पृथ्वीको ‘अदृश्य पुच्छर’ मा अन्तरिक्ष वैज्ञानिकहरूले देखाए चासो

एजेन्सी । अन्तरिक्षमा पुच्छरको कुरा गर्दा रातको आकाशमा चम्किलो धर्सा कोर्दै हिँड्ने पुच्छ्रेताराहरूको तस्बिर दिमागमा आउँछ ।

तर, अमेरिकी अन्तरिक्ष निकाय नासाले पुच्छ्रेताराहरूसँगै हाम्रो आफ्नै ग्रह पृथ्वीले पनि अन्तरिक्षमा एउटा विशाल र अदृश्य पुच्छर तानिरहेको हुने जनाएको छ । बुध ग्रहले पनि यसै गर्ने बताइएको छ ।

यी ब्रह्माण्डीय पुच्छरहरू विज्ञानकथा नभई सौर्य आँधी, चुम्बकीय क्षेत्र र पातलो वायुमण्डलद्वारा बनेका वास्तविक र प्रमाणित परिघटनाहरू हुन् ।

पुच्छरहरू बरफले बनेका पुच्छ्रेतारामा मात्र सीमित नहुने नासाका वैज्ञानिकहरू बताउँछन् । सही अवस्थामा ग्रहहरूले पनि अन्तरिक्षमा लाखौं किलोमिटर फैलने संरचनाहरू विकास गर्न सक्छन् । यी पुच्छरहरू सामान्यतया मानव आँखाले देख्न सकिँदैन र सूर्यसँगको अन्तर्क्रियाका कारण बनेका हुन्छन् ।

हालै ‘३आई÷एटलस’ जस्ता इन्टरस्टेलर वस्तुहरूको अवलोकन गर्दा यस्ता कम ज्ञात अन्तरिक्ष विशेषताहरूप्रति पुनः चासो जागेको छ । त्यसक्रममा रोकिँदै देखिने पुच्छर पाइएको थियो । तर, पृथ्वी र बुध दुवैका आ–आफ्नै अनौठा पुच्छरहरू छन् र ती धेरै फरक तरिकाले बनेका छन् भनी त्यसभन्दा धेरै अघि नै नासाले पुष्टि गरिसकेको थियो ।

सूर्यको सबैभन्दा नजिकको ग्रह बुधसँग सबैभन्दा दृश्यात्मक र आकर्षक ग्रहीय पुच्छरहरूमध्ये एक छ । नासाका अनुसार, बुधको पुच्छर यसको अत्यन्त पातलो वायुमण्डलबाट आएका सोडियम परमाणुहरूले बनेको हो ।

बुध ग्रह सूर्यको नजिक जाँदा तीव्र सौर्य विकिरणले ग्रहको सतहबाट सोडियम परमाणुहरूलाई बाहिर निकाल्छ । नासाले व्याख्या गरे अनुसार, छरिएका सूर्यको किरणले यस सोडियमलाई चम्किलो सुन्तला रङको चमक दिन्छ जसले गर्दा पृथ्वीमा विशेष उपकरणहरू प्रयोग गरेर यसलाई पत्ता लगाउन सकिन्छ ।

त्यसपछि सौर्य विकिरणको दबाबले यी परमाणुहरूलाई बुधबाट टाढा धकेल्छ जसले लामो, पुच्छ्रेतारा जस्तै देखिने पुच्छर बनाउँछ । त्यो अन्तरिक्षमा लाखौं किलोमिटरसम्म फैलिन सक्छ । यो पुच्छर बुध ग्रह सूर्यको सबैभन्दा नजिक हुँदा प्रष्ट देखिन्छ जसले वैज्ञानिकहरूलाई सौर्य शक्तिले ग्रहको वायुमण्डललाई कसरी असर गर्छ भन्ने दुर्लभ जानकारी दिन्छ ।

पृथ्वीको पुच्छर बुधको भन्दा धेरै फरक छ र हेर्दा कम नाटकीय छ किनभने यो पूर्ण रूपमा अदृश्य छ । नासाले यसलाई म्याग्नेटोटेल भन्छ र यो पृथ्वीको चुम्बकीय क्षेत्रबाट बनेको हो ।

नासाका अनुसार, म्याग्नेटोस्फियरले पृथ्वी नजिकै अन्तरिक्षमा विद्युतीय चार्ज भएका कणहरूको व्यवहारलाई नियन्त्रण गर्छ र ग्रहलाई सौर्य आँधीबाट बचाउँछ । यो सुरक्षात्मक चुम्बकीय घेरा पृथ्वीको वरिपरि मात्र बस्दैन । यो अन्तरिक्षमा धेरै टाढासम्म फैलिएको छ ।

