मेक्सिकोको सडकमा किनिएको अर्जेन्टिनाको सामान्य जर्सी, कसरी बन्यो विश्वकै सबैभन्दा महँगो ?

एजेन्सी । १९८६ को विश्वकपमा इङ्गल्याण्डको सामना गर्नुभन्दा तीन दिन अघि अर्जेन्टिनाको जर्सी अन्योलमा थियो ।

अर्जेन्टिनाको फुटबल संघसँग सम्झौता भएको आधिकारिक ‘ले कक स्पोर्टिफ’ का ‘अवे’ जर्सीहरू जुन महिनाको चर्को गर्मीमा एज्टेका रंगशालाभित्र खेल्नका लागि धेरै असहज ठानिए ।

फिफाले अर्जेन्टिनाले ‘अवे’ टोली भएको हुनाले आफ्नो विशिष्ट पूर्ण-सेतो ‘होम’ जर्सी लगाउन नपाउने निर्णय गर्‍यो । केवल गाढा रङ मात्र प्रयोग गर्न पाइने भयो ।

त्यसपछि फुटबल इतिहासको एउटा अनौठो र पूर्व-योजना बिनाको कथा सुरु भयो । मेक्सिको सिटीको विशाल र फैलिएको सडक बजार ‘टेपिटो’ मा जर्सी किन्नका लागि एउटा टोली निस्कियो । जुन जर्सी आज विश्वको सबैभन्दा महँगो र मूल्यवान जर्सी बन्न गयो ।

डिएगो म्याराडोनाले जुन जर्सी लगाएर आफ्ना दुई सबैभन्दा चर्चित गोलहरू ‘एउटा हातले र अर्को एउटा जादुई ड्रिब्लिङ’ मार्फत त्यो जर्सीको जीवन एउटा सडकको पसलबाट सुरु भएको थियो ।

यसले १९८६ विश्वकपको अर्जेन्टिनाको दुर्लभ जर्सीको पूर्ण यात्रालाई प्रमाणित गर्दछ: यसलाई कसले बनायो, यो कस्तो देखिन्थ्यो, म्याराडोनाले यसलाई कसरी लगाए र अन्तमा यो कहाँ पुग्यो ? यदि तपाईं सङ्कलक, फुटबल अनुसन्धानकर्ता हुनुहुन्छ वा यो जर्सीको मूल्य किन यति धेरै छ भन्ने जान्न चाहनुहुन्छ भने, यो एक निश्चित गाइड हो।

१८८२ मा स्विजरल्याण्डको रोमाइमोटियरमा स्थापना भएको ‘ले कक स्पोर्टिफ “द स्पोर्टिङ रोस्टर”ले आफ्नो इतिहासको धेरै समय एथलेटिक्स र व्यावसायिक साइक्लिङको आधारमा समर्थकहरू कमायो र १९७० को दशकमा फुटबल सामग्री तर्फ मोडियो ।

यसको विशिष्ट लोगो एउटा भाले- चेल्सी, पेरिस सेन्ट जर्मेन र सान्तोस जस्ता क्लबहरू र फ्रान्स, ट्युनिसिया र क्यामरुनका राष्ट्रिय टोलीहरूको शर्टमा चिनिन थाल्यो।

सम्भवतः यस किट निर्माताको सबैभन्दा सफल फुटबल ग्राहक अर्जेन्टिना फुटबल संघ थियो, १९८६ मा यसले आफ्नो राष्ट्रिय टोलीको लागि सम्झौता गरेको थियो । चाखलाग्दो कुरा के छ भने, यो कम्पनीको लागि फुटबल विश्वकपमा पहिलो सहभागिता थियो: १९८२ मा स्पेनमा भएको प्रतियोगितामा ले कक स्पोर्टिफका ग्राहकहरू फ्रान्स, इटाली र क्यामरुन थिए, अर्जेन्टिना होइन । अर्जेन्टिना १९८२ र १९८६ को बीचमा कुनै समय ले कक स्पोर्टिफमा प्रवेश गर्‍यो, जसको सटीक मिति कुनै पनि ज्ञात अभिलेख दस्ताबेजमा छैन।

१९८६ को आधिकारिक अर्जेन्टिना ‘होम’ जर्सी उत्कृष्ट ‘अल्बिसेलेस्टे’ (सेतो र नीलो) थियो । सेतो जमिनमा ठाडो रूपमा चल्ने हल्का नीलो र सेतो धर्काहरू, बायाँ छातीमा एएफएको लोगो र दायाँ तर्फ एलसीएसको भाले लोगो थियो ।

