अमेरिकी गुप्तचर निकायको निष्कर्ष, जतिसुकै हवाई आक्रमण गरे पनि इरानको सत्ता ढल्दैन

एजेन्सी । दुई हप्ताभन्दा लामो निरन्तर हवाई आक्रमणका बाबजुद इरानी शासन हालका लागि यथावत रहने सम्भावना रहेको अमेरिकी गुप्तचर निकायको मूल्यांकन छ ।

यो पहिलेभन्दा कमजोर तर थप कट्टरपन्थी हुनेछ र शक्तिशाली इस्लामिक रिभोलुसनरी गार्ड कर्प्स सुरक्षाबलले अझ बढी नियन्त्रण जमाउनेछ ।

अमेरिका र इजरायलले इरानको मिसाइल क्षमता र जलसेनालाई निकै कमजोर बनाएका छन्, सर्वोच्च नेता आयातोल्लाह अली खामेनेईलाई हटाएका छन् र धेरै उच्च सैन्य तथा गुप्तचर नेताहरूलाई समाप्त पारेका छन् ।

तर, युद्धको लागत बढ्दै गएको छ । हालसम्म कम्तीमा १२ अर्ब डलर खर्च भइसकेको छ र १३ अमेरिकी सैनिक मारिएका छन् । हर्मुज जलयोजकमा इरानको कडा पकडले जहाजहरूको आवतजावतलाई अत्यन्तै सुस्त बनाएको छ र यसले ऐतिहासिक तेल संकट सिर्जना गरेको छ ।

इरानबारे अध्ययन गर्ने पश्चिमी अधिकारी र विश्लेषकहरूका अनुसार, ४७ वर्ष पुरानो इस्लामिक गणतन्त्रको अन्त्य हुने गरी सत्ता परिवर्तन हुने वा बढी लोकतान्त्रिक सरकारको उदय हुने निकट भविष्यमा कुनै सम्भावना देखिँदैन । लोकतान्त्रिक सरकारको उदय इजरायलका प्रधानमन्त्री बेन्जामिन नेतन्याहू र कहिलेकाहीँ राष्ट्रपति डोनल्ड ट्रम्पले उल्लेख गर्ने लक्ष्य हो । ट्रम्पले युद्ध कहिले सकिन्छ भन्ने कुरा ‘जब मैले मेरो हड्डीमा महसुस गर्नेछु’ तब थाहा हुने बताएका छन् ।

युद्ध सुरु भएदेखि जारी गरिएका अमेरिकी गुप्तचर मूल्यांकनहरूले इरानी शासन अक्षुण्ण रहने र सम्भवतः अझ हौसिने भविष्यवाणी गरेका छन् । यस विषयको संवेदनशीलताका कारण नाम नखुलाउने शर्तमा कुरा गर्ने दुई व्यक्तिहरूका अनुसार, इरानले आफू ट्रम्पको अगाडि उभिन सकेको र जीवितै रहेको विश्वास गर्नेछ ।

यसैबीच, पर्सियाली खाडीका अमेरिकी अरब सहयोगीहरू इरानी ब्यालिस्टिक मिसाइल र ड्रोनहरूको प्रतिशोधात्मक आक्रमणको निशाना बनेपछि क्रुद्ध र सशंकित भएका छन् ।

युद्धपछिको सबैभन्दा सम्भावित परिदृश्य तेहरानमा एउटा अवशिष्ट आईआरजीसी शासन हुनेछ जसले केही आणविक र मिसाइल क्षमताका साथै क्षेत्रीय प्रतिनिधिहरूको समर्थन कायम राख्नेछ, एक युरोपेली अधिकारीले बताए । यद्यपि यो शासन यति कमजोर हुनेछ कि हामी पहिलेको तुलनामा राम्रो अवस्थामा हुनेछौं, तिनले थपे ।

ती दुई व्यक्तिमध्ये एकका अनुसार, ट्रम्पले अमेरिकी गुप्तचर निकायबाट अत्यन्तै गम्भीर ब्रिफिङहरू प्राप्त गरिरहेका छन् । इजरायलसँग मिलेर युद्ध सुरु गर्ने अनुमति दिनुअघि नै उनलाई आईआरजीसी अझ बढी शक्तिशाली र स्थापित हुन सक्ने सम्भावनाबारे जानकारी गराइएको थियो ।

