डायबिटिजबाट छुटकारा पाउनका लागि परम्परागत नेपाली खाना उपयुक्त : बेलायती अध्ययनको निष्कर्ष

एजेन्सी । नेपालीहरूको परम्परागत भोजन दाल र भातले पश्चिमा जंक फुडका कारण आधुनिक पुस्तामा फैलिएको मधुमेहको महामारीबाट बचाउन सक्ने एक अध्ययनले देखाएको छ ।

नेपालमा ४० वर्षमाथिका पाँचमध्ये एकजनामा टाइप २ मधुमेह देखिएको छ । नेपालीहरूका हजुरबुबा–हजुरआमाले खाने गरेका भोजनहरूले यस स्वास्थ्य अवस्थालाई सुधार्न उल्लेखनीय काम गर्ने अनुसन्धानका नतिजाले देखाएका छन् ।

नेपालमा मधुमेहको औषधि धेरैजसोको पहुँचभन्दा बाहिर छ । टाइप २ मधुमेहले मिर्गौला रोग, अंगभंग र अन्धोपन जस्ता जटिलताहरू निम्त्याउँछ । यसलाई नियन्त्रण नगरिएमा अन्ततः अकालमृत्यु गराउँछ ।

‘धेरै परिवारका लागि मधुमेह स्वास्थ्य समस्या मात्र नभई दीर्घकालीन सामाजिक र आर्थिक भार पनि हो,’ काठमाडौंमा कार्यरत आवासीय चिकित्सक डा. आशिष तामाङले द गार्डियन पत्रिकालाई बताए ।

काठमाडौंमा ७० जना पुराना मधुमेहका बिरामीहरूमा गरिएको एक प्रारम्भिक अध्ययनले उनीहरूलाई क्यालोरी नियन्त्रित परम्परागत खानपान गराउँदा ४३ प्रतिशतलाई मधुमेहबाट निको हुन मद्दत गरेको थियो । शहरका काँठ क्षेत्रका समुदायका १२० जनामा भइरहेको अर्को परीक्षणले पनि यस्तै सकारात्मक संकेत देखाएको छ ।

‘यी आरम्भिक परीक्षणहरू हुन् तर चार महिनामा करिब आधा मानिस मधुमेहमुक्त भएका छन् जसमा औसत तौल केवल ४–५ केजी मात्र घटेको छ,’ युनिभर्सिटी अफ ग्लासगोका मधुमेह र मानव पोषणविज्ञ प्रा. माइक लिनले द गार्डियन पत्रिकालाई बताए ।

युनिभर्सिटी अफ ग्लासगो र नेपालको धुलिखेल अस्पतालबीचको सहकार्यमा चार वर्षे अध्ययनको रूपमा यस पद्धतिलाई अझ व्यापक रूपमा विस्तार गरिँदैछ । यस्तो खानपानले टाइप २ मधुमेहको उच्च जोखिममा रहेका मानिसहरूलाई रोग लाग्नबाट जोगाउन सक्छ भन्ने उनीहरूको आशा छ ।

शरीरले पर्याप्त मात्रामा इन्सुलिन हर्मोन बनाउन नसक्दा वा बनेको इन्सुलिनले राम्ररी काम नगर्दा हुने उच्च रक्त सुगर टाइप २ मधुमेहको मुख्य विशेषता हो । यो अक्सर बढी तौलका कारण सुरु हुने गर्छ ।

लिन सन् २०१७ मा बेलायतको त्यस टोलीको हिस्सा थिए जसले बिरामीहरूलाई सुप र सेक जस्ता तौल घटाउने खानपान गर्न लगाएर मधुमेह निको पार्न सकिन्छ भनेर देखाएको थियो । यो कार्यक्रम अहिले बेलायतको राष्ट्रिय स्वास्थ्य सेवा (एनएचएस) को मानक मधुमेह उपचारको हिस्सा बनेको छ ।

यो परिणाम प्रकाशित भएपछि नेपालमा कार्यरत चिकित्सकहरूले यस्तै पद्धति आफ्नो देशमा पनि काम गर्छ कि भनेर उनीसँग सम्पर्क राखेका थिए । यो पद्धति बेलायतमा भन्दा नेपालमा अझ बढी प्रभावकारी हुन सक्ने लिन विश्वास गर्छन् ।

एसियाली मूलका मानिसमा वंशानुगत रूपमै टाइप २ मधुमेह हुने सम्भावना बढी हुन्छ । ‘यसको अर्थ उनीहरूको थोरै मात्र तौल बढ्दा पनि मधुमेह सुरु हुन सक्छ,’ लिनले बताए, ‘तर, यसको अर्को अर्थ यो पनि हो कि उनीहरूले यसबाट छुटकारा पाउन धेरै तौल घटाउनुपर्दैन ।’

