अमेरिका आफैंले डलरलाई कमजोर बनाउन कसरी योगदान गरिरहेको छ ?

एजेन्सी । हालैका वर्षहरूमा अमेरिकाले डलर प्रणालीबाट तीनवटा ठूला देशहरूलाई हटाएको छ । ती हुन् रुस, इरान र भेनेजुएला ।

यी तीनवटै देश तेलका विशाल उत्पादक हुन् । तीमध्ये कसैले पनि अमेरिकाको प्रतिरोध गर्न सकेनन् । चीनले पनि त्यही ढाँचा पछ्यायो ।

तर, अरूहरू जस्तो ऊ रिसाउने र द्वन्द्वमा उत्रने काम गरेन । उसले शान्त तर धेरै खतरनाक काम गर्यो । उसले के गर्यो भनेर बुझ्नका लागि तपाईंले पहिले अमेरिकाको हतियारलाई हेर्नुपर्छ । अमेरिकालाई महाशक्ति बनाउने कुरा पैसाले हिँड्नुपर्ने बाटो हो ।

यसरी सोच्नुहोस्– संसारका दुई देशहरूले एकअर्कालाई भुक्तानी गर्दा त्यो पैसा प्रायः एउटै केन्द्रबाट जान्छ । अमेरिकाद्वारा नियन्त्रित प्रणालीमार्फत पैसा जान्छ ।

यसलाई विश्वको एउटै हुलाक कार्यालय जस्तो मान्नुहोस् । जुनसुकै देशले जसलाई पैसा पठाए पनि खाम पहिले यही हुलाक कार्यालयमा जान्छ । हुलाक कार्यालयले खाम खोल्छ, भित्र हेर्छ र उसले नचाहेको कुरा पुर्याउँदैन ।

यो हुलाक कार्यालय अमेरिकाको स्वामित्वमा छ । ऊ कुनै देशसँग रिसाएमा ढोका बन्द गरिदिन्छ । त्यो देश अचानक विश्वसँग व्यापार गर्न असमर्थ हुन्छ । यसको पैसा जहाँ छ, त्यहीँ रोकिन्छ ।

तीनवटा देशले यसको पीडादायी अर्थ सिके । रुस सन् २०२२ मा युद्धमा होमियो । रातारात, अमेरिका र युरोपले रुसको ३ खर्ब डलर बराबरको विदेशी सम्पत्ति जफत गरे । सोही दिन उनीहरूले रुसी बैंकहरूलाई प्रणालीबाट बाहिर निकाले ।

इरान वर्षौंदेखि यस्तै दबाबमा छ । तेल बिक्री बन्द गरियो र उसका बैंकहरूलाई प्रणालीबाट बाहिर धकेलियो । सन् २०१९ मा भेनेजुएलामा पनि त्यस्तै भयो । तेलको राजस्व रोक्का गरियो र ढोका बन्द गरियो ।

यी तीन देशहरूमा के कुरा समान थियो ? उनीहरू सबैले आफ्नो तेल एउटै देशलाई बेचेका थिए, त्यो हो चीन ।

यहीँबाट चीनलाई फरक बनाउने निर्णय सुरु हुन्छ । चीनले यी तीन साझेदारहरूलाई एक–एक गरी अलग गरिएको देख्यो । उसले कराउनु र मुठभेड हुनु प्रभावकारी नभएको पनि देख्यो । यसको सट्टा उसले एमब्रिज नामक प्रणाली सिर्जना गर्यो ।

चीनले यो एक्लै गरेको होइन । उसले अन्य चारवटा केन्द्रीय बैंकहरूसँग साझेदारी गर्यो : हङकङ, थाइल्यान्ड, संयुक्त अरब अमिरात र साउदी अरबका बैंकहरू ।

यो प्रणालीको तर्क धेरै सरल छ । प्रत्येक देशले आफ्नै डिजिटल मुद्रा प्रयोग गर्छ । मुद्राहरू साझा नेटवर्कमा सिधै साटासाट गरिन्छ । बीचमा कुनै डलर छैन । बीचमा कुनै अमेरिकी हुलाक कार्यालय छैन । यसबाहेक यो धेरै छिटो र सस्तो छ । भुक्तानीहरू सेकेन्डमै सम्पन्न हुन्छन् र लागत आधा हुन्छ ।

यसका अंकहरू पनि साना छैनन् । यस नेटवर्कले ५५ अर्ब डलर बराबरको कारोबार गरिसकेको छ । यसबाहेक यो संख्या सन् २०२२ देखि २५ सय गुणाले बढेको छ । त्यसैले जुन वर्ष अमेरिकाले रुसको पैसा रोक्का गर्यो, ठीक त्यही वर्ष यो निकासको बाटो फस्टाउन थाल्यो ।