‘यो अनुमान गर्न सकिने कुरा मात्र थिएन,’ उनीहरूले भने, ‘यसको भविष्यवाणी गरिएको थियो । उनलाई पहिल्यै भनिएको थियो ।’
गुप्तचर मूल्यांकनका केही अंशहरू पहिले रोयटर्सले रिपोर्ट गरेको थियो । यस महिना तेहरानमा इरानको इस्लामिक रिभोलुसनरी गार्ड कर्प्सका सदस्य र अन्य सैन्य व्यक्तित्वहरूको अन्त्येष्टि गरिएको छ ।

द्वन्द्व तेस्रो हप्तामा प्रवेश गर्दै गर्दा खाडीका अमेरिकी सहयोगीहरू ट्रम्प प्रशासनसँग निकै आक्रोशित भएको बताउँछन् ।

‘उनीहरूले इजरायलका लागि यो युद्ध सुरु गरे र त्यसपछि हामीलाई आक्रमणहरूको सामना गर्न एक्लै छोडिदिए,’ खाडीका एक वरिष्ठ अरब अधिकारीले भने । द्वन्द्व सुरु हुनुअघि ट्रम्प प्रशासनका अधिकारीहरूले सहयोगीहरूलाई कुनै पनि सैन्य मुठभेड छिट्टै समाप्त हुने बताएका थिए । तर, अहिले इरानले छिमेकीहरूलाई पीडा दिन यो द्वन्द्व लम्ब्याउन चाहेको स्पष्ट भएको छ ।

‘हामीसँग लामो युद्धका लागि कुनै योजना छैन । हामीले यसलाई जतिसक्दो चाँडो समाप्त गर्न आवश्यक छ,’ ती अधिकारीले भने । द्वन्द्व लम्बिँदै जाँदा इरानी प्रतिशोधको दर सुस्त भएको छ तर इरानले यस क्षेत्रमा आफ्ना निशानाहरू निरन्तर विस्तार गरिरहेको छ ।

खाडीका अमेरिकी सहयोगीहरूले आफ्नो क्षेत्रलाई निशाना बनाउने इरानी ड्रोनहरू खसाल्न आक्रमणकारी हेलिकप्टर र युद्धविमानहरू परिचालन गरेका छन् । तर, इरानी भूभाग विरुद्ध कुनै आक्रामक कारबाही गरेका छैनन् । यस्तो कदमले इरानलाई खाडीका थप नागरिक पूर्वाधारहरूमाथि आक्रमण गर्न उक्साउने उनीहरूको डर छ ।

सोमबार ट्रम्पले इरानको प्रतिशोधको व्यापकतामा अचम्म प्रकट गरे । ‘उनीहरूले कतार, साउदी अरब, यूएई, बहराइन र कुवेतमा आक्रमण गरे,’ उनले भने, ‘कसैले पनि यस्तो अपेक्षा गरेको थिएन । हामी स्तब्ध भयौं । उनीहरूले कडा जवाफ फर्काए ।’

हर्मुज जलयोजकमा इरानको पकड युद्धको निर्णायक कारक बनिरहेको छ जसले लामो समयसम्म प्रमुख ढुवानीका लागि यो मार्ग बन्द हुन सक्ने चिन्ताका बीच विश्वव्यापी ऊर्जा बजारलाई अस्तव्यस्त बनाएको छ । गुप्तचर समुदायले ह्वाइट हाउसलाई इरानले जलमार्ग बन्द गर्न खोज्न सक्ने चेतावनी दिएको थियो ।

‘यो युद्ध अब हर्मुज जलयोजकको स्थितिको बारेमा मात्र हो । यत्ति हो,’ युरेसिया ग्रुपका इरान विश्लेषक ग्रेगरी ब्रूले सामाजिक सञ्जाल एक्समा पोस्ट गरे ।

तुलनात्मक रूपमा सस्तो ड्रोनको विशाल आपूर्ति र मिसाइलहरूको घट्दो भण्डार प्रयोग गर्दै इरानले जलयोजकबाट कसले यात्रा गर्न पाउँछ भन्ने कुरामा नियन्त्रण गरिरहेको छ, ब्रूले एक अन्तर्वार्तामा भने ।

