एजेन्सी । सन् २०१२ मा, एक माछा मार्ने व्यक्तिले लेक मेम्फ्रेम्यागोगबाट एउटा खैरो बुलहेड (एक प्रकारको क्याटफिस) समाते, जसको छालामा कालो लेदो दलिएको जस्तो देखिन्थ्यो । उनले त्यो माछा भर्मोन्ट माछा र वन्यजन्तु विभागका माछा जीवविज्ञानी पिटर इमर्सनकहाँ ल्याए, जसले सन् २००९ देखि उक्त तालको सर्वेक्षण गरिरहेका थिए । इमर्सनले यस्तो कुरा पहिले कहिल्यै देखेका थिएनन्।
तीन वर्षभित्रै, तालका करिब २५ देखि ४० प्रतिशत बुलहेडहरूमा त्यस्ता काला गिर्खाहरू (ट्युमर) देखा पर्न थाले । यसै हप्ता युनिभर्सिटी अफ भर्मोन्टका अनुसन्धानकर्ताहरूले ‘नेचर’ पत्रिकामा एउटा प्रतिवेदन सार्वजनिक गर्दै यो ‘मेलानोमा’ (छालाको क्यान्सर) संक्रामक भएको र जीवित क्यान्सर कोशिकाहरूका रूपमा एउटा माछाबाट अर्कोमा सर्ने गरेको खुलासा गरे।
यो विज्ञानलाई थाहा भएको चौथो प्रकारको ‘ट्रान्समिसिबल क्यान्सर’ (सरुवा क्यान्सर) हो, जुन माछामा र ताजा पानीमा फेला परेको पहिलो घटना हो।
सरुवा क्यान्सर के हो ?
प्रायः एउटै समूह वा क्षेत्रमा क्यान्सर देखिनुको एउटा साझा कारण हुन्छ-कुनै रासायनिक विषाक्तता वा संक्रमण । खैरो बुलहेडहरू प्रदूषणका लागि ‘सेन्टिनेल’ (सूचक) प्रजाति मानिन्छन् किनभने प्रदूषित पानीमा यिनीहरूको कलेजोमा ट्युमर पलाउँछ । त्यस्तै, ‘वाल्ली’ माछाहरूमा एउटा यस्तो रेट्रोभाइरस हुन्छ जसले छालाको सार्कोमा गराउँछ।
त्यसैले, अनुसन्धानकर्ताहरूले वर्षौंसम्म यिनै सम्भावित कारणहरूको खोजी गरे । सन् २०११ मा ट्रोपिकल स्टर्म इरेनले तालमा बाढी ल्याएपछि भर्मोन्ट जीवविज्ञानीहरूले पानीमा ती रासायनिक तत्वहरूको परीक्षण गरे । उनीहरूलाई लागेको थियो कि बाढीले कतैबाट प्रदूषण बगाएर ल्याएको हुन सक्छ। तर उच्च स्तरको प्रदूषण भएका अन्य पानीमा स्वस्थ माछाहरू भेटिए। सन् २०१४ देखि युनिभर्सिटी अफ भर्मोन्टमा टिस्युहरूको सूक्ष्म अध्ययन गरियो, तर वर्षौंसम्मको सिक्वेन्सिङ गर्दा पनि कुनै भाइरस वा कीटाणु फेला परेन ।
