हर्मुजमा इरानको प्रभुत्व समाप्त पार्न खाडी मुलुकहरूले अमेरिकालाई गरे आग्रह

एजेन्सी । खाडी अरब राष्ट्रहरूले अमेरिकालाई इरानसँग युद्ध गर्न आग्रह गरेका थिएनन् तर तीमध्ये धेरैले अहिले इस्लामिक गणतन्त्र इरानलाई खाडीको तेल जीवनरेखा र त्यसमा निर्भर अर्थतन्त्रहरूलाई अझै पनि धम्की दिन सक्ने अवस्थामा छोडेर युद्ध नरोक्न आग्रह गरिरहेका छन् भनेर तीन खाडी स्रोतहरूले रोयटर्सलाई बताएका छन् ।

साथै, वाशिङटनले खाडी राष्ट्रहरूलाई अमेरिका–इजरायल युद्धमा सामेल हुन दबाब दिइरहेको यी स्रोत र पाँच पश्चिमी तथा अरब कूटनीतिकर्मीहरूले बताएका छन् । तीमध्ये तीनजनाका अनुसार, राष्ट्रपति डोनल्ड ट्रम्प यस अभियानका लागि क्षेत्रीय समर्थन देखाउन चाहन्छन् जसले गर्दा यसको अन्तर्राष्ट्रिय वैधानिकताका साथै स्वदेशमा पनि समर्थन बलियो बनाउन सकियोस् ।

‘सम्पूर्ण खाडी क्षेत्रमा इरानले प्रत्येक खाडी मुलुकका लागि तोकिएका सबै सीमाहरू नाघेको व्यापक महसुस गरिएको छ,’ साउदी स्थित गल्फ रिसर्च सेन्टरका अध्यक्ष तथा सरकारी विचारधारासँग परिचित अब्दुलअजीज सागेरले भने ।

उनले भने, ‘सुरुमा हामीले उनीहरूको रक्षा गर्याैं र युद्धको विरोध गर्याैं । तर उनीहरूले हामीमाथि नै आक्रमण गर्न थालेपछि उनीहरू शत्रु बने । उनीहरूलाई वर्गीकरण गर्ने अर्को कुनै उपाय छैन ।’

तेहरानले हर्मुज जलयोजक मार्फत हुने ढुवानीमा अवरोध पुर्याउँदै ६ वटा खाडी राष्ट्रका विमानस्थल, बन्दरगाह, तेल केन्द्र र व्यापारिक केन्द्रहरूमा मिसाइल र ड्रोनद्वारा आक्रमण गरेर आफ्नो पहुँच प्रदर्शन गरिसकेको छ ।

यी आक्रमणहरूले इरानसँग कुनै पनि महत्त्वपूर्ण आक्रामक हतियार वा हतियार निर्माण क्षमता बाँकी छोड्दा तनावको स्थितिमा यस क्षेत्रको ऊर्जा जीवनरेखालाई बन्धक बनाउन प्रोत्साहित गर्न सक्ने खाडी देशहरूको डरलाई अझ बलियो बनाएका छन् ।

युद्ध तेस्रो हप्तामा प्रवेश गर्दा अमेरिका र इजरायली हवाई आक्रमणहरू तीव्र हुँदै गएका छन् र इरानले खाडीभरिका अमेरिकी सैन्य आधार र नागरिक लक्ष्यहरूमा गोलीबारी गर्दा एक खाडी स्रोतले नेताहरू बीचको प्रचलित धारणा स्पष्ट रहेको बताए । ट्रम्पले इरानको सैन्य क्षमतालाई पूर्ण रूपमा ध्वस्त पार्नुपर्छ ।

ती स्रोतका अनुसार, यसको विकल्प भनेको निरन्तर खतरामा बाँच्नु हो । इरानलाई गम्भीर रूपमा कमजोर बनाइएन भने यसले यस क्षेत्रलाई बन्धक बनाइराख्ने उनले बताए ।

मुख्यतया शिया मुस्लिम देश इरानले आफ्ना सुन्नी अरब खाडी छिमेकीहरू, जो अमेरिकाका निकट सहयोगी हुन् र जहाँ अमेरिकी सैन्य आधारहरू छन्, लाई प्रायः गहिरो शंकाको दृष्टिले हेर्ने गरेको छ यद्यपि कतार र ओमानसँगको सम्बन्ध सामान्यतया कम तनावपूर्ण रहेको छ ।

वर्षौंदेखि इरान र उसका क्षेत्रीय सहयोगीहरूलाई खाडीका ऊर्जा केन्द्रहरूमा आक्रमण गरेको आरोप लाग्दै आएको छ ।

विशेषगरी, सन् २०१९ मा साउदी अरबको अबकैक र खुरैस तेल केन्द्रहरूमा भएको आक्रमणको जिम्मेवारी इरानले अस्वीकार गरेको थियो । त्यस आक्रमणले साउदीको उत्पादन आधा घटाएको थियो र ऊर्जा बजारलाई त्रसित बनाएको थियो ।
खाडीका नेताहरूका लागि अहिले केही नगर्नु नै ठूलो जोखिम हो ।

