एजेन्सी । अन्तिम समयमा कुनै नाटकीय परिवर्तन नभएमा आगामी बिहीबारदेखि विश्वमा आणविक हतियार परिचालनमा प्रतिबन्ध लगाउने अन्तिम सन्धि समाप्त हुनेछ ।
शीतयुद्धकालीन समयदेखि कायम गरिएका दशकौंसम्मका सम्झौताहरूको शृंखलापछि वाशिङटन र मस्कोबीचको अन्तिम आणविक सन्धि न्यू स्टार्टको म्याद सकिँदैछ । यससँगै विश्वका दुई शीर्ष आणविक शक्तिहरूमाथि रहेका सीमितताहरू पनि हट्नेछन् ।
यस सन्धिको म्याद यस्तो समयमा सकिँदैछ जब राष्ट्रपति डोनल्ड ट्रम्पले अमेरिका फर्स्टको नारा दिँदै अमेरिकालाई बाँध्ने अन्तर्राष्ट्रिय सम्झौताहरू तोडिरहेका छन् । तर, न्यू स्टार्टको मामिलामा यो विचारधारा भन्दा पनि बढी निष्क्रियताको परिणाम हुन सक्ने देखिएको छ ।
रुसका राष्ट्रपति भ्लादिमिर पुटिनले गत सेप्टेम्बरमा न्यू स्टार्ट सन्धिको म्याद एक वर्ष थप्न सुझाव दिएका थिए ।
आफ्नो हेलिकप्टर चढ्दै गर्दा एक पत्रकारले यसबारे सोधेको प्रश्नमा ट्रम्पले म्याद थप्नु राम्रो विचार जस्तो लागेको बताएका थिए । तर, त्यसयता यसबारे खासै केही सुनिएको छैन ।
पुटिनका सहयोगी दिमित्री मेदभेदेवले सन् २०१० मा रुसको राष्ट्रपतिका रूपमा आफ्ना अमेरिकी समकक्षी बाराक ओबामासँग न्यू स्टार्टमा हस्ताक्षर गरेका थिए । उनले हालै कोमेरसान्ट पत्रिकासँगको अन्तर्वार्तामा रुसले यसबारे कुनै ठोस प्रतिक्रिया नपाएको तर अझै पनि ट्रम्पलाई समय दिइरहेको बताएका छन् ।
ह्वाइट हाउसका एक अधिकारीले नाम नबताउने शर्तमा भनेअनुसार, ट्रम्प आणविक हतियारमा सीमा तोकिएको र हतियार नियन्त्रण वार्तामा चीनलाई पनि संलग्न गराउन चाहन्छन् ।
ती अधिकारीका अनुसार, त्यो लक्ष्य कसरी प्राप्त गर्ने भन्ने कुरा ट्रम्पले आफ्नै समयतालिका अनुसार स्पष्ट पार्नेछन् ।
आणविक जोखिम न्यूनीकरणको पक्षमा काम गर्ने आर्म्स कन्ट्रोल एसोसिएसनका कार्यकारी निर्देशक डारिल किम्बलले ट्रम्पको दोस्रो प्रशासनको कार्यशैलीमाथि प्रश्न उठाएका छन् । उनका अनुसार, अनुभवी कूटनीतिकर्मीहरूलाई पाखा लगाइएको र केही सीमित व्यक्तिहरूमा मात्र निर्णय प्रक्रिया केन्द्रित रहेको यस प्रशासनले जटिल वार्ताहरू सम्भव हुने सामान्य तरिकाले काम गरिरहेको छैन ।
‘यस विषयमा ट्रम्पको सोचाइ सही देखिए पनि हालसम्म उनले एउटा स्पष्ट रणनीतिका साथ यसलाई अघि बढाउन सकेका छैनन्,’ किम्बलले भने ।
फेडरेशन अफ अमेरिकन साइन्टिस्ट्सका ग्लोबल रिस्क निर्देशक जोन वुल्फस्थलले ट्रम्प र पुटिनले केवल एउटा फोन कलमार्फत तुरुन्तै राजनीतिक स्तरमा न्यू स्टार्टको म्याद थप्न सहमति गर्न सक्ने बताए ।
‘यो एउटा यस्तो सहज अवसर हो जुन ट्रम्प प्रशासनले महिनौं पहिले नै उपयोग गरिसक्नुपर्थ्यो,’ उनले भने ।
वुल्फस्थल डुम्सडे क्लकसँग सम्बन्धित विज्ञहरूमध्ये एक हुन् जसले मानव जाति विनाशको कति नजिक छ भन्ने संकेत गर्छ । न्यू स्टार्ट सन्धि समाप्त हुन लागेको कारणले गर्दा हालै यस घडीको सुईलाई मध्यरातको अझ नजिक सारिएको छ ।
