गलवान भिडन्तपछि चीनले कसैलाई थाहा नदिई आणविक हतियार परीक्षण गरेको अमेरिकाको आरोप

एजेन्सी । चीनले सन् २०२० जुन महिनामा गोप्य रूपमा आणविक विस्फोट परीक्षण गरेको आरोप अमेरिकाले लगाएको छ ।

भारतसँग पूर्वी लद्दाखको गलवान उपत्यकामा झडप भएको ठीक एक हप्तापछि यस्तो आणविक परीक्षण भएको हो । त्यस भिडन्तका क्रममा २० भारतीय सैनिकहरू मारिएका थिए भने चीनले आफ्ना ४ सैनिक मारिएको जनाएको थियो ।

वाशिङटनले विश्वव्यापी निःशस्त्रीकरण मञ्चमा खुलासा गरेको चीनको यस परीक्षणको समयले दशकौंपछिको भारत–चीन सीमा संकटको सबैभन्दा अस्थिर चरणमा चीनको सैन्य मनोवृत्तिको बारेमा नयाँ दिल्लीमा रणनीतिक चिन्तालाई थप तीव्र बनाउने सम्भावना छ ।

‘म यो खुलासा गर्न सक्छु कि अमेरिकी सरकारलाई चीनले सयौं टनको क्षमता भएका परीक्षणहरूको तयारी सहित आणविक विस्फोटक परीक्षणहरू गरेको जानकारी छ,’ हतियार नियन्त्रण र अन्तर्राष्ट्रिय सुरक्षाका लागि अमेरिकी वैदेशिक मामिला उपमन्त्री थोमस डिनोलोले जेनेभामा भएको निःशस्त्रीकरण सम्मेलनमा बताए ।

‘चिनियाँ सेनाले आणविक विस्फोटहरूलाई अस्पष्ट बनाएर परीक्षणहरू लुकाउन खोज्यो किनभने उसले यी परीक्षणहरूमार्फत परीक्षण प्रतिबन्ध प्रतिबद्धताहरूको उल्लंघन हुन्छ भन्ने बुझेको थियो । चीनले संसारबाट आफ्ना गतिविधिहरू लुकाउनका लागि भूकम्पीय अनुगमनको प्रभावकारिता घटाउने विधि डिकपलिङ उपयोग गरेको छ,’ उनले भने ।

बेइजिङले सन् २०२० जुन २२ मा यस्तै एउटा क्षमता–उत्पादक परीक्षण गरेको डिनोलोले बताए ।

निःशस्त्रीकरणका लागि चिनियाँ राजदूत शेन जियानले बेइजिङले आणविक मुद्दाहरूमा सधैं विवेकपूर्ण र जिम्मेवार ढंगले काम गरेको बताए र वाशिङटनलाई खतराहरू बढाइचढाइ गरेको आरोप लगाए ।

‘अमेरिकाले आफ्नो बयानमा कथित चीनबाट आणविक खतरालाई बढाइचढाइ गरिरहेको चीनले नोट गरेको छ । चीन यस्ता गलत भाष्यहरूको दृढतापूर्वक विरोध गर्छ,’ शेनले भने, ‘हतियारको होडबाजीलाई बढावा दिनुमा अमेरिका नै दोषी छ ।’

यो आरोप विश्वव्यापी आणविक स्थिरताका लागि एक महत्त्वपूर्ण मोडमा बाहिर आएको हो । सन् २०१० को न्यु स्टार्ट सन्धि समाप्त भएको एक दिनपछि जसले अमेरिका र रुसी रणनीतिक मिसाइल र वारहेड तैनाथीलाई सीमित गरेको थियो ।

सन्धि समाप्त भएसँगै वाशिङटन र मस्को आधा शताब्दीभन्दा बढी समयमा पहिलोपटक बाध्यकारी आणविक सीमाहरू बिना खुला छन् । यसले नयाँ हतियार प्रतिस्पर्धाको डर पैदा गरेको छ ।

परिवर्तनशील खतराको वातावरणले पुराना द्विपक्षीय व्यवस्थाहरूलाई अपर्याप्त बनाउने डिनोलोले तर्क गरे ।

‘अहिले अमेरिकाले धेरै आणविक शक्तिहरूबाट खतराको सामना गरिरहेको छ । छोटकरीमा भन्नुपर्दा, सन् २०२६ र त्यसपछिको समयमा केवल एक आणविक शक्तिसँगको द्विपक्षीय सन्धि अनुपयुक्त छ,’ उनले भने ।

अमेरिकाले प्रक्षेपण गरेको छ कि चीनको आणविक भण्डार सन् २०३० सम्ममा १ हजार वारहेड नाघ्न सक्छ यद्यपि बेइजिङले आफूसँग निकै कम अर्थात् अमेरिका र रुस प्रत्येकसँग रहेका लगभग ४ हजारको तुलनामा करिब ६०० भएको दाबी गर्दै आएको छ र हालका लागि त्रिपक्षीय वार्तामा सामेल हुन अस्वीकार गरेको छ ।

रोयटसले सुरक्षा विश्लेषकहरूसँग कुराकानी गरेकोमा उनीहरूले न्यु स्टार्टको अनुपस्थितिले प्रारम्भिक शीतयुद्धको अनिश्चितताको सम्झना दिलाउने एउटा खतरनाक रणनीतिक शून्यता सिर्जना गरेको चेतावनी दिएका छन् । शीतयुद्धमा आणविक शक्तिहरू बीच गलत अनुमानको डर चरम सीमामा थियो ।

कुनै प्रतिस्थापन सन्धि नआएमा प्रमुख शक्तिहरूले सबैभन्दा खराब अवस्थाको अनुमानका आधारमा आफ्ना हतियार भण्डार विस्तार गर्न बाध्य महसुस गर्न सक्छन् । विशेषगरी, चीनले आफ्नो आणविक क्षमतालाई द्रुत रूपमा आधुनिकीकरण गरिरहेको समयमा यस्तो बाध्यता आइलागेको हो ।

रुसले भविष्यको हतियार नियन्त्रणका लागि वाशिङटनसँग संवादका लागि तत्परता देखाएको छ । साथै, कुनै पनि परिस्थितिका लागि तयारी पनि गरिरहेको छ । बेलायत र फ्रान्सले बेइजिङको विस्तारित भण्डार र आणविक मापदण्डहरूको व्यापक कमजोरीप्रति चिन्ता व्यक्त गर्दै चीनलाई समेत समावेश गर्ने नयाँ बहुपक्षीय संरचनाको आह्वानलाई समर्थन गरेका छन् ।

गलवान झडपले ४५ वर्षमा भारत–चीन सीमामा पहिलोपटक युद्धजन्य मृत्यु निम्त्याएको थियो । त्यसले लामो समयसम्म सैन्य गतिरोध, तीव्र सैन्य परिचालन र द्विपक्षीय सम्बन्धमा चिसोपन ल्याएको थियो ।