अमेरिकासँग चिढिएका साझेदारहरू धमाधम चीन पुग्दै, नयाँ विश्व व्यवस्थाको सूत्रपात ?

एजेन्सी । अमेरिकाका राष्ट्रपति डोनल्ड ट्रम्पले ग्रीनल्यान्डमाथि नियन्त्रण कायम गर्ने धम्की र क्यानडासँगको बढ्दो विवाद सहितको अस्थिर परराष्ट्रनीति मार्फत लामो समयदेखिका गठबन्धनहरूमाथि प्रहार गरिरहँदा चीनका लागि एउटा महत्त्वपूर्ण अवसर पनि सिर्जना गरिरहेका छन् ।

हालैका साताहरूमा विश्वको दोस्रो ठूलो अर्थतन्त्रसँगको सम्बन्धलाई पुनःस्थापित गर्न वा सहयोगलाई अझ गहिरो बनाउनका लागि चीनका राष्ट्रपति सी चिनपिङले स्वागत गरेका पश्चिमी नेताहरूको ताँतीलाई हेर्नु नै यसको ठूलो प्रमाण हो ।

त्यस लहरमा अमेरिकाका केही नजिकका परम्परागत सहयोगी राष्ट्रका नेताहरू समावेश छन् । जनवरी महिनामा बेलायतका कीर स्टार्मर र क्यानडाका मार्क कार्नीका साथै नेटो सदस्य फिनल्यान्डका पेटेरी ओर्पोले चीनको भ्रमण गरेका छन् ।

फ्रान्सका राष्ट्रपति इमानुएल म्याक्रोनले डिसेम्बर महिनामा भ्रमण गरेका थिए भने जर्मन चान्सलर फ्रेडरिक मर्ज चाँडै आउने अपेक्षा गरिएको छ ।

बेइजिङको दृष्टिकोणबाट हेर्दा यो सूची चीनबाट आर्थिक रूपमा अलग हुने बहसको युग अब ओझेल पर्दैछ भन्ने शक्तिशाली संकेत हो । पश्चिमी नेताहरूले अन्ततः राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पको नेतृत्वमा रहेको अमेरिकाको विपरीत चीनलाई एक भरपर्दो साझेदारको रूपमा हेर्न थालेका छन् ।

भ्रमणमा रहेका नेताहरूले चीनसँगको सम्बन्धलाई अन्तर्राष्ट्रिय स्थिरता वा उनीहरूको आफ्नै राष्ट्रिय सुरक्षाका लागि महत्त्वपूर्ण भन्दै प्रशंसा गरेका छन् । चीन नियममा आधारित अन्तर्राष्ट्रिय व्यवस्थाका लागि चुनौती हो भन्ने जी७ नेताहरूमाझ व्याप्त धारणाभन्दा यो बिल्कुलै फरक छ ।

डाभोसमा भएको विश्व आर्थिक मञ्चको बैठक जस्ता जमघटहरूमा भइरहेका व्यापक कुराकानीहरूमा पश्चिमी नेताहरूले सन् १९४५ पछिको अमेरिकी समर्थनप्राप्त व्यवस्था ओझेलमा परिरहेको कुरा खुला रूपमा स्वीकार गरिरहेका छन् । यो दृष्टिकोण चीनको धारणासँग पूर्ण रूपमा मेल खान्छ ।

युरोपेली संघलाई अमेरिकाले साँच्चै हेप्ने काम गरेको छ र तपाईंलाई कसैले दबाउन खोज्छ भने बाहिरी सहयोग खोज्नु मानवीय स्वभाव नै हो भन्ने धारणा पलाएको छ ।

‘त्यसैले युरोप वास्तवमा चीनसँगको सम्बन्ध बलियो बनाउने सोचमा खुला छ,’ बेइजिङको रनमिन विश्वविद्यालयका अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध विज्ञ चिन कानरोङले हालैको एक विश्लेषणमा भनेका छन् ।