इरानको रणनीति भनेको अडिग रहने, जलयोजकमा आफ्नो प्रभाव प्रयोग गरेर अमेरिकालाई तनाव कम गर्न बाध्य पार्ने र ट्रम्पसँग लामो लडाइँ लड्ने साहस नभएको आशा राख्ने हो ।

अमेरिकी र इजरायली सेनाले इरानको सैन्य र नेतृत्वमा पुर्याएको क्षतिको ट्रम्प, रक्षा सचिव पिट हेगसेथ र अन्य शीर्ष प्रशासन अधिकारीहरूले बारम्बार प्रशंसा गरेका छन् । दुवै सेनाले शुक्रबारसम्म १५ हजारभन्दा बढी लक्ष्यहरूमा प्रहार गरेका छन् ।

त्यस दिन अमेरिकी सेनाले इरानको तेलमा आधारित अर्थतन्त्रको केन्द्र मानिने खार्ग टापुमा आक्रमण गरेको थियो ।

ट्रम्पले सामाजिक सञ्जालमा पोस्ट गरे, ‘इरानी सेना र यस आतंकवादी शासनसँग संलग्न अन्य सबैका लागि आफ्नो हतियार बिसाउनु र आफ्नो देशको बाँकी रहेको भाग बचाउनु बुद्धिमानी हुनेछ जुन अब धेरै बाँकी छैन !’

युद्धको पहिलो दिन फेब्रुअरी २८ मा इजरायली आक्रमणले खामेनेई र अन्य शीर्ष नेताहरू, जसमा आईआरजीसी कमान्डर र रक्षामन्त्री पनि थिए, लाई मारेको थियो । पश्चिमी अधिकारीहरूका अनुसार, उक्त आक्रमणमा खामेनेईका छोरा मोज्तबा घाइते भएका थिए । मोज्तबालाई पछि उनका पिताको उत्तराधिकारीको रूपमा चयन गरियो ।

इरानका बाँकी निर्णयकर्ताहरू अन्योलमा छन्, शंकालु छन् र एकअर्कासँग सञ्चार गर्न कठिनाइ भइरहेको छ, एक पश्चिमी सुरक्षा स्रोतले गुप्तचर मूल्यांकनबारे छलफल गर्दै नाम नखुलाउने शर्तमा भने ।

यद्यपि, इरानको शक्ति संरचनाभित्र फुट वा विद्रोहको कुनै स्पष्ट संकेत नदेखिएको अधिकारी र विश्लेषकहरू बताउँछन् ।

अमेरिकाले इरानमाथि गर्ने ठूलो स्तरको आक्रमणले पनि त्यहाँको स्थापित सैन्य र धार्मिक संयन्त्रलाई हटाउन सक्ने सम्भावना कम रहेको राष्ट्रिय गुप्तचर परिषद्को युद्धपूर्वको एक गोप्य मूल्यांकनले निष्कर्ष निकालेको थियो ।

सन् १९७९ मा क्रान्तिकारी नेता आयातोल्लाह रुहोल्लाह खोमेनीद्वारा नयाँ इस्लामिक गणतन्त्रको रक्षाका लागि स्थापित गरिएको इस्लामिक रिभोलुसनरी गार्ड कर्प्सले हालका दशकहरूमा इरानको अर्थतन्त्रका ठूला हिस्साहरू सहित सत्तामा निरन्तर पकड बनाएको छ ।

‘आईआरजीसीसँग आर्थिक शक्ति छ,’ रिचर्ड नेफ्युले भने । उनी बाइडन र ओबामा प्रशासनमा इरान मामिलाका वरिष्ठ सल्लाहकार थिए र अहिले कोलम्बिया विश्वविद्यालयमा स्कलरका रूपमा रहेका छन् । ‘उनीहरूसँग राजनीतिक शक्ति छ । उनीहरूसँग आन्तरिक दमन गर्ने संयन्त्र छ । उनीहरू वास्तवमा अहिले देशभित्रको शक्ति प्रणालीको केन्द्रविन्दु हुन् ।’

