वैदेशिक व्यापारमा वीरगञ्जको वर्चस्व, ११ नाकाबाट निर्यात नै भएन

काठमाडौं । वैदेशिक व्यापारमा वीरगञ्ज नाका अग्रस्थानमा परेको छ । भन्सार विभागले आज सार्वजनिक गरेको आर्थिक वर्ष २०८२/८३ को तथ्याङ्कअनुसार आयात र निर्यात दुवै क्षेत्रमा यो नाकाले अन्य सबै नाकाहरूलाई निकै ठूलो अन्तरले पछाडि पारेको छ । वीरगञ्जबाट मात्रै ९ खर्ब ८६ अर्ब ४३ करोड २५ लाख ६७ हजार रुपैयाँ बराबरको वस्तु आयात भएको छ, जुन कुल आयातको ४७.०५ प्रतिशत हिस्सा हो ।

नेपालमा भित्रिने झन्डै आधा सामान यही एउटै नाकाबाट आउने गर्दछ । निर्यातको पाटोमा पनि वीरगञ्जकै दबदबा छ । यो नाकाबाट १ खर्ब १४ अर्ब ८५ करोड ८५ लाख २५ हजार रुपैयाँ बराबरको नेपाली उत्पादन बाहिरिएको छ, जसले कुल निर्यातमा ३६.४३ प्रतिशतको योगदान पुर्‍याएको छ ।

यो तथ्याङ्कले वीरगञ्जलाई नेपालको प्रमुख व्यापारिक नाकाको रूपमा देखाएको छ । नेपालको कुल आयात २० खर्ब ९६ अर्ब ३७ करोड ९० लाख ७० हजार रुपैयाँ पुग्दा निर्यातको हिस्सा भने निकै कमजोर अर्थात् ३ खर्ब १५ अर्ब २९ करोड ४ लाख ७४ हजार रुपैयाँमा सीमित भएको छ ।

वीरगञ्जपछि आयातमा भैरहवा र विराटनगर नाकाहरू क्रमशः दोस्रो र तेस्रो स्थानमा रहेका छन् । भैरहवाबाट ३ खर्ब ४ अर्ब १७ करोड ९४ लाख ९४ हजार रुपैयाँको आयात हुँदा विराटनगरबाट २ खर्ब ४१ अर्ब ९६ करोड २५ हजार रुपैयाँको आयात भएको देखिन्छ ।

निर्याततर्फ भने विराटनगर नाका दोस्रो स्थानमा छ, जहाँबाट ८८ अर्ब ७२ करोड ९७ लाख २१ हजार रुपैयाँको वस्तु निर्यात भएको छ । हवाई मार्गबाट हुने व्यापारको केन्द्र त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल भन्सारले पनि निर्यातमा उल्लेख्य भूमिका खेलेको छ । यसले ३७ अर्ब ९४ करोड ९७ हजार रुपैयाँ बराबरको निर्यात गर्दै कुल निर्यातको १२.०३ प्रतिशत हिस्सा ओगटेको छ ।

यद्यपि, तथ्याङ्कको सबैभन्दा चिन्ताजनक र चुनौतीपूर्ण पक्ष भनेको ‘एकतर्फी व्यापार’ भइरहेका नाकाहरू हुन् । नेपालका झन्डै एक दर्जन भन्सार नाकाहरू यस्ता छन्, जहाँबाट अर्बौंका सामान भित्रिए पनि त्यहाँबाट नेपालले एक रुपैयाँको पनि वस्तु निर्यात गर्न सकेको छैन ।

यो अवस्थाले नेपालको उत्पादनमूलक क्षमतामा आएको ह्रास र निर्यात प्रवर्द्धनमा देखिएको सरकारी उदासीनतालाई स्पष्ट पार्छ । यो सूचीमा सबैभन्दा ठूलो हिस्सा ओगट्ने नाका तातोपानी भन्सार हो । उत्तरी छिमेकी चीनसँगको यो प्रमुख व्यापारिक नाकाबाट ४७ अर्ब ४८ करोड ६१ लाख १८ हजार रुपैयाँ बराबरको आयात भएको छ, तर निर्यात भने पूर्ण रूपमा शून्य अर्थात् ०.०० प्रतिशत छ ।

कुनै समय नेपालको निर्यातको ठूलो हिस्सा ओगट्ने यो नाका अहिले केवल चिनियाँ तयारी पोशाक र विद्युतीय सामग्री भित्र्याउने थलोमा परिणत भएको छ ।

तातोपानी मात्र होइन, तराईका धेरै साना र मध्यम स्तरका नाकाहरूको अवस्था पनि उस्तै छ । सुथौली नाकाबाट १० अर्ब ७५ करोड २ लाख ७८ हजार रुपैयाँको आयात भएको देखिन्छ तर निर्यातको हिस्सा शून्य छ । त्यसैगरी सुनसरी नाकाबाट २ अर्ब २४ करोड ५७ लाख ३५ हजार, जनकपुरबाट १ अर्ब ३२ करोड ४३ लाख १० हजार र महेशपुरबाट ८६ करोड ८६ लाख ४१ हजार रुपैयाँको सामान भित्रिएको छ, तर यी सबै नाकाबाट नेपालले केही पनि पठाउन सकेको छैन ।

यो सूची अझ लामो छ, जसमा सती, भद्रपुर, सिराहा, राजविराज र ठाडी जस्ता नाकाहरू पर्दछन् । यी नाकाहरूबाट क्रमशः ७० करोड, ४८ करोड, ४४ करोड, ३४ करोड र २ करोड रुपैयाँभन्दा बढीको आयात भएको छ तर निर्यातको प्रतिशत शून्य नै छ ।

मुलुकको दोस्रो अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलको रूपमा सञ्चालनमा आएको गौतम बुद्ध अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलको अवस्था पनि निराशाजनक देखिएको छ । यो विमानस्थल भन्सारबाट ४६ लाख ५ हजार रुपैयाँ बराबरको सामान आयात भएको तथ्याङ्क छ, तर निर्यात भने अहिलेसम्म खाता खोल्न असफल भएको छ ।

अर्कोतर्फ पशुपतिनगर र त्रिवेणी जस्ता नाकाहरूमा व्यापारको आयतन निकै सानो भए पनि त्यहाँ आयातको तुलनामा निर्यातको प्रयास भएको देखिन्छ । विशेष गरी त्रिवेणी नाकाबाट २ लाख ६५ हजारको आयात हुँदा १ लाख ९९ हजारको निर्यात हुनुले सानै स्तरमा भए पनि द्विपक्षीय व्यापारको झल्को दिन्छ ।

तथ्याङ्कले नेपालको वैदेशिक व्यापार केही सीमित नाकाहरूमा मात्र केन्द्रित भएको देखाउँछ । वीरगञ्ज, भैरहवा, विराटनगर र त्रिभुवन विमानस्थल जस्ता चारवटा नाकाले मात्रै कुल आयातको ८० प्रतिशतभन्दा बढी हिस्सा ओगटेका छन् ।

बाँकी नाकाहरू मुख्यतया स्थानीय उपभोगका सामग्री भित्र्याउन मात्र प्रयोग भइरहेका छन् । खास गरी तातोपानी जस्तो ठूलो पूर्वाधार भएको नाकाबाट निर्यात शून्य हुनुले नेपालको उत्तरी व्यापारिक सम्बन्धमा रहेको गम्भीर अवरोधलाई संकेत गर्छ ।