अवे किट सेतो ट्रिम सहितको गाढा नीलो थियो । दुवै जर्सीहरू त्यस अवधिको ले कक स्पोर्टिफको विशिष्ट शैलीमा बनाइएका थिए जसमा सिलाइएको ब्याजहरू, फ्लक-प्रिन्ट गरिएका नम्बरहरू र गोलो शर्टको कलर।

१९८६ को विश्वकप पछि, एससीएसले प्रमुख प्रतियोगिताहरू र अन्तर्राष्ट्रिय टोली किटहरूबाट आफूलाई टाढा राख्यो र क्लब प्रायोजनहरूमा पुन: ध्यान केन्द्रित गर्‍यो, किनकि एडिडास र नाइकी जस्ता अन्य विश्वव्यापी मार्केटिङ शक्तिहरू विस्तार भए । एडिडासले अन्ततः अर्जेन्टिनासँग राष्ट्रिय टोलीको किट सम्झौता सुरक्षित गर्न सफल भयो, जुन आज पनि कायमै छ।

जनवरी २०२५ मा, एलसीएस सँगका कुनै पनि सक्रिय किट सम्झौताहरू रद्द गरियो जब कम्पनीले टाट पल्टेको घोषणा गर्‍यो ।

म्याराडोना र उनको टोलीलाई फुटबल इतिहासकै सबैभन्दा प्रतिष्ठित विश्वकप प्रदर्शनका लागि सजाउने डिजाइनर अब आधिकारिक रूपमा फुटबल इतिहासको एक हिस्सा बनेको छ र यसले त्यस अवधिका मौलिक एलसीएस वस्तुहरूमा सङ्कलकहरूको चासो अझ बढाएको छ।

फिफाले, विभिन्न सहभागी राष्ट्रहरूसँगको समन्वयमा जर्सीको रङहरू छुट्ट्याउने प्रयास गर्‍यो । जब एउटा टोलीको किट अर्को टोलीसँग मेल खान सक्ने चिन्ता भयो । तब ‘अवे’ पक्ष-जुन संयोगवश क्वार्टरफाइनल खेलका लागि अर्जेन्टिना थियो-पोशाक परिवर्तन गर्न बाध्य भयो ।

जनवरी २०२५को रेकर्ड अनुसार, त्यो क्वार्टरफाइनल २२ जुन १९८६ मा एस्टाडियो एज्टेकामा निर्धारित थियो । अर्जेन्टिना मेक्सिकोमा ‘होम’ टोली भए तापनि उनीहरू ‘अवे’ स्ट्रिपमा यात्रा गरिरहेका थिए।

यद्यपि, त्यहाँ अर्को तनावपूर्ण कारक पनि थियो। समुद्री सतहबाट २,२४० मिटर माथि रहेको विश्वको सबैभन्दा अग्लो फुटबल रंगशालाले स्थिति सहज बनाएन । जुनको अन्त्यतिर, जब अर्जेन्टिनी टोली एज्टेकामा आउँथ्यो, दिउँसोको आकाशको तापक्रम नियमित रूपमा २० देखि ३० डिग्री सेल्सियसको बीचमा हुन्थ्यो; थपिएको उचाइले यात्रीहरूलाई अझ थकित बनाउँथ्यो ।

तदनुसार, अर्जेन्टिनाको प्राविधिक कर्मचारी जसको नेतृत्व निकै सूक्ष्म विश्लेषक र कोच कार्लोस बिलार्डोले गरेका थिए—त्यो वातावरणमा आधिकारिक अवे किटको थर्मल भार (गर्मी) को बारेमा चिन्तित थिए।

बिलार्डो विवरणहरूमा ध्यान दिने व्यक्तिका रूपमा प्रख्यात छन् । चाहे त्यो सिलाई होस्, ट्रेनिङ बिबको प्लास्टिकको कडापन होस्, वा प्रत्येक खेलाडीले खेल अघि पिउने पेय पदार्थको मात्रा—बिलार्डोको ध्यान सबै कुरामा जान्थ्यो ।