ट्रम्पले गत अक्टोबरमा ३० वर्षभन्दा बढी समयपछि पहिलोपटक अमेरिकालाई आणविक परीक्षण पुनः सुरु गर्न आह्वान गरेका थिए यद्यपि उनले यो कदम चाल्नेछन् वा छैनन् भन्ने अझै स्पष्ट छैन ।
रुसले सन् २०२३ मा नै न्यू स्टार्टको एक मुख्य पाटो मानिने निरीक्षणको व्यवस्थालाई स्थगित गरिसकेको थियो । युक्रेनमा रुसी आक्रमणलाई लिएर तत्कालीन अमेरिकी राष्ट्रपति जो बाइडनको प्रशासनसँग सम्बन्धमा तीव्र गिरावट आएपछि रुसले सो कदम चालेको थियो ।
रुसी सैन्य विश्लेषक अलेक्जेन्डर ख्रामचिखिनका अनुसार, दुवै शक्तिहरूले आफूलाई जे मन लाग्छ त्यही गर्ने संकेत दिइसकेका छन् ।
‘सन्धि आफ्नो अन्त्यमा पुगेको स्पष्ट छ,’ उनले भने, ‘यो केवल एउटा शून्य औपचारिकता मात्र हो जुन अब हराएर जानेछ ।’
मस्कोस्थित सेन्टर फर कम्प्रिहेन्सिभ युरोपियन एन्ड इन्टरनेसनल स्टडीजका निर्देशक भासिली कासिनले अमेरिकाले आफ्नो आणविक हतियारको भण्डार बढाउँछ कि भनेर रुसले नियाल्ने र सोही अनुसार प्रतिकारका उपायहरू तय गर्ने बताए ।
‘तर, अमेरिकीहरूले आणविक वारहेडहरू जडान गर्ने जस्ता कुनै ठूला कदम चालेनन् भने रुसले सम्भवतः केवल पर्खने, हेर्ने र मौन रहनेछ,’ उनले भने ।
न्यु स्टार्टले रुस र अमेरिका दुवैलाई बढीमा १५ सय ५० वटा तैनाथ रणनीतिक आणविक वारहेडहरूमा सीमित गरेको थियो जुन सन् २००२ मा तय गरिएको अघिल्लो सीमाभन्दा करिब ३० प्रतिशतले कम हो ।
यसले प्रक्षेपास्त्र र भारी बमवर्षक विमानहरूको संख्या पनि जनही ८०० मा सीमित गर्छ । यद्यपि, यो संख्या पृथ्वी विनाश गर्नका लागि अझै पनि पर्याप्त छ ।
आफ्नो पहिलो कार्यकालमा पनि सन्धिको म्याद सकिन लाग्दा ट्रम्पले नयाँ सन्धिमा चीनलाई पनि समावेश गर्नुपर्ने अडान राखेका थिए । चीनको आणविक भण्डार तीव्र गतिमा बढिरहेको भए पनि अन्य दुई शक्तिहरूको तुलनामा यो अझै निकै कम छ । त्यतिबेला एक अमेरिकी वार्ताकारले त चिनियाँ झण्डा राखेर खाली कुर्सी समेत राखिदिएका थिए ।
सन् २०२१ मा पदभार ग्रहण गरेपछि जो बाइडनले तुरुन्तै न्यू स्टार्टको म्याद पाँच वर्ष थपेर २०२६ सम्म पुर्याउन सहमति जनाएका थिए ।
न्यू स्टार्टप्रतिको आफ्नो अडानका बावजुद ट्रम्पले रुससँगको कूटनीतिलाई भने उत्साहका साथ पुनः सुरु गरेका छन् जुन बाइडनले युद्धका कारण तोडेका थिए । ट्रम्पले पुटिनलाई अगस्टमा अलास्कामा हुने शिखर सम्मेलनका लागि निम्तो दिएका छन् र युक्रेन युद्धमा सम्झौता गराउन प्रयास समेत गरिरहेका छन् ।
अमेरिकी सहयोगी राष्ट्रहरू फ्रान्स र बेलायतसँग पनि सानो स्तरमा आणविक भण्डारहरू छन् । त्यस्तै भारत, पाकिस्तान, इजरायल र उत्तर कोरियासँग पनि आणविक हतियारहरू छन् तर उनीहरू कुनै पनि अन्तर्राष्ट्रिय सन्धिको हिस्सा छैनन् ।
प्रतिक्रिया