इरानी प्रत्यक्ष गोलाबारीबाट पहिलोपटक आफ्ना सैनिकहरूको मृत्यु भएको पुष्टि गरेपछि यी नयाँ आक्रमणहरू भएका हुन् । युद्ध सुरु भएदेखि अहिलेसम्म १६ अमेरिकी सैनिक मारिएका छन् भने ४३० भन्दा बढी घाइते भएका छन् ।

यसबाहेक इराकको इर्बिल नजिकै कुर्दिस्तान फ्रीडम पार्टीको आधार शिविरमा पनि ड्रोन आक्रमण भएको छ जसमा आठ सदस्य घाइते भएका छन् । इरानका सर्वोच्च नेता मोज्तबा खामेनेईले अमेरिकाले आक्रमण जारी राखेमा उसले नबिर्सने पाठ सिक्नुपर्ने चेतावनी दिँदै राष्ट्रपति डोनल्ड ट्रम्पको हस्ताक्षरलाई अर्थहीन र अमान्य भनेका छन् ।