सन्तोषजनक नभएको अवे किट फेला पारेपछि, उनले आफ्ना मानिसहरूलाई विकल्प खोज्न निर्देशन दिए। उनीहरूले फेला पारे—तर त्यो कुनै खेलकुद पसलमा थिएन ।

टेपिटो समाधान: कसरी एउटा सडक बजारले इतिहासकै सबैभन्दा प्रसिद्ध फुटबल शर्ट उत्पादन गर्‍यो

मेक्सिको सिटीको ऐतिहासिक मध्य भागमा रहेको टेपिटो सबैभन्दा पुराना छिमेकहरू मध्ये एक हो । यहाँका बजारहरूका लागि प्रख्यात यो जिल्लामा एक प्रकारको लोक-जादु छ: विक्रेता र स्टलहरूको एक अनियन्त्रित सञ्जाल जहाँ शाब्दिक रूपमा सबै कुरा प्राप्त गर्न सकिन्छ, प्रायः यसको आधिकारिक खुद्रा मूल्य भन्दा कममा । यो खेलकुदका सामानहरूको आयात, अनुकूलन र बिक्रीको लागि सबैभन्दा परम्परागत क्षेत्र पनि हो । टेपिटोका व्यापारीहरू इजाजतपत्र सम्झौताका सर्तहरू पालना गर्दैनन्।

मेक्सिको सिटीका स्थानीय बासिन्दा र गोलकिपर हेक्टर जिलाडा, जो स्थानीय बजारसँग परिचित थिए, उनलाई जर्सी खोज्ने जिम्मा दिइयो। यसैबीच, किट म्यान रुबेन मोस्चेलाले जर्सी सङ्कलन गरे। उनीहरूलाई दिइएको निर्देशन हलुका र हल्का नीलो रङको पोलिएस्टर जर्सी खोज्नु थियो, जसले फिफाको रङ विभाजन नियमहरू पालना गरोस् र जसमा मानक एलसीएसको जस्तो आन्तरिक थर्मल भार नहोस् । टेपिटोमा उनीहरूले दुई प्रकारका जर्सी पहिचान गरे।

पहिलो प्रकार सुरुदेखि नै काम नलाग्ने थियो । दोस्रो—विभिन्न साक्षीहरूका अनुसार चम्किलो सिल्भर नम्बरहरू भएको चम्किलो नीलो जर्सी । जर्सीलाई टोलीको होटलमा लगियो, जहाँ अर्जेन्टिनाको पूरै टोली भेला भयो । अर्जेन्टिनाका चर्चित स्ट्राइकर र फुटबल लेखक जर्ज भाल्डानोले म्याराडोनाको छोटो प्रतिक्रिया स्मरण गरेका छन्, ‘यो जर्सी राम्रो छ-हामी यसैमा इङ्गल्याण्डलाई हराउनेछौँ।’

निर्णय भयो । अर्जेन्टिनाले इङ्गल्याण्डको सामना गर्ने भयो । चार वर्ष अघिको फकल्याण्ड युद्धको राजनीतिक भार बोकेको खेलमा त्यस्तो जर्सी लगाएर अर्जेन्टिनाले खेल्ने भयो जुन कुनै आधिकारिक किट बनाउनेले बनाएको थिएन र कुनै प्रायोजकले अनुमोदन गरेको थिएन ।

टेपिटो सिद्धान्त: फुटबलका ऐतिहासिक क्षणहरू प्रायः आधिकारिक रूपमा प्याकेज गरिएका हुँदैनन् । जुन जर्सी पछि गएर लिलामीमा अहिलेसम्मकै सबैभन्दा उच्च मूल्यको खेलकुद यादगार वस्तु बन्ने थियो, त्यो खेल हुनुभन्दा तीन दिन अघि सडकको एउटा स्टलमा तयार गरिएको थियो ।

२२ जुन १९८६ मा १ लाख १४ हजार ५८० मानिसहरूले एस्टाडियो एज्टेका भरिएको थियो, जहाँ अर्जेन्टिना टेपिटो जर्सी लगाएर मैदानमा उत्रियो ।

यदि तपाईं विन्टेज रेट्रो फुटबल जर्सीहरू खोज्दै हुनुहुन्छ जसको वास्तविक ऐतिहासिक वजन छ भने, बीसौँ शताब्दीको सबैभन्दा धेरै सङ्कलन गरिएको फुटबल जर्सीको उत्पत्ति कथा यही हो ।

