एआई क्षेत्रको लगानीमा देखिएको उत्साह, अर्को डट्कम बबलको संकेत कि भविष्यको आधार ?

एजेन्सी । विगत एक दशकको सबैभन्दा आकर्षक लगानीको कथा अहिले विश्वकै ठूलो वित्तीय प्रश्नको रूपमा खडा भएको छ ।

कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई) अहिले भविष्यको वाचा मात्र नभएर एक प्रकारको आर्थिक पागलपन जस्तै बनेको छ । प्रविधि कम्पनीहरू झन्–झन् ठूला एआई मोडेल बनाउन प्रतिस्पर्धा गरिरहेका छन्, सरकारहरू सेमिकन्डक्टरको आपूर्ति श्रृंखला सुरक्षित गर्न दौडिरहेका छन्, लगानीकर्ताहरूले एआई पूर्वाधारमा अर्बौं डलर खन्याइरहेका छन् र बजारले एआई रणनीति मात्र घोषणा गर्ने कम्पनीहरूलाई पनि आश्चर्यजनक रूपमा उच्च मूल्यांकन दिइरहेको छ ।

यो परिचित दृश्य जस्तो देखिन्छ, त्यसैले केन्द्रीय बैंकहरूको पनि बैंक मानिने बैंक फर इन्टरनेसनल सेटलमेन्ट्स (बीआईएस) ले एउटा असहज प्रश्न उठाएको छ । के हामी सन् १९९० को डट्कम बबल जस्तै अर्को समयको प्रारम्भिक चरणमा त छैनौं ?
बीआईएसका अनुसार, यो प्रश्न एआईमा परिवर्तनकारी क्षमता नभएर उठेको होइन । बरु क्रान्तिकारी प्रविधिहरू प्रायः अत्यधिक सट्टेबाजी र उत्साहका साथ आउँछन् भनी इतिहासले देखाउँछ ।

बीआईएसले आफ्नो प्रतिवेदनमा उल्लेख गरेअनुसार, सन् १८३० को नहरहरूको लहर, सन् १८४० को बेलायती रेलमार्गको पागलपन, १९२० को विद्युतीकरणको उत्साह र १९९० को डट्कम उछालमा एउटा साझा विशेषता थियो । यी सबैमा एउटा वास्तविक प्राविधिक सफलता थियो जसले अन्ततः प्राप्त हुने व्यावसायिक प्रतिफलले पुष्टि गर्न सक्ने भन्दा धेरै बढी पुँजी आकर्षित गरेको थियो ।

यस्ता क्षणहरूले असाधारण आशावाद त पैदा गर्छन् तर कहिलेकाहीँ यसले दिगो धन सिर्जना गर्नुको सट्टा पीडादायी आर्थिक फोका मात्र बनाएर छाडिदिन्छन् ।

बीआईएसको वार्षिक आर्थिक प्रतिवेदनले एआई क्षेत्र ध्वस्त नै हुन्छ भनेर ठोकुवा त गरेको छैन तर यसले एउटा सन्तुलित चेतावनी दिएको छ । प्रतिवेदनका अनुसार, आज एआईमा खन्याइएको हरेक डलरले भोलि दिगो प्रतिफल दिन्छ भन्ने भ्रममा पर्नु हुँदैन ।

यसले विश्वव्यापी अर्थतन्त्रलाई खतरामा पार्ने दबाबका विन्दुहरूमध्ये एआई लगानीको दिगोपनलाई पनि मुख्य कारक मानेको छ । सन् १९९० को दशकको अन्त्यतिर इन्टरनेटले व्यवसाय र दैनिक जीवनलाई परिवर्तन गर्ने वाचा गरेको थियो र लगानीकर्ताहरू इन्टरनेट कम्पनीहरूमा पैसा खन्याउन आतुर थिए ।

धेरै कम्पनीहरूसँग कुनै स्पष्ट नाफा कमाउने बाटो थिएन तर केवल कम्पनीको नामको पछाडि डट्कम झुन्ड्याएकै भरमा सेयर मूल्य बढ्ने गर्थ्यो । ब्याजदर बढ्यो र लगानीकर्ताहरूले वास्तविक नाफा खोज्न थालेपछि त्यो फोका फुट्यो र खर्बौं डलरको बजार मूल्य खरानी भयो ।

इतिहासले आफूलाई दोहोर्याइरहेको जस्तो देखिन्छ । प्रविधि परामर्शदाताहरूका अनुसार, सन् १९९० को दशकमा इन्टरनेट वास्तवमै परिवर्तनकारी थियो तर लगानीकर्ताहरूले त्यसलाई निकै अगाडि नै पूर्णताको मूल्यमा खरिद गरेका थिए ।

अहिले एआईमा पनि त्यही भइरहेको छ । यद्यपि, आजको एआई लहर विश्वका सबैभन्दा ठूला र नाफा कमाइरहेका कम्पनीहरूद्वारा सञ्चालित छ । प्रविधि क्षेत्रका दिग्गजहरूले डेटा सेन्टर, उन्नत चिप्स र क्लाउड पूर्वाधारमा १ खर्ब डलरभन्दा बढी खर्च गर्ने योजना बनाएका छन् ।