त्यसैले, माइक्रोबायोलोजी र मोलिक्युलर जेनेटिक्सकी सह-प्राध्यापक जुली ड्रयागनले कुनै साझा उत्परिवर्तनको खोजी गरिन् । सामान्य क्यान्सरमा, प्रत्येक ट्युमर जुन जीवमा पलाएको हो, त्यसैसँग आनुवंशिक रूपमा मिल्दोजुल्दो हुन्छ । तर मेम्फ्रेम्यागोगका माछाहरूमा भने उल्टो नतिजा आयो: सबै ट्युमरहरू एक आपसमा मिल्थे, तर तिनीहरू जुन माछामा पलाएका थिए, ती माछाका कोशिकाहरूसँग मिल्दैनथे। ती ट्युमरहरूमा लाखौं यस्ता उत्परिवर्तनहरू साझा थिए जुन माछाको आफ्नै शरीरमा थिएनन्।
‘यो एउटा ‘क्लोनल क्यान्सर’ हो,’ ड्रयागनले भनिन्। ‘यो ब्याक्टेरिया वा भाइरसले फैलाएको होइन। यो संक्रामक एजेन्ट क्यान्सरको कोशिका आफैं हो, र यो एक माछाबाट अर्कोमा सर्दैछ।’
९० मध्ये एउटा ताल
सन् २०१७ मा टोलीले तालको पुनः सर्वेक्षण गर्यो। यो रोग तालमा देखा परेको पाँच वर्षभित्रै ३० माइल लामो तालभरि फैलिसकेको थियो। जेनोम अध्ययनले यो रोग अन्तैबाट आएको संकेत गर्छ: मेम्फ्रेम्यागोगका ट्युमरहरू न्यु ह्याम्पशायर र मेनका स्वस्थ बुलहेडहरूसँग बढी मिल्दोजुल्दो छन्।
यो भर्मोन्टमा मात्र सीमित छैन। इमर्सनका अनुसार यो न्यु ब्रन्सविक, नोभा स्कोटिया, मेन, न्यु ह्याम्पशायर, म्यासाचुसेट्स, पेनसिलभेनिया र विस्कन्सिन जस्ता ठाउँमा पनि फैलिएको देखिन्छ। ड्रयागनले अन्य क्षेत्रका बुलहेडहरूको पनि परीक्षण गरिन् र उही रोग फेला पारिन्। इमर्सनको कार्यक्षेत्रमा ९० वटा ताल छन् र लगभग सबैमा बुलहेड पाइन्छन्, तर यो क्यान्सर भने एउटै तालमा मात्र व्यापक छ।
दुर्लभ हुनुका पनि धेरै तरिकाहरू हुन्छन्। सन् १९८१ मा डेबोराह रबिनोविट्जले दुर्लभ प्रजातिहरूलाई भौगोलिक दायरा, बासस्थानको विशिष्टता र स्थानीय प्रचुरताका आधारमा वर्गीकरण गरेकी थिइन्। यो क्यान्सरको भौगोलिक दायरा आधा महाद्वीपभरि फैलिएको भए तापनि यो सीमित ठाउँहरूमा मात्र पाइन्छ र जहाँ पाइन्छ, त्यहाँ धेरै संख्यामा हुन्छ।
पारिस्थितिकविद्हरूका अनुसार यो फैलावटको तरिका कुनै ‘मिचाहा प्रजाति’ (invasive species) सँग मिल्दोजुल्दो छ। एउटा तालबाट अर्कोमा यो क्यान्सर पुग्न मानिसहरूको भूमिका मुख्य हुन सक्छ, जसरी मानिसहरूले झुक्किएर मिचाहा प्रजातिहरू फैलाउँछन्।
यसले माछालाई के गर्छ?