दुई गोल, एउटा जर्सी: फुटबल इतिहास बनाउने खेल

२२ जुन १९८६ को ‘अर्जेन्टिना विरुद्ध इङ्गल्याण्ड’ फुटबलको बारेमा मात्र थिएन । अर्जेन्टिना र इङ्गल्याण्ड बीच अप्रिल र जुन १९८२ को बीचमा फकल्याण्ड टापुलाई लिएर युद्ध भएको थियो । ५३ अर्जेन्टिनी र २५५ बेलायती सैनिकको मृत्यु भएको थियो । त्यसयता उनीहरू ठूलो प्रतियोगितामा भिडेका थिएनन् ।

दुवै टोलीका खेलाडीहरू त्यो युद्ध सम्झनका लागि पर्याप्त उमेरका थिए। पछि, बिलार्डोले दाबी गरे कि ड्रेसिङ रुममा खेलाडीहरूले सामान्य खेल अघिको घबराहट भन्दा बढी केही महसुस गरिरहेका थिए । यद्यपि उनले कहिल्यै उनीहरूलाई युद्धको बारेमा सोच्न भनेका थिएनन्।

खेल पहिलो हाफसम्म ०-० थियो । ५१ औँ मिनेटमा स्टिभ हजको एउटा गल्तीले बल अर्जेन्टिनी पेनाल्टी क्षेत्रमा पुग्यो । म्याराडोना र इङ्गल्याण्डका किपर पिटर शिल्टन एकैसाथ बलमा पुगे ।

बलले गोल रेखा पार गर्‍यो । ट्युनिसियाका रेफ्री अली बिन नासेरले गोलको मान्यता दिए। लाइन्सम्यानले पनि गोल दिए ।

शिल्टन र इङ्गल्याण्डको टोलीले रेफ्रीसँग कडा विरोध गरे । खेलपछिको प्रेस कन्फरेन्समा म्याराडोनाले त्यो गोललाई ‘थोरै म्याराडोनाको टाउको र थोरै भगवानको हात’को रूपमा दाबी गरे। स्लो मोसन क्यामेराले प्रमाणित गर्‍यो कि त्यो गोल उनको बायाँ हातले हानिएको थियो ।

चार मिनेट पछि, ५५ औँ मिनेटमा, म्याराडोनाले दोस्रो पटक गोल गरे। आफ्नो आधा मैदानबाट बल लिएर पिटर रिड, स्टिभ हज, टेरी फेनविक, टेरी बुचर, पिटर शिल्टन र केनी सानसोमलाई छक्याउँदै करिब ६० मिटर दौडेर उनले गोल गरे। यो गोललाई २००२ मा फिफा मतदाताहरूले ‘शताब्दीकै उत्कृष्ट गोल’ को रूपमा चुने ।

अर्जेन्टिनाले अन्ततः २-१ को जित हासिल गर्‍यो । इङ्गल्याण्डले ८१ औँ मिनेटमा ग्यारी लिनेकर मार्फत गोल फर्कायो, तर बराबरी गर्न सकेन।

अन्तिम सिट्टी बज्दा, हज म्याराडोनाको नजिक गए र जर्सी साट्न सोधे। यो अभ्यास-प्रायः अन्तर्राष्ट्रिय खेलहरू पछि सामान्य हो। म्याराडोना सहमत भए ।

हजले म्याराडोनाको ढाडबाट त्यो ‘हल्का नीलो नम्बर १०’ जर्सी निकाले र पछि स्मरणमा भनेका छन्, ‘त्यो बेला मालाइ यो कति मूल्यवान् हुनेछ भन्ने अनुमान थिएन ।’

१९८६ अर्जेन्टिना म्याच जर्सीहरू आज कहाँ छन्?

१९८६ को विश्वकपमा लगाइएका अधिकांश जर्सीहरू कुनै पनि अवधिका जर्सीहरू जस्तै छरिएका छन्, सूचीकृत छैनन् र निजी स्वामित्वमा छन्।

ती पूर्व खेलाडी र कर्मचारीहरूको घरमा, खेलपछिको जर्सी साट्ने प्रक्रियामा र अनौपचारिक बिक्रीमा फेला पार्न सकिन्छ ।

जबकि एउटा जर्सीको स्वामित्वको इतिहास खेलकुदको इतिहासमा सबैभन्दा धेरै अनुसन्धान गरिएको मध्ये यो जर्सी एक हो ।