बेलायतका बिरामीहरूले मधुमेह निको पार्न १० देखि १५ केजी तौल घटाउनुपर्ने हुन सक्छ भने नेपालमा त्यसको आधा मात्रै घटाए पुग्ने लिनले बताए । ‘यसले कामलाई निकै सजिलो बनाउँछ,’ उनले थपे ।

त्यसैले टोलीले सस्तो र स्थानीय सामग्रीहरू प्रयोग गर्ने योजना बनाउन थाल्यो ।

सहभागीहरूलाई आठ हप्तासम्म दैनिक ८५० क्यालोरीको तौल घटाउने योजना पालना गर्न भनिएको थियो । त्यसमा सामान्यतया बिहानको खाजामा दही र फलफूल र मुख्य खानामा दाल–भात हुन्थ्यो । त्यसपछि उनीहरू घटेको तौललाई स्थिर राख्न सोही खानपानको उच्च–क्यालोरी संस्करणमा सरे ।

स्वास्थ्य परीक्षण शिविरहरूमा मधुमेह भएका वा यसको उच्च जोखिममा रहेका मानिसहरूलाई एउटा कप, नाप्ने गिलास र तौल गर्ने उपकरणका साथै खानपान योजना दिइएको थियो ताकि उनीहरूले खानाको निश्चित मात्रा खाइरहेका छन् भन्ने कुरा सुनिश्चित होस् । उनीहरूलाई नियमित सहयोग समूहका बैठकहरूमा सहभागी हुन पनि आमन्त्रित गरियो ।

देशको स्वास्थ्य प्रणालीको मेरुदण्ड मानिने महिला स्वयंसेविकाहरूको सहयोगमा चिकित्सक वा अस्पतालको आवश्यकता बिना नै समुदायमा यो कार्यक्रम पुर्याउने उद्देश्य थियो ।

परीक्षणका कागजातहरूले यस योजनालाई अनुशासित (परम्परागत) खानपान शैलीमा जोड दिने, जंक फुड र उच्च बोसो वा चिनीयुक्त प्रशोधित पश्चिमा शैलीका खानेकुराहरू त्याग्ने भनेर वर्णन गरेका छन् ।

सन् २०२५ को एउटा अध्ययनले काठमाडौंका पसलहरूमा बिक्री हुने ८७ प्रतिशत प्याकेटका खानेकुराहरूमा चिनी, बोसो र नुनको मात्रा विश्व स्वास्थ्य संगठनले सिफारिस गरेको सीमाभन्दा बढी भएको पाइएको थियो ।

यो पद्धति कुनै जटिल विज्ञान नभएको लिनले बताए । तर, यो कुनै पनि औषधि वा उपचार, र केही काम नगर्ने परम्परागत घरेलु उपचारभन्दा धेरै गुणा प्रभावकारी थियो ।

उनले सहभागीहरूलाई पालिस गरिएको सेतो चामलको सट्टा खैरो वा मोटो चामल खान प्रोत्साहन गरे जसमा भिटामिन बी–१ सहितका पोषक तत्त्वहरू बढी हुन्छन् । भिटामिन बी–१ ले शरीरमा कार्बोहाइड्रेट पचाउन भूमिका खेल्छ ।

यो विस्तारित अध्ययनले सुरुमा बेलायत सरकारको बजेट पाएको थियो तर पछि त्यो कटौतीमा पर्यो । अहिले हावर्ड फाउन्डेशनले यसलाई निरन्तरता दिन १७ लाख ८० हजार पाउन्ड सहयोग गरेको छ । यस परियोजनाले मधुमेहका कारणहरूबारे शैक्षिक सामग्रीहरू पनि तयार पार्नेछ ।

लिन नेपालमा टाइप २ मधुमेहको दर बढ्नुको मुख्य कारण पश्चिमा जंक फुडको आयातलाई मान्छन् ।

उनले यस्ता नेपालीहरूसँग कुरा गरेका छन् जसलाई आफ्नो गाउँमा पहिलोपटक साइकल आएको याद छ । उनी भन्छन्, ‘त्यस साइकलले मिठाई र चिसो पेय पदार्थ बोकेको थियो । र यातायातको पहुँच बढ्दै जाँदा जंक फुडहरू मोटरसाइकल, कार र भ्यानमा आउन थाले र अहिले यो जताततै छ ।’

प्रविधिको विकासले कामलाई शारीरिक रूपमा कम थकाउने बनाएको र शारीरिक सक्रियतामा आएको कमी पनि मधुमेह बढ्नुको अर्को कारण भएको अध्ययन टोलीले जनाएको छ ।

सम्मेलनहरूमा लिनलाई बढ्दो मधुमेहको सामना गरिरहेका छिमेकी देशका अधिकारीहरूले पनि सम्पर्क गरेका छन् । उनी भन्छन्, ‘ती सबैले भनेका छन्– यसले नेपालमा काम गर्छ भने हाम्रा लागि पनि काम गर्नेछ ।’