यसै महिना इरानले गरेका आक्रमणहरूको प्रभाव भौतिक क्षतिको तुलनामा धेरै ठूलो छ । यसले तेल प्रवाहलाई मात्र अवरुद्ध पारेको नभई खाडी देशहरूले व्यापार र पर्यटन विस्तार गर्ने र जीवाश्म इन्धन निर्यातमा कम निर्भर रहने प्रयासहरूको आधारका रूपमा रहेको स्थिरता र सुरक्षाको कठिन रूपमा आर्जित छविलाई पनि क्षति पुर्याएको छ ।

‘अमेरिकीहरू काम पूरा हुनुअघि नै पछि हटे भने हामी इरानको सामना गर्न एक्लै छोडिनेछौं,’ सागेरले भने ।

ती चिन्ताहरूका बारेमा सोधिएका प्रश्नहरूको जवाफमा ह्वाइट हाउसले भन्यो, ‘अमेरिकाले यी हतियारहरू प्रहार गर्ने वा थप उत्पादन गर्ने इरानको क्षमतालाई कुल्चिरहेको छ र ट्रम्प मध्यपूर्वका हाम्रा साझेदारहरूसँग निकट सम्पर्कमा छन् ।’

खाडी देशहरूमध्ये संयुक्त अरब अमिरात (यूएई) ले मात्र प्रतिक्रिया दियो । उसले द्वन्द्व वा तनावमा तानिन नचाहेको जनायो । तर, आफ्नो सार्वभौमसत्ता, सुरक्षा र अखण्डताको रक्षा गर्न र बासिन्दाहरूको सुरक्षा सुनिश्चित गर्न सबै आवश्यक उपायहरू अपनाउने आफ्नो अधिकार रहेको उसले दाबी गर्यो ।

कुनै पनि खाडी मुलुकले एकपक्षीय सैन्य कारबाही गर्ने कुरा छलफलको विषय नबनेको यस क्षेत्रका स्रोतहरूले बताए ।

सामूहिक हस्तक्षेपले मात्र व्यक्तिगत देशहरूलाई प्रतिशोधको जोखिमबाट बचाउन सक्ने उनीहरूको धारणा छ ।

यसबाहेक सहमति अझै टाढा छ । खाडी सहयोग परिषद् (जीसीसी) का ६ सदस्यहरू बहराइन, कुवेत, कतार, साउदी अरब, ओमान र यूएईले एउटा मात्र जुम कल गरेका छन् र समन्वित कारबाहीका बारेमा छलफल गर्न कुनै पनि अरब शिखर सम्मेलन बोलाइएको छैन ।

खाडीका नेताहरू अझै पनि व्यापक र अनियन्त्रित युद्ध निम्त्याउने कुरामा गहिरो रूपमा डराएका छन् ।

अमेरिकाका रक्षामन्त्री पिट हेगसेथले गत साता खाडीका साझेदारहरू अझ बढी सक्रिय भइरहेको र सामूहिक तथा एकीकृत हवाई रक्षामा वाशिङटनसँग मिलेर काम गरिरहेका बेला आक्रामक रूपमा अघि बढ्न इच्छुक रहेको बताए भनी यस क्षेत्रका स्रोतहरूले भनेका छन् । तर, उनीहरूले अरू के गर्न सक्छन् भन्ने उनले स्पष्ट गरेनन् ।

आफ्नो देशले संयम अपनाएको किनकि अमेरिकी सेनाले इरानको मुख्य तेल निर्यात टर्मिनल रहेको खार्ग टापुमा आक्रमण गर्न यूएईको उपयोग गरेको भनी इरानको बुझाइ रहेको एक वरिष्ठ यूएई अधिकारीले बताए ।

तर, क्षेत्रीय प्रभावका लागि इरानले सीमा नाघ्यो, विशेषगरी प्रमुख तेल केन्द्रहरू वा डिसेलिनेशन प्लान्टहरूमा आक्रमण गरेमा वा ठूलो मानवीय क्षति पुर्याएमा, प्रतिशोध लिन बाध्य हुन सक्ने इरानको मुख्य प्रतिद्वन्द्वी साउदी अरबले बताएको छ ।

‘त्यस्तो अवस्थामा साउदी अरबसँग हस्तक्षेप गर्नुबाहेक अर्को कुनै विकल्प हुनेछैन ।’

रियादले तैपनि थप तनाव हुन नदिन कुनै पनि प्रतिक्रियालाई सन्तुलित बनाउने प्रयास गर्ने उनले थपे ।

मुख्य रूपमा अरब खाडी राष्ट्रहरूले रणनीतिक दुविधाको सामना गरिरहेको लन्डन स्कूल अफ इकोनोमिक्सका फवाज गर्जेसले बताए । इरानी आक्रमणको तत्काल खतरा र अमेरिका र इजरायलको नेतृत्वमा हुने युद्धