एजेन्सी । सन् २०२५ मा ऊर्जाको परिदृश्यले एउटा ऐतिहासिक मोड लिएको छ ।
सौर्य ऊर्जाले अहिले प्रतिवर्ष करिब ५०० अर्ब डलर लगानी आकर्षित गर्छ । यो अन्य सबै विद्युत् स्रोतहरूको कुल लगानीभन्दा बढी हो । सन् २०२५ मा विश्वभरि कोइला, ग्यास, आणविक, वायु र जलविद्युत् सबै मिलेर जति नयाँ विद्युत् क्षमता थपिएको थियो त्यसभन्दा बढी नयाँ सौर्य ऊर्जा क्षमता थपियो ।
अन्तर्राष्ट्रिय ऊर्जा एजेन्सीले विगत दुई दशकदेखि सौर्य ऊर्जाको वृद्धिलाई कम आकलन गरिरहँदा यसको लागत ९० प्रतिशतले घटेको छ र वार्षिक जडान दर तीव्र रूपमा बढेको छ ।
परम्परागत रूपमा ऊर्जा पृथ्वीबाट सीमित इन्धन निकाल्ने प्रक्रियामा निर्भर थियो । उत्खननमा आधारित कोइला र ग्यास प्लान्टहरूको सञ्चालन खर्च सधैं उच्च रहन्छ किनभने प्रत्येक युनिट बिजुली उत्पादन गर्नका लागि तपाईंले निरन्तर इन्धन निकाल्न र खपत गर्न पैसा तिर्नुपर्छ ।
सौर्य ऊर्जाले उत्खननबाट उत्पादनतर्फको युगान्तकारी परिवर्तनलाई प्रतिनिधित्व गर्छ । सौर्य ऊर्जामा हामी दुर्लभ स्रोतहरू जलाउँदैनौं । बरु पृथ्वीमा पाइने दोस्रो सबैभन्दा धेरै वस्तु सिलिका बालुवा प्रयोग गरेर प्यानलहरू उत्पादन गर्छौं ।
सौर्य ऊर्जा एक निर्मित प्रविधि भएकाले यो लागत घट्दै जाने लर्निङ कर्भमा आधारित छ । कारखानाहरूको आकार बढ्दै जाँदा स्वचालन (अटोमेशन) मा सुधार आउँदा र सामग्रीको प्रयोग कम हुँदा प्रति युनिट लागत घट्दै जान्छ ।
यस परिवर्तनले लागतमा ऐतिहासिक गिरावट ल्यायो । सन् १९७५ देखि सौर्य प्यानलको लागत ९९.९ प्रतिशतभन्दा बढीले घटेको छ । सन् २०१० मा प्रतिवाट करिब २ डलर पर्ने मोड्युलको मूल्य सन् २०२६ सम्म आइपुग्दा प्रति वाट करिब ०.१० डलरमा झरेको छ ।
सौर्य ऊर्जा अहिले नयाँ बिजुली उत्पादनको सबैभन्दा सस्तो प्रमुख स्रोत हो । एउटा सौर्य प्लान्ट निर्माण र सञ्चालन गर्ने कुल लागतलाई लेभलाइज्ड कस्ट अफ इलेक्ट्रिसिटी भनिन्छ । त्यो अहिले प्रति मेगावाट–घण्टा ३० देखि ४० डलर छ । त्यसको तुलनामा कोइला र ग्यासबाट उत्पादन हुने बिजुलीको लागत प्रति मेगावाट–घण्टा ५० देखि १५० डलरभन्दा बढी पर्छ ।
विश्वव्यापी सौर्य लागतमा आएको यो गिरावट चीनका कारण सम्भव भएको हो ।
सौर्य उत्पादनको आपूर्ति शृंखलामा चीनको वर्चस्व छ । पोलि–सिलिकन, वेफर्स, सेल्स र अन्तिम मोड्युलहरूसम्म चिनियाँ कम्पनीहरूले विश्वव्यापी क्षमताको अधिकांश हिस्सा नियन्त्रण गर्छन् । विश्वको कुल उत्पादनको करिब ८०–९५ प्रतिशत हिस्सा चीनले ओगटेको छ । अन्य कुनै पनि प्रमुख ऊर्जा प्रविधि भौगोलिक रूपमा यति धेरै केन्द्रित भएको छैन ।
चीनले सौर्य ऊर्जालाई औद्योगिक उत्पादन रणनीतिको रूपमा लियो । राज्य–समर्थित पुँजीले वास्तविक माग हुनुभन्दा धेरै वर्ष अगाडि नै कारखानाहरूमा लगानी गर्यो । सस्तो र कोइला–प्रधान बिजुलीले ऊर्जा–सघन उत्पादनलाई शक्ति प्रदान गर्यो ।
अधिक आपूर्तिले विश्वव्यापी रूपमा मूल्य घटायो । पश्चिमी उत्पादकहरू बजारबाट बाहिरिए । चिनियाँ कम्पनीहरूले आफ्नो आकार अझ बढाए र क्षेत्रीय रूपमा केन्द्रित भए । यसैबीच, ठूला आयोजनाहरू मार्फत चीनले आन्तरिक माग पनि सिर्जना गर्यो ।