सबैभन्दा अचम्मलाग्दो पक्ष यो हो । तपाईंले सोच्नुहोला, डलरबाट निकालिएकाहरूले मात्र यो बाटो पहिले प्रयोग गर्नेछन् । तर, एमब्रिज स्थापना गर्ने पाँच देशमध्ये दुई देश अमेरिकाका नजिकका सहयोगी हुन् । ती हुन् साउदी अरब र संयुक्त अरब अमिरात ।

त्यसैले अब शत्रुहरू मात्र होइन, साथीहरू पनि यही ढोकाबाट जाँदैछन् । अब यो नोट गर्नुहोस्, डलरको वरिपरि बनेको चीनको नयाँ प्रणालीका चारवटा स्तम्भहरू छन् । पहिलो स्तम्भ एमब्रिज हो । त्यो डलर बिना सञ्चालन हुने पाँच केन्द्रीय बैंकहरूद्वारा स्थापित संयुक्त भुक्तानी नेटवर्क हो ।

दोस्रो स्तम्भ सुन हो । चीनले वर्षौंदेखि कीर्तिमानी स्तरमा सुन किन्दै आएको छ किनभने सुन एउटा यस्तो सञ्चिति हो जसलाई कसैले पनि रोक्का गर्न सक्दैन ।

तेस्रो स्तम्भ चीनको आफ्नै भुक्तानी प्रणाली हो । यसले अमेरिकाको नेटवर्कसँग नजोडिई देशहरूलाई जोड्छ ।

चौथो पक्ष ब्रिक्स हो । विश्वको आधा जनसंख्या र विश्वको तेलको ठूलो हिस्सा एउटै छानामुनि छ ।

प्रत्येक पक्ष एक्लै हेर्दा सानो देखिन्छ । तर, यी चारै पक्ष मिलेर डलरको असी वर्षको शासनलाई कमजोर बनाउँदैछन् । यसको नतिजा अंकहरूमा झल्किएको छ । २५ वर्षअघि विश्व सञ्चितिमा डलरको हिस्सा करिब ७० प्रतिशत थियो । आज यो ५८ प्रतिशत छ जुन ३० वर्ष यताकै न्यून स्तर हो ।

यहाँ एउटा सूक्ष्म कुरा छ । अमेरिकाले जति धेरैपटक डलरलाई हतियारको रूपमा प्रयोग गर्छ, त्यति नै धेरै देशहरू यसबाट टाढा जान्छन् । एक मुट्ठी बालुवाको कल्पना गर्नुहोस् । तपाईंले आफ्नो हात जति कसिलो गरी मुट्ठी पार्नुहुन्छ, बालुवा त्यति नै छिटो औंलाहरूबाट चिप्लन्छ । प्रत्येक प्रतिबन्धसँगै अमेरिकाले आफ्नो पकड अलि कसिलो बनाउँछ र प्रत्येक मुट्ठी कसाइँसँगै अलि बढी बालुवा फुत्किन्छ ।

चीनले पनि यो देख्यो । त्यसैले ऊ कहिल्यै डलरसँगको झगडामा संलग्न भएन । भएको भए अमेरिकाले बदला लिने थियो । यसको सट्टा उसले चुपचाप डलरको आफ्नो आवश्यकतालाई घटायो ।

कुनै मुद्रालाई हटाउन तपाईंले यसलाई आक्रमण गरिरहनु पर्दैन । यसको आवश्यकता नहुनु नै पर्याप्त छ किनभने हतियारले तब मात्र काम गर्छ जब सबैजना यसैको बाटो भएर जानुपर्छ । जुन क्षण दोस्रो बाटो खुल्छ, त्यो हतियार शान्त हुन्छ ।

अमेरिकाको सबैभन्दा ठूलो डर युद्ध होइन । एक दिन संसारलाई यसको हुलाक कार्यालयको आवश्यकता पर्नेछैन । त्यो दिन आएपछि अमेरिकाको सबैभन्दा शक्तिशाली हतियार एउटा खाली बन्दुक बन्नेछ जसले कसैलाई तर्साउँदैन ।

तर यो कसरी होला ? हामीसँग चार सम्भावनाहरू छन्ः

क) यो नयाँ नेटवर्क तीव्र गतिमा फैलिन्छ । डलरले अन्ततः आफ्नो प्रभुत्व गुमाउँछ ।

ख) अमेरिकाले दबाब दिएर यसको विस्तार रोक्छ । डलरको प्रभुत्व कायम रहन्छ ।

ग) विश्व दुई भागमा विभाजित हुन्छ । एकतर्फ डलर, अर्कातर्फ यो नयाँ नेटवर्क । सबैजना एक पक्ष रोज्न बाध्य हुन्छन् ।

घ) दुईवटा प्रणाली धेरै वर्षसम्म सँगसँगै रहन्छन् । डलर कमजोर हुन्छ तर अचानक ध्वस्त हुँदैन ।