यस स्तरको खर्च प्रमुख सार्वजनिक पूर्वाधार कार्यक्रमहरू बाहेक अन्यत्र विरलै देखिन्छ । जेनेरेटिभ एआईले अन्ततः उद्योगहरूमा उत्पादकत्व बढाउन र दीर्घकालीन आर्थिक वृद्धिमा सहयोग गर्न सक्ने स्वीकार गरिए तापनि यी लगानीहरूले कहिलेदेखि नाफा दिन थाल्छन् भन्ने कसैलाई थाहा छैन ।

भारतीय सन्दर्भमा पनि एआईको लहर तीव्र छ । डेलोइट इन्डियाका अनुसार, भारतीय उद्योगहरूले एआईलाई आफ्नो मुख्य कार्यसञ्चालनमा समावेश गर्न थालिसकेका छन् । स्ट्यानफोर्ड एआई इन्डेक्स रिपोर्ट २०२६ अनुसार, सन् २०२५ मा विश्वव्यापी कर्पोरेट एआई लगानी दोब्बरभन्दा बढी भएको छ ।

अमेरिकाले २८५.९ अर्ब डलर निजी लगानी आकर्षित गर्दा चीनको हिस्सा १२.४ अर्ब डलर मात्र छ । भारतमा रिलायन्स इन्डस्ट्रिजले सात वर्षमा १०९.८ अर्ब डलर एआई पूर्वाधारमा लगानी गर्ने प्रतिबद्धता जनाएको छ ।

त्यस्तै, भारत सरकारले पनि २० हजारभन्दा बढी जीपीयू थपेर राष्ट्रिय एआई क्षमता बढाउने घोषणा गरेको छ । माइक्रोसफ्टले पनि यस क्षेत्रमा आफ्नो लगानी विस्तार गरिरहेको छ जसले गर्दा एसियाली आपूर्ति श्रृंखलामा यसको सकारात्मक प्रभाव पर्ने अपेक्षा गरिएको छ ।

यस आशावादका बीच केही गम्भीर जोखिमहरू पनि लुकेका छन् । बीआईएसको एउटा मुख्य चिन्ता एआई लगानी मुठ्ठीभर कम्पनीहरूमा केन्द्रित हुनु हो जसले गर्दा बजारमा अचानक परिवर्तन आउँदा वित्तीय संवेदनशीलता बढ्न सक्छ ।

यसबाहेक ऋणमा आधारित एआई लगानीले पनि वित्तीय प्रणालीलाई खतरामा पार्न सक्छ । रिजर्भ बैंक अफ इन्डियाले पनि ऋण–वित्तपोषित एआई लगानी र निजी ऋण मार्फत बैंकहरूको अप्रत्यक्ष संलग्नताले प्रणालीगत जोखिम बढाउन सक्ने चेतावनी दिएको छ ।

उद्योगका केही अगुवाहरू एआई कुनै हल्ला मात्र नभई यो बस्नका लागि नै आएको तर्क गर्छन् । उनीहरूका अनुसार, ९७ प्रतिशत संस्थाहरूले एआईले उत्पादकत्व बढाउने अपेक्षा राख्नुले यसको मूल्य सिर्जना गर्ने क्षमतामा विश्वास देखाउँछ ।

अन्ततः एआईले डट्कम फोकालाई दोहोर्याउँछ कि दोहोर्याउँदैन भन्ने कुरा भविष्यले नै बताउनेछ । आजको एआई दौडको नेतृत्व गरिरहेका कम्पनीहरूको आर्थिक अवस्था सन् १९९० का कम्पनीहरूको भन्दा निकै मजबुत छ ।

इन्टरनेटको तुलनामा एआईको विस्तार र प्रयोगको गति पनि निकै तीव्र छ । उदाहरणका लागि, च्याटजीपीटीले दुई महिनामै १० करोड प्रयोगकर्ता पुर्याएको थियो । बीआईएसले नीति निर्माताहरूलाई प्राविधिक प्रगति मात्र नभई यसको वरिपरि विकास भइरहेको वित्तीय संरचनालाई पनि नजिकबाट नियाल्न आग्रह गरेको छ ।

एआईले स्वास्थ्य, शिक्षा र उत्पादन क्षेत्रलाई इन्टरनेटले जस्तै गहिरो रूपमा परिवर्तन गर्न सक्छ तर इतिहासले सिकाएको पाठ यो हो कि क्रान्तिकारी प्रविधिहरू पनि बजारको अत्यधिक उत्साह, बढी मूल्यांकन र पीडादायी सुधारबाट मुक्त हुन सक्दैनन् ।

के हामी भविष्यको लागि लगानी गर्दैछौं वा भविष्यको मूल्य अहिले नै निकै महँगो निर्धारण गरिरहेका छौं, त्यो हेर्न केही समय कुर्नु नै पर्नेछ ।