सौर्य आँधी सूर्यबाट बाहिर निस्कने चार्ज गरिएका कणहरूको निरन्तर प्रवाह हो । नासाले व्याख्या गरे अनुसार, यो सौर्य आँधी पृथ्वीमा ठोक्किँदा यसले ग्रहको दिउँसो (सूर्य फर्केको) भागमा म्याग्नेटोस्फियरलाई थिच्छ ।

नासाले यस आकारलाई वर्षाको थोपासँग तुलना गर्छ । सूर्यतिर फर्केको भाग थिचिएको हुन्छ भने विपरीत भाग वा रातको भाग बाहिर तानिन्छ जसले लामो पुच्छर बनाउँछ । यो तानिएको क्षेत्र नै म्याग्नेटोटेल बन्छ ।

यो पुच्छर प्लाज्माले भरिएको हुन्छ र नासाले उल्लेख गरे अनुसार प्लाज्माको फिर्ती प्रवाहले यसलाई निरन्तर नयाँ रूप दिइरहन्छ । म्याग्नेटोटेल स्थिर हुँदैन । सौर्य गतिविधि अनुसार यो सर्छ, बांगिन्छ र तलमाथि हुन्छ ।

पृथ्वीको म्याग्नेटोटेलको आकार कल्पना गर्न लगभग असम्भव छ । युरोपेली अन्तरिक्ष निकाय (ईएसए) ले यस घटनाको व्यापक अध्ययन गरेको छ । उसका अनुसार, पृथ्वीको म्याग्नेटोटेल अन्तरिक्षमा कम्तीमा २० लाख किलोमिटरसम्म फैलन सक्छ ।

पुच्छर पृथ्वीको अर्धव्यासभन्दा १ हजार गुणा बढीसम्म पुग्न सक्छ यद्यपि यसको सही लम्बाइ सौर्य आँधीको अवस्थामा निर्भर गर्दछ भनी ईएसएले अनुमान गरेको छ । यसको मतलब पृथ्वीले सूर्यको परिक्रमा गर्दा निरन्तर रूपमा यस विशाल अदृश्य संरचनालाई आफू पछाडि तानिरहेको हुन्छ ।

ग्रहहरूले आफ्नो वातावरणसँग कसरी अन्तर्क्रिया गर्छन् भन्नेबारे ग्रहीय पुच्छरहरूले बहुमूल्य जानकारी दिने नासाका वैज्ञानिकहरू बताउँछन् । बुधको सोडियम पुच्छरले अनुसन्धाताहरूलाई वायुमण्डलको क्षय बुझ्न मद्दत गर्छ भने पृथ्वीको म्याग्नेटोटेलले ग्रहलाई हानिकारक सौर्य विकिरणबाट बचाउन मुख्य भूमिका खेल्छ ।

म्याग्नेटोटेलमा हुने हलचलले अन्तरिक्षको मौसममा घटनाहरू निम्त्याउन सक्छ जसमा अरोरा (ध्रुवीय ज्योति) र भू–चुम्बकीय आँधीहरू पर्छन् । तिनले पृथ्वीमा रहेका उपग्रहहरू, पावर ग्रिडहरू र सञ्चार प्रणालीहरूलाई असर गर्न सक्छन् ।

हामी तिनलाई देख्न नसके पनि असाधारण घटनाहरू हाम्रो छेउमै अस्तित्वमा छन् भनी पृथ्वीको अदृश्य पुच्छरले हामीलाई याद दिलाउँछ । नासाले ग्रहीय चुम्बकीय क्षेत्रहरू र सौर्य अन्तर्क्रियाहरूको अध्ययन जारी राख्दा यी लुकेका संरचनाहरूले वैज्ञानिकहरूलाई ग्रहहरू सूर्यको निरन्तर प्रभावमा कसरी बाँच्छन् र विकसित हुन्छन् भन्ने कुरा राम्रोसँग बुझ्न मद्दत गरिरहेका छन् ।

पृथ्वी ब्रह्माण्डीय शक्तिहरूद्वारा सक्रिय रूपमा कुँदिएको छ र सूर्यको परिक्रमा गर्दा अन्तरिक्षमा एउटा विशाल अदृश्य रिबनलाई पछाडि तानिरहेको हुन्छ ।