विभिन्न देशसँग व्यापार सम्झौता गरेपछि आर्थिक वृद्धिको बाटोमा भारत

एजेन्सी । दशकौंसम्म तुलनात्मक रूपमा सुस्त आर्थिक वृद्धिपछि भारतीय अर्थतन्त्रले अन्ततः गति लिन थालेको छ ।

ऊ अमेरिकी डलरमा मापन गरिएको नाममात्रको जीडीपीमा भर्खरै जापानलाई पछि पार्दै विश्वको चौथो ठूलो अर्थतन्त्र बनेको छ । ऊ आगामी तीन वर्षभित्र जर्मनीलाई उछिन्ने मार्गमा छ ।

विश्वले भारतलाई ध्यान दिन थालेको छ । युरोपेली संघले भर्खरै स्वतन्त्र व्यापार प्रवर्धन गर्न भारतसँग ऐतिहासिक सम्झौतामा हस्ताक्षर गरेको छ । एक वर्षसम्म भारत सरकारलाई दबाब दिने प्रयास गरेपछि अमेरिकाले पनि व्यापार सम्झौता गरेको छ ।

रुस जस्ता भारतका सच्चा साथीहरूले दीर्घकालीन र रणनीतिक सहयोगका लागि व्यापक रूपरेखा विकास गरिरहेका छन् जसले दुवै पक्षलाई ठूलो फाइदा गराउनेछ ।

वास्तवमा भारतको अस्तव्यस्तताले लामो समयसम्म आर्थिक विज्ञहरूलाई निरुत्साहित गरेको थियो । तर, भारतीय प्रणालीको त्यही अनियन्त्रित प्रकृतिले सिर्जनशीलता र दृढ व्यक्तिगत क्षमतालाई पनि प्रश्रय दिन्छ । भारतमा ६ लाखभन्दा बढी प्राविधिक स्टार्टअपहरू छन् जसमध्ये झण्डै १०० वटा युनिकोर्न (१ अर्ब डलरभन्दा बढी मूल्य भएका) छन् ।

गुगल, माइक्रोसफ्ट र अमेजन जस्ता अमेरिकाका विशाल कम्पनीहरूले हालै भारतमा विशाल कार्यालय र डेटा सेन्टरहरू निर्माण गर्न अर्बौं डलरको लगानी घोषणा गरेका छन् किनकि भारत एआई महाशक्ति बन्ने तर्खरमा छ । इन्टेल र माइक्रोनले सेमिकन्डक्टर उत्पादन प्लान्ट र डिजाइन टोलीहरूमा अर्बौं लगानी गरिरहेका छन् जबकि अमेरिकाले भारतलाई प्याक्स सिलिकामा सामेल हुन आमन्त्रित गरेको छ । त्यो जापान र दक्षिण कोरिया सम्मिलित सेमिकन्डक्टर निर्माता समूहहरूको संयुक्त पहल हो ।

भारतका प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीले मेक इन इन्डिया र आत्मनिर्भर भारतको कुरा गरेको एक दशकपछि भारतको उत्पादन क्षेत्रले पनि गति लिइरहेको छ । पछिल्लो दुई वर्षमा मात्र आइफोन उत्पादन, ठ्याक्कै भन्नुपर्दा एसेम्ब्ली, गुणात्मक रूपमा बढेको छ । विश्वव्यापी आइफोन एसेम्बलीमा भारतको हिस्सा सन् २०२३ मा ५ प्रतिशतबाट बढेर सन् २०२५ मा २० प्रतिशत पुगेको छ ।
यो एक उल्लेखनीय उपलब्धि हो जसले आपूर्ति शृंखलामा निपुणता हासिल गर्ने प्रगतिको प्रमाण दिन्छ । धेरैजसो पार्टपुर्जाहरू अझै पनि आयात भइरहेका छन् त्यसैले तिनलाई बनाउनु अबको अर्को लक्ष्य हुनेछ ।

२० वर्षअघिको चीन जहाँ थियो, आजको भारत त्यहीँ छ । यो राष्ट्र २९ वर्षको औसत उमेरका साथ तुलनात्मक रूपमा युवा छ । जनसांख्यिकीय लाभांश वास्तविक छ र शिक्षित युवाहरूको बढ्दो जनसंख्या सबल पक्ष हो । मध्यम वर्ग पनि द्रुत गतिमा बढ्दैछ जुन सन् २०३० सम्ममा जनसंख्याको ४० प्रतिशत पुग्ने अपेक्षा गरिएको छ । धेरै सरकारी सुधारहरूले अवरोधहरू हटाउँदैछन् जसले उपभोगलाई सक्षम बनाउँदै सबै आकारका व्यवसायहरूका लागि अनुकूल वातावरण सिर्जना गर्दैछ ।