अमेरिकी सहयोगीहरूले चीनसँग सम्बन्धित व्यापारदेखि मानवअधिकार र सुरक्षासम्मका वर्तमान चिन्ताहरूको सूचीलाई पूर्ण रूपमा मेटाइहाल्नेछन् वा वाशिङटनसँगको सम्बन्धको मूल्यमा बेइजिङतिर ठूलो मोड लिनेछन् भन्ने विषयमा चिनियाँ परराष्ट्रनीतिका चिन्तकहरूमाझ भ्रम छैन ।

तर सी चिनपिङले अझ बढी चीन–मैत्री विश्व निर्माण गर्ने प्रयासलाई जारी राख्दा बेइजिङ हाल भइरहेको यस ठूलो परिवर्तनबाट प्राप्त हुन सक्ने सम्भावित लाभहरूबारे सचेत देखिन्छ ।

उच्च प्रविधिमा प्रभुत्व जमाउने र आफ्नो विश्वव्यापी व्यापार, प्रभाव र सैन्यशक्ति विस्तार गर्ने चीनको लक्ष्यले अब कम अवरोधको सामना गर्नुपर्ने सुनिश्चितताका सन्दर्भमा यो झनै सत्य हो ।

बेइजिङमा हालै भएको यस कूटनीतिक चहलपहलले प्रमुख पश्चिमी अर्थतन्त्रहरूसँगको सम्बन्ध सुधार्ने अवसरको रूपमा काम गरिसकेको छ ।

सन् २०१७ पछि क्यानडाका प्रधानमन्त्रीको रूपमा पहिलोपटक भ्रमण गरेका कार्नीले क्यानडाले अमेरिकासँगै मिलेर चीनमा बनेका विद्युतीय सवारीसाधनहरूमा लगाएको कडा भन्सार शुल्कलाई खुकुलो पारेका छन् । त्यसको बदलामा क्यानडाका कृषि उत्पादनहरूमा लगाइएका अवरोधहरू चीनले घटाएको छ ।

छुट्टै रूपमा बेइजिङ र युरोपेली संघबीच गत महिना चिनियाँ विद्युतीय सवारीसाधनहरूमा लगाइएको भन्सार शुल्क हटाएर न्यूनतम मूल्यमा बिक्री गर्ने प्रतिबद्धता गर्ने सम्झौता भयो । त्यसले युरोपमा विद्यमान लामो समयदेखिको तनावलाई कम गरेको छ । विश्वव्यापी उत्पादनमा अग्रणी रहेको चीनबाट आउने कृत्रिम रूपमा सस्तो कारहरूले उसको स्वदेशी मोटर वाहन उद्योगलाई तहसनहस पार्ने युरोपको चिन्ता थियो ।

आठ वर्षमा बेलायती नेताको रूपमा पहिलोपटक चीन भ्रमण गरेका स्टार्मरले बेलायतका लागि चीनमा रहेका व्यापारिक अवसरहरूको प्रशंसा गरेका छन् । यो उनको सरकारले लन्डनको वित्तीय क्षेत्र नजिकै चीनलाई विवादास्पद विशाल दूतावास निर्माण गर्न अनुमति दिएको केही दिनपछिको कुरा हो ।

लन्डनस्थित एसओएएस चाइना इन्स्टिच्युटका निर्देशक स्टिभ त्साङका अनुसार, चीनतर्फ युरोपेली नेताहरूको हालैको कूटनीतिमा यथार्थवादले काम गरिरहेको छ ।

‘चीनप्रतिको अविश्वास अझै पनि गहिरो छ, विशेषगरी युक्रेनमा रुसी युद्ध प्रयासका लागि चिनियाँ समर्थनलाई लिएर । तर, युरोपेली देशहरूले चीनलाई बेवास्ता गर्न सक्दैनन्, विशेषगरी जब उनीहरूको दृष्टिकोणमा अमेरिका धूर्त बन्दै गइरहेको छ ।’

युरोपेली सरकारहरूले हालैका वर्षमा टेलिकम नेटवर्क र महत्त्वपूर्ण पूर्वाधारदेखि शिक्षासम्मका क्षेत्रहरूमा चीनको भूमिकाको छानबिन तीव्र बनाएका थिए । उनीहरूले राष्ट्रिय सुरक्षाको चिन्ता देखाउँदै उन्नत सेमिकन्डक्टर प्रविधिको बिक्रीमा रोक लगाउन अमेरिकी निर्देशनहरू पालना गरेका थिए ।

उनीहरू चीनको ठूलो व्यापार नाफाबाट झनै चिन्तित बनेका छन् र आफ्ना उद्योगहरूलाई संरक्षण गर्ने उपायहरूमा काम गरिरहेका छन् । विश्लेषकहरूका अनुसार, केही उद्योगहरूले भारी अनुदान प्राप्त चिनियाँ सामानहरूको बाढीबाट अस्तित्वको संकट झेलिरहेका छन् । (डिसेम्बरमा आफ्नो चीन भ्रमणका क्रममा म्याक्रोनले व्यापार नाफाको समस्या समाधान नभएमा ईयू भन्सार शुल्क लगाउने धम्की दिएको बताएका थिए ।)

ट्रम्पले बारम्बार भन्सार शुल्कको धम्की र नेटोप्रतिको कठोर टिप्पणीका बावजुद युरोपेली संघ र यसका सदस्य राष्ट्रहरू यी चिन्ताहरूलाई कम महत्त्व दिन वा चीनप्रतिको आफ्नो नीति (जसलाई ईयूले आर्थिक प्रतिस्पर्धी र प्रणालीगत प्रतिद्वन्द्वीको रूपमा व्याख्या गरेको छ) परिवर्तन गर्न कति इच्छुक छन् भन्ने कुरा हेर्न बाँकी नै छ ।

ट्रम्पको चुनावअघि नै बेलायत–चीन सम्बन्धलाई अझ कसिलो बनाउन जोड दिएका स्टार्मर लगायत युरोपेली नेताहरूले सुरक्षाको मूल्यमा यस्तो सम्बन्ध अघि नबढ्ने कुरामा जोड दिँदै आएका छन् ।

युरोपेली संघले आफ्नो प्रयासलाई जारी राखेको देखिन्छ । गत वर्षको अन्त्यमा विदेशी लगानीको छानबिन तीव्र पारेपछि गत महिना उसले महत्त्वपूर्ण क्षेत्रहरूमा उच्च जोखिम भएका आपूर्तिकर्ताहरूका पुर्जा र उपकरणहरू क्रमशः हटाउने नयाँ प्रस्ताव ल्याएको छ । त्यसले चिनियाँ टेलिकम क्षेत्रको ठूलो कम्पनी ह्वावेलाई असर गर्ने अपेक्षा गरिएको छ ।

व्यापार नाफालाई सम्बोधन गर्ने र चीनको महत्त्वपूर्ण खनिजहरूमाथिको निर्भरता कम गर्ने विषय पनि ईयूको एजेन्डामा प्राथमिकतामा रहेको छ ।

तैपनि, चीनभित्रका आवाजहरू आशावादी छन् ।

‘केही पश्चिमी देशहरूले अमेरिकी नेतृत्वमा चीनविरुद्ध सामूहिक टकराव र चीनबाट आपूर्ति श्रृंखला अलग गर्ने प्रयास र वकालत गरेका छन्,’ बेइजिङको रनमिन विश्वविद्यालयका प्राध्यापक वाङ वेनले हालैको एक टिप्पणीमा लेखेका छन्, ‘तथापि, वास्तविकताले बारम्बार प्रमाणित गरिसकेको छ कि डिकपलिङ सिद्धान्त र नयाँ शीतयुद्ध अलोकप्रिय मात्र नभई वास्तवमा कार्यान्वयन गर्न पनि गाह्रो छन् ।’

दुई दर्जनभन्दा बढी संयुक्त राष्ट्रसंघका निकायहरूबाट अमेरिका बाहिरिएपछि र ट्रम्पले एक समानान्तर बोर्ड अफ पीस स्थापना गर्ने प्रयास गरेपछि युरोपलाई अन्तर्राष्ट्रिय सन्तुलनका लागि चीनको बढी आवश्यकता पर्ने अन्य चिनियाँ विश्लेषकहरूले सुझाव दिएका छन् ।

‘बहुपक्षीय प्रणालीलाई कायम राख्न (युरोपले) व्यापार र आर्थिक मुद्दाहरूमा चीनसँग सम्झौता गर्नुपर्ने हुन सक्छ,’ हङकङको चिनियाँ विश्वविद्यालयका अनुसन्धानकर्ता ये वेमियानले एक विश्लेषणमा लेखेका छन् । त्यसमा उनले भन्सार शुल्क, प्रविधि पहुँच प्रतिबन्ध र रोकिएको चीन–ईयू लगानी सम्झौता जस्ता क्षेत्रहरूलाई औंल्याएका छन् ।

तर, अमेरिका र उसका सहयोगीहरूबीचको दरारको फाइदा उठाउने चीनको लक्ष्य रहेको भाष्यलाई बेइजिङले अस्वीकार गरेको छ ।

त्यसको साटो उसले सम्बन्धमा आएको यो सुधारलाई आफ्नै बजारको आकर्षण र विश्वका लागि आफ्नो दृष्टिकोणको प्रमाणको रूपमा प्रस्तुत गरेको छ ।

‘यो चीनको विकासबाट विश्व लाभान्वित भएको र अन्तर्राष्ट्रिय समुदायमा निरन्तर स्थिरता र निश्चितता प्रदान गरिरहेको अपरिहार्य परिणाम हो,’ सरकारी सञ्चारमाध्यम ग्लोबल टाइम्सको गत महिनाको सम्पादकीयमा उल्लेख गरिएको थियो ।

चिनियाँ विश्लेषकहरूले यस पहिचानको हिस्साको रूपमा चीनसँगको संघर्षमा अमेरिका स्वयं पछि हटेको कुरालाई पनि औंल्याएका छन् ।

दुवै पक्षबीच गत शरद ऋतुमा व्यापारिक तनाव कम गर्ने सम्झौता भएको थियो ।

यो बेइजिङले दुर्लभ खनिज पदार्थको प्रवाह रोकेर आफ्नो ट्रम्प कार्ड खेलेपछि भएको थियो । त्यसले विश्वलाई आपूर्ति श्रृंखलामा चीनको ठूलो नियन्त्रणबारे सचेत गरायो ।

बेइजिङका लागि अझ महत्त्वपूर्ण कुरा के हो भने अमेरिकाले चीनलाई वैचारिक चुनौतीका रूपमा प्रस्तुत गर्न छोडेर आर्थिक र रणनीतिक प्रतिस्पर्धीका रूपमा मात्र हेर्न थालेको छ ।

यो परिवर्तन विश्व व्यवस्थाका लागि चीनको व्यापक दृष्टिकोणसँग मेल खान्छ । यो यस्तो व्यवस्था हो जुन अब अमेरिकी मूल्य र गठबन्धनहरूको प्रभुत्वमा रहने छैन, जहाँ देशहरू वैचारिक वा सुरक्षा ब्लकहरूमा एकअर्कासँग बाँधिएका हुने छैनन् । उनीहरू साझा आर्थिक र रणनीतिक हितका आधारमा निर्णयहरू गर्नेछन् ।

र यसै समयमा नयाँ विश्व व्यवस्थाले आकार लिइरहेको युरोपेली आवाजहरूले स्वीकार गरिरहेका छन् । बेइजिङ त्यस व्यवस्थाका लागि आफ्नो दृष्टिकोणको समय आइसकेको रूपमा प्रस्तुत गर्न चाहन्छ ।

‘यसको अर्थ यी देशहरूले चीनलाई रोजेका हुन् भन्ने मात्र होइन,’ ग्लोबल टाइम्सको सम्पादकीयमा लेखिएको थियो, ‘बरु यो उनीहरूले समयको प्रवृत्तिलाई पछ्याउने निर्णय गरेका हुन् ।’