‘यो महामारी जस्तै देखिन्छ,’ इमर्सनले भने। ट्युमर शरीरको बाहिर जुनसुकै ठाउँमा, प्रायः मुख भित्र र जुँगामा देखा पर्छ। बुलहेड जस्ता क्याटफिसले खानेकुरा खोज्न आफ्ना जुँगाको प्रयोग गर्छन्। क्यान्सरका कारण यी जुँगाहरू छोटिन्छन्, जसले गर्दा उनीहरूको आहारा खोज्ने क्षमता प्रभावित हुन्छ। यद्यपि, तालमा खानेकुरा प्रशस्त भएकाले तिनीहरू भोकै भने नमर्ने इमर्सनको भनाइ छ।
एउटा माछालाई के हुन्छ भन्ने भन्दा पनि पूरै तालको जनसंख्यालाई के हुन्छ भन्ने कुरा मुख्य हो। प्रकृतिमा यसअघि यस्ता दुईवटा उदाहरण देखिएका छन्। ‘तास्मानीयाली डेभिल’ मा लागेको सरुवा क्यान्सरले उनीहरूको संख्या ९० प्रतिशतले घटायो। तर सिपी र मुसेलहरूमा लाग्ने क्यान्सरका बाबजुद उनीहरूको जनसंख्या टिकिरहेको छ। बुलहेडको हकमा पनि दोस्रो सम्भावना (जनसंख्या नघट्ने) देखिएको छ।
संसारमा अझै कति सरुवा क्यान्सर होलान्?
यो विज्ञानलाई थाहा भएको चौथो प्रकारको सरुवा क्यान्सर मात्र हो, जसले गर्दा अन्य कति यस्ता क्यान्सर होलान् भन्ने प्रश्न उब्जाएको छ।
फ्रान्सका अनुसन्धानकर्ता फ्रेडरिक थोमसका अनुसार यस्तो क्यान्सरको विकास हुनु एक अत्यन्त दुर्लभ विकासवादी प्रक्रिया हो। यद्यपि, चारवटा मात्र थाहा हुनुको अर्थ यो चार पटक मात्र विकसित भएको हो भन्ने होइन। तास्मानीयाली डेभिलमा यो दुई पटक छुट्टाछुट्टै विकसित भयो, र सिपीहरूमा त कम्तीमा १० पटक विकसित भएको पाइएको छ। थोमसका अनुसार वन्यजन्तुहरूमा क्यान्सरको आनुवंशिक परीक्षण कमै गरिने हुनाले वास्तविक संख्या धेरै हुन सक्छ।
एन्ड्रयू स्टोर्फर भन्छन्, ‘मलाई लाग्दैन कि यी हामीले सोचे जति दुर्लभ छन्।’ ड्रयागनले थपिन्, ‘मानिसहरूले क्याटफिसमा धेरै ध्यान दिँदैनन्।’
ड्रयागनको टोलीले अहिले ‘फिसब्रेन’ नामक एउटा एपमा माछा मार्नेहरूले पोस्ट गरेका फोटोहरूबाट ट्युमर भएका माछाहरूको पहिचान गरिरहेको छ। यो ‘क्राउड-सोर्सिङ’ (जनसहभागिता) रोगको निगरानी गर्ने एउटा प्रभावकारी माध्यम बनेको छ।
अब के गर्न सकिन्छ?
यो रोग व्यवस्थापन गर्न वा अन्य पानीमा फैलिन नदिन के गर्ने भन्ने प्रश्न अझै अनुत्तरित छ। स्टोर्फरको सल्लाह भनेको ‘केही नगर्ने’ हो, किनकि प्रकृतिले आफैं यसको सामना गर्छ र जनावरहरूले बिस्तारै यस विरुद्ध प्रतिरोध क्षमता विकास गर्छन्।
एङ्गलरहरूलाई मेम्फ्रेम्यागोग तालबाट पानी वा जीवित चारा बाहिर लैजान रोक लगाउने नियमहरू पहिले नै छन्, तर ती मिचाहा प्रजातिका लागि बनाइएका थिए। इमर्सन ती नियमहरूलाई यो क्यान्सरका सन्दर्भमा पनि थप कडाइका साथ लागू गरिएको हेर्न चाहन्छन्।
जब उनलाई सोधियो कि कुनै एङ्गलरले यस्तो माछा समात्यो भने के उसलाई थाहा हुन्छ? उनले भने, ‘बोट लन्च हुने ठाउँमा कुनै जानकारीमूलक बोर्डहरू छैनन्। मलाई यस्तो प्रश्न पहिले कसैले सोधेको थिएन।’
प्रतिक्रिया