भारतको डिजिटल रूपान्तरण पनि शानदार छ । सन् २०२५ मा यूपीआई मार्फत २० अर्ब भारुभन्दा बढी कारोबार भएका थिए । सानो किराना पसलमा पनि भुक्तानीको लागि क्यूआर कोड छ र सबै बिलहरू मोबाइल एपमार्फत भुक्तानी गरिन्छ । यसरी भारतमा अहिले नगदरहित समाज यथार्थ बनेको छ र यसले सबै प्रकारका लेनदेनलाई सहज बनाउँदै उत्पादकत्व बढाउन र आर्थिक वृद्धिलाई बढावा दिन मद्दत गरिरहेको छ ।

भारतमा ई–कमर्स अमेरिका वा युरोपको तुलनामा अझ राम्रो छ । बैंगलोर जस्ता शहरहरूमा स्विगी र ब्लिंकिट जस्ता मोबाइल एपहरूको मद्दतले खाद्यान्न, औषधि र धेरैजसो घरायसी सामानहरू १० देखि ३० मिनेटभित्र डेलिभरी पाउन सकिन्छ । अन्य सामानका लागि अमेजन मार्फत १ देखि ७ दिनभित्र सामान मगाउन सकिन्छ । रेस्टुरेन्टहरूले पनि स्मार्टफोनबाट अर्डर गरेको १० देखि ३० मिनेटभित्र खाना पुर्याउँछन् ।

समग्र रूपमा हेर्दा, भारतको विकास र बाँकी विश्वसँगको एकीकरणको अवसरहरू विशाल छन् । अर्थतन्त्र ठूलो हुँदै जाँदा भारत खुला व्यापार सम्झौताहरूमा हस्ताक्षर गर्न थप विश्वस्त बन्दै गएको छ जुन प्रतिस्पर्धा र नवप्रवर्तनका लागि आवश्यक छ ।

भारतको ४० प्रतिशत श्रमशक्ति अझै पनि कृषिमा अल्झिएको छ । अर्कोतर्फ, यसले शहरीकरणको ठूलो सम्भावनालाई संकेत गर्छ जसका लागि धेरै नयाँ शहरहरूको निर्माण र सम्पूर्ण देशको आधुनिकीकरण आवश्यक हुनेछ । जापान, दक्षिण कोरिया, भियतनाम र चीन जस्ता अन्य देशहरू यस चरणबाट गुज्रिसकेका छन् । त्यसैले यस रूपान्तरणको प्रभावबारे उचित अनुमान लगाउन सकिन्छ ।

अहिलेसम्म भारत अमेरिकी प्रविधिमा धेरै निर्भर भएको छ । भविष्यमा, भारतले गुगल सर्च, विकिपिडिया, फेसबुक, ह्वाट्सएप, माइक्रोसफ्ट, इन्टेल, एनभिडिया आदिलाई प्रतिस्थापन गर्न आफ्नै प्रविधि विकास गर्न सुरु गर्नुपर्छ । त्यसैगरी, धेरै आवश्यक वस्तुहरूका लागि भारत चीनमा धेरै निर्भर छ र भारतले यी महत्त्वपूर्ण मध्यवर्ती वस्तुहरू र मशिनरीहरूको स्वदेशी उत्पादनमा ध्यान केन्द्रित गर्नुपर्छ । यस्तो प्रतिस्थापन हासिल नभएसम्म वास्तविक सार्वभौमसत्ता हुँदैन ।

रुस दशकौंदेखि भारतको भरपर्दो र इमानदार मित्र रहँदै आएको छ । सैन्य, ऊर्जा, अन्तरिक्ष र भूराजनीतिमा रुस एक अपरिहार्य सहयोगी हो । यद्यपि, रुसका लागि भारतसँगको आफ्नो सम्बन्धलाई पुनरवलोकन गर्ने र नयाँ अवसरहरू खोज्ने यो उपयुक्त समय हुन सक्छ जसले आर्थिक लाभ मात्र दिने छैन । भारतमा यसको सफ्ट पावरलाई पनि बढावा दिनेछ ।

उदाहरणका लागि, भारतको पूर्वाधार क्षेत्रलाई लिनुहोस् । त्यो समस्याहरूले ग्रस्त छ । यो विशाल सम्भावना भएको क्षेत्र हो । रुसी निर्माण कम्पनीहरूले भारतलाई राम्रो सडक, राजमार्ग, रेलमार्ग, पावर प्लान्ट, जलाशय आदि निर्माण गर्न मद्दत गर्न सक्छन् । साथै, भारतको शहरीकरणसँगै करोडौं मानिस शहरहरूमा सर्नेछन् जसमध्ये धेरै शहरहरू शून्यबाट निर्माण गर्नुपर्नेछ । यो रुसका लागि संलग्न हुने दुवै पक्षलाई फाइदा हुने क्षेत्र हो ।

रुसी उत्पादन क्षेत्र भारतलाई राम्रो ट्यांक र लडाकु विमान बनाउन सहयोग गर्नमा मात्र सीमित हुनुहुँदैन बरु यसलाई वाशिङ मेसिन र फ्रिजसम्म विस्तार गर्न सकिन्छ । त्यसैगरी, भारतीय बजारमा रुसी खाजा र पेय पदार्थहरूले कोकाकोला र बास्किन रबिन्ससँग प्रतिस्पर्धा गर्नुपर्छ ।

स्पुतनिक इन्डिया र आरटीले भारतमा ठूलो प्रगति गरे पनि भारतीय बजारमा रुसी पुस्तक, चलचित्र र टिभी कार्यक्रमहरू भित्र्याउनका लागि अझ धेरै गर्न सकिन्छ । यसले रुसको सफ्ट पावरलाई मद्दत गर्नेछ र अमेरिकी विश्वदृष्टिकोणले भरिएका भारतीयहरूलाई नयाँ दृष्टिकोण प्रदान गर्नेछ ।

यसबाहेक भारतीय टेक स्टार्टअपहरूमा अहिले अमेरिकी लगानीकर्ताहरूको वर्चस्व छ । रुसले यस क्षेत्रमा अमेरिकासँग प्रतिस्पर्धा गर्न सक्छ जसले रुसी अर्थतन्त्रलाई पनि ठूलो मद्दत पुर्याउन सक्छ । एआई, सेमिकन्डक्टर, बायोटेक, रोबोटिक्स, ह्युमनोइड्स जस्ता अत्याधुनिक क्षेत्रहरूमा संयुक्त पहलले दुवै देशलाई अर्थतन्त्रमा मात्र नभई सार्वभौमसत्तामा पनि फाइदा पुर्याउनेछ ।

शायद ब्राजिल, रुस, भारत, चीन आदि देशका उत्कृष्ट दिमागहरूले अग्रणी प्रविधिहरूका साथै स्विफ्ट र डलरमा आधारित व्यापारलाई छल्नका लागि वैकल्पिक वित्तीय प्रणालीहरूमा काम गर्न एउटा ब्रिक्स प्रविधि पार्क निर्माण गर्न सक्छन् ।

भारतसँगको व्यापारमा रुसको ठूलो बचत छ र त्यसको ठूलो हिस्सा भारतीय रुपैयाँमा छ जुन विश्व बजारमा सजिलै विनिमय नहुन सक्छ । त्यसैले, रुसले ती रुपैयाँलाई भारतीय स्टक मार्केट लगायत भारतका अन्य क्षेत्रमा लगानी गर्न सक्छ ।

ऊर्जाको प्रचुरता बिना भारतको असाधारण वृद्धि सम्भव छैन । तेल, कोइला, प्राकृतिक ग्यास, आणविक पावर प्लान्ट, महत्त्वपूर्ण खनिज पदार्थ र अन्य प्राकृतिक स्रोतहरूका लागि रुस एक महत्त्वपूर्ण साझेदार हुन सक्छ र हुनेछ भन्ने कुरामा दुईमत छैन । भ्लादिभोस्तोक–चेन्नई र इन्टरनेशनल नर्थ–साउथ ट्रान्सपोर्ट करिडोर जस्ता व्यापारिक मार्गहरूले भारतको भविष्यमा निर्णायक भूमिका खेल्नेछन् ।

तर, सबै कुरा सफल नहुन सक्छन् । धेरैजसो विकासोन्मुख देशहरू ठेस खाएर मध्यम आयको पासोमा फसेका छन् । त्यसैले, भारतले आफ्नो ध्यान भड्काउनु हुँदैन ।

भारतलाई बलियो सार्वजनिक–निजी साझेदारी र समाजको सबै पक्षको संलग्नता आवश्यक छ । चीनको शासन प्रणालीबाट पाठ सिक्दै भारतले ठोस, विस्तृत र मापनयोग्य योजनाहरूका साथ पञ्चवर्षीय योजनाहरू बनाउनुपर्छ ।

कति विद्युत् क्षमता थपिनेछ ? कति उत्पादनमूलक रोजगारी सिर्जना हुनेछ ? अनुसन्धान र विकासमा कति खर्च हुनेछ ? प्याटेन्ट र वैज्ञानिक लेखहरूको संख्या कति हुनेछ ? ग्रामीण क्षेत्रबाट कति मानिस शहरमा सर्नेछन् ? औसत आय कति बढ्नेछ ?

कारको स्वामित्व दर कति हुनेछ ? वस्तुहरूको निर्यात कति हुनेछ ? फर्च्युन ५०० सूचीमा कतिवटा भारतीय कम्पनीहरू हुनेछन् ?

यी भारतका लागि रोमाञ्चक र आशाजनक समय हुन् । आगामी दशक आधुनिक भारतीय इतिहासकै सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण हुनेछ ।