स्टिभ हजले २२ जुन १९८६ को खेल पछि म्याराडोनाले दिएको नम्बर १० जर्सी आफूसँगै राखे । हजले यसलाई २० वर्षसम्म राखे । २००२ मा उनलाई इङ्गल्याण्डको राष्ट्रिय फुटबल म्युजियमलाई जर्सी ऋणमा दिन मनाइयो।

त्यो जर्सी २० वर्षसम्म म्यानचेस्टरमा प्रदर्शनमा राखिएको थियो—सिसाको बाकस भित्रको त्यो हल्का नीलो नम्बर १० जरेसी त्यस अवधिको सबैभन्दा धेरै भ्रमण गरिने प्रदर्शनीहरू मध्ये एक थियो ।

२०२२ को वसन्त ऋतुमा, हजले यसलाई बेच्ने निर्णय गरे । सोथबिजले यसलाई लिलामी गर्‍यो। अनुमानित मूल्य ४० देखि ६० लाख पाउण्ड थियो।

यो ४ मे २०२२ मा ७१ लाख पाउण्ड अर्थात् ९२ लाख ८० हजार अमेरिकी डलर (अहिलेको विनिमयदर अनुसार १ अर्ब ३७ करोड नेपाली रुपैयाँ) मा बिक्री भयो । एपीले यसलाई ‘खेलकुदका यादगार वस्तुका लागि लिलामीमा तिरिएको अहिलेसम्मकै उच्च मूल्य’ भनेको छ ।

खरिदकर्ताको नाम खुलाइएको छैन र त्यसपछि यो सार्वजनिक रूपमा देखिएको छैन ।

सोथबिजका हेड अफ स्ट्रीटवेयर ब्राह्म वाचटरले बिक्रीको बारेमा भने: ‘यो ऐतिहासिक जर्सीले खेलकुदको इतिहासमा मात्र नभई बीसौँ शताब्दीको एक महत्त्वपूर्ण क्षणको मूर्त सम्झनाको रूपमा खडा छ।’

२०२६ अघि १९८६ अर्जेन्टिना जर्सीमा सङ्कलकको चासो किन बढिरहेको छ?

२०२० पछि विन्टेज फुटबल जर्सीको बजार लगातार बढिरहेको छ । १९८६ को अर्जेन्टिनाको जर्सीले हरेक तहका सङ्कलकहरूको लागि मूल्यमा माथिल्लो गति अनुभव गरेको छ ।

पहिलो कारण यो हो कि २०२६ को विश्वकपको सह-आयोजक अमेरिका, मेक्सिको र क्यानडाले अर्जेन्टिनाको फुटबल इतिहासमा फेरि ठूलो ध्यान केन्द्रित गर्नेछ । मेक्सिको सिटीको एस्टाडियो एज्टेकाले फेरि विश्वकपको आयोजना गर्नेछ जहाँ म्याराडोनाले ती दुई ऐतिहासिक गोलहरू गरेका थिए । यसले १९८६ को सम्झनालाई झन् ताजा बनाउनेछ।

दोस्रो, २०२२ को सुरुमा भएको सोथबिज लिलामीले एउटा स्पष्ट छाप छोड्यो । यदि सडकबाट किनिएको एउटा सस्तो नीलो पोलिएस्टर जर्सीले ९२ लाख डलर पाउन सक्छ भने, यसले फुटबल जर्सीको मूल्यलाई हेर्ने नजर नै बदलिदिएको छ।

र तेस्रो-अहिलेका लागि लगभग निश्चित कुरा-आधिकारिक ले कक स्पोर्टिफ अर्जेन्टिना जर्सीहरूको उत्पादन अब कहिल्यै हुनेछैन । कम्पनी टाट पल्टिएकाले यसको आर्काइभ अब इतिहास मात्र हो ।

सङ्कलकहरूका लागि, ५० देखि ९० डलरमा राम्रो गुणस्तरका रेप्लिका पाउन सकिन्छ, तर वास्तविक विन्टेज ले कक स्पोर्टिफ स्टकजुन मैदानमा नलगाइएको भए तापनि धेरै महँगो र अत्यन्त दुर्लभ छ । जुन २०२६ मा प्रतियोगिता सुरु हुनु अघिको यो समय नै जर्सी सङ्कलन गर्ने सबैभन्दा उपयुक्त समय हो ।