युद्धले आईआरजीसीलाई तर्साउनुको साटो उनीहरूको संकल्पलाई अझ बलियो बनाएको हुनसक्ने उनले बताए । यसको मतलब केही महिनापछि इरानमा पानी र ऊर्जाको अभाव र आर्थिक संकटले पुनः जनविरोध सुरु गराउँदैन भन्ने होइन । तर, ‘जनवरीमा शासनले गरेको दमनले पहिले जस्तै सजिलै हुन नदिने कुरा प्रमाणित गरिसकेको छ,’ नेफ्युले भने ।
अली खामेनेई शासन भित्रका विभिन्न गठबन्धनहरूको केन्द्रमा थिए । मोज्तबा खामेनेई आफ्ना पिता जस्तो पूर्ण रूपमा स्वतन्त्र सर्वोच्च नेता हुनुको सट्टा आईआरजीसीको साझेदारको रूपमा बढी रहनेछन्, पश्चिम एसियाका लागि पूर्व अमेरिकी राष्ट्रिय उप–गुप्तचर अधिकारी जोनाथन पानिकोफले भने ।
सबैभन्दा राम्रो स्थिति भनेको द्वन्द्व रोकिएपछि शासन यति हल्लिएको होस् कि ‘त्यहाँ सत्ताका लागि अर्थपूर्ण प्रतिस्पर्धा होस्,’ पानिकोफले भने, ‘तर मलाई यसमा शंका छ ।’
पानिकोफले हाल इरानमा जनविद्रोह हुने सम्भावना कम देखेका छन् वा शासन भित्र पर्दा पछाडि कुनै फुटको संकेत पनि छैन । ‘हतियार भएका कोही व्यक्तिले आधारभूत रूपमा पक्ष परिवर्तन गर्नुपर्छ वा पछाडि हट्नुपर्छ,’ उनले भने ।

ट्रम्प प्रशासनले आईआरजीसीलाई थप एक्ल्याउन अन्य राष्ट्रहरूलाई दबाब दिन थालेको छ । सोमबार सबै अमेरिकी कूटनीतिक नियोगहरूलाई पठाइएको एक सन्देशमा विदेश मन्त्रालयले कूटनीतिकर्मीहरूलाई सम्बन्धित देशका सरकारहरूलाई आईआरजीसी र लेबननको हिजबुल्लाहलाई आतंकवादी संगठनको रूपमा वर्गीकृत गर्न आग्रह गर्न निर्देशन दिएको छ ।

वाशिङटन पोस्टले हेरेको उक्त सन्देश अनुसार, कूटनीतिकर्मीहरूलाई शुक्रबारसम्म उच्चतम उपयुक्त स्तरमा यो सन्देश पुर्याउन भनिएको थियो । उनीहरूलाई प्रत्येक मिशनको स्वविवेकमा इजरायली कूटनीतिकर्मीहरूसँग समन्वय गर्न पनि भनिएको थियो ।

दोस्रो ट्रम्प प्रशासनका लागि यो बहुपक्षीय पहुँच उल्लेखनीय छ किनकि उसले प्रायः एकपक्षीय विदेशनीति कदमहरूलाई प्राथमिकता दिने गर्छ । फराकिलो अन्तर्राष्ट्रिय वर्गीकरणले प्रतिबन्ध र भिसा प्रतिबन्ध निम्त्याउँछ । त्यसले इरानी प्रतिशोधलाई रोक्न सक्ने उक्त सन्देशमा भनिएको छ । तेहरान ‘एकपक्षीय कारबाही भन्दा सामूहिक कारबाहीप्रति बढी संवेदनशील छ’ भन्ने कुरा सन्देशमा उल्लेख छ ।

ट्रम्प र उनका शीर्ष सहयोगीहरूले इरानमा युद्ध सुरु गर्नुका विभिन्न कारणहरू दिएका छन्, कहिलेकाहीँ इस्लामिक गणतन्त्र ढाल्ने इच्छा व्यक्त गरेका छन् भने कहिलेकाहीँ इरानको मिसाइल र आणविक कार्यक्रमहरूलाई आसन्न खतराको रूपमा औंल्याएका छन् ।

नेतन्याहूले सुरुमा इरानले निम्त्याएको अस्तित्वको खतरा हटाउने वाचा गरेका थिए तर हालै उनी केही नरम देखिन्छन् र युद्धले इरानको मिसाइल र आणविक क्षमतामा पुर्याएको क्षतिमा जोड दिइरहेका छन् ।