यसले एउटा फ्लाईह्विल प्रभाव सिर्जना गर्यो । कम मूल्यले विश्वव्यापी माग बढायो । उच्च मागले ठूला कारखानाहरू बनाउनु उचित देखायो । ठूला कारखानाहरूले फेरि लागत घटाए ।
चीनले ठूलो स्तरमा सौर्य ऊर्जा जडान पनि गर्यो । सन् २०२५ मा चीनले अन्य कुनै पनि देशको तुलनामा धेरै नयाँ सौर्य क्षमता जडान गर्यो जुन अमेरिकाले आफ्नो सम्पूर्ण इतिहासमा जडान गरेको भन्दा बढी थियो ।
चीनको यही उत्पादन क्षमताले सौर्य ऊर्जा किन सस्तो भयो भन्ने कुराको व्याख्या गर्छ । यद्यपि, सस्तो सौर्य प्यानलले मात्र सौर्य ऊर्जा किन भविष्यको ऊर्जा प्रणालीको मुख्य आधार बनिरहेको छ भन्ने कुरा पूर्ण रूपमा बुझाउन सक्दैन ।
त्यो भूमिका युटिलिटी–स्केल (ठूला आयोजना) र डिस्ट्रिब्युटेड (वितरित) सौर्य ऊर्जाबीच बाँडिएको छ जसले छुट्टाछुट्टै समस्याहरू समाधान गर्छन् ।
युटिलिटी–स्केल सौर्य ऊर्जाले ठूलो परिमाणमा बिजुली आपूर्ति गर्छ । व्यक्तिगत आयोजनाहरू अहिले धेरै गिगावाट क्षमताका हुन थालेका छन् । डेटा सेन्टरहरू, उत्पादकहरू र ठूला कम्पनीहरूले बढ्दो रूपमा दीर्घकालीन विद्युत् खरिद सम्झौता मार्फत सौर्य प्रदायकहरूसँग प्रत्यक्ष सम्झौता गरिरहेका छन् ।
सन् २०२४ मा डेटा सेन्टर सञ्चालकहरूले कुल स्वच्छ ऊर्जा सम्झौताहरूको ४० प्रतिशत भन्दा बढीमा हस्ताक्षर गरेका थिए ।
डिस्ट्रिब्युटेड सौर्य ऊर्जाले अर्कै समस्या समाधान गर्छ ।
ऊर्जाको सीमान्त लागत शून्यको नजिक पुग्दैछ । बिजुलीको बिल त बढिरहेको भन्दै मानिसहरूले प्रतिवाद गरेका छन् ।
यो अन्योल बिजुलीको लागत वास्तवमा कहाँ छ भन्ने कुराबाट उत्पन्न हुन्छ ।
बिजुली उत्पादनको खर्च उपभोक्ताले तिर्ने कुल बिलको एक सानो हिस्सा मात्र हो । प्रसारण, वितरण र ग्रिड डेलिभरी शुल्क तथा करहरूले नै घरधुरीले तिर्ने बिलको अधिकांश हिस्सा ओगटेको हुन्छ । केन्द्रीय प्रणालीको बिजुली लामो दूरी यात्रा गर्नुपर्छ, सब–स्टेसनहरू पार गर्नुपर्छ र भीडभाड भएका तारहरू हुँदै आउनुपर्छ । बिजुली उत्पादन सस्तो भए पनि ती पूर्वाधार लागतहरू बढिरहेका छन् ।
विकेन्द्रित सौर्य ऊर्जाले त्यस प्रणालीलाई पूर्ण रूपमा बाइपास गर्छ । जहाँ बिजुली खपत हुन्छ, त्यहीँ उत्पादन गरिन्छ । घरधनीले ग्रिडको बढ्दो लागतबाट प्रत्यक्ष मुक्ति पाउँछन् ।
यी विकेन्द्रित प्रणालीहरूलाई एक ठाउँमा जोडेपछि तिनीहरूले ठूला पावर प्लान्टहरूले जस्तै काम गर्छन् । भर्चुअल पावर प्लान्टहरूले हजारौं घरका छत र ब्याट्रीहरूलाई समन्वय गरेर व्यस्त समयमा परम्परागत ग्यास प्लान्टहरू सरह बिजुली उपलब्ध गराउँछन् ।
सरल शब्दमा भन्नुपर्दा, ठूला सौर्य आयोजनाहरूले ग्रिडलाई ऊर्जा दिन्छन् भने विकेन्द्रित सौर्य ऊर्जाले ग्रिडको भार कम गर्छन् ।
नयाँ लगानीमा सौर्य ऊर्जाको वर्चस्व छ । अब बाँकी रहेका चुनौतीहरू कम छन् तर जटिल छन् । ऊर्जाको अनिरन्तरता, ग्रिड सन्तुलन, र आपूर्ति केन्द्रीकरण सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण चुनौतीहरू हुन् ।
अन्य समाधान हुन बाँकी मुद्दाहरूसँगै मिलेर यिनै कुराहरूले अब सौर्य ऊर्जाको विस्तारको सीमा निर्धारण गर्नेछन् । यसका जवाफहरूका लागि उत्पादनको अर्थशास्त्र, लोड–ब्यालेन्सिङ संयन्त्र र अर्को पुस्ताका प्रविधिहरूको बुझाइ आवश्यक पर्छ ।
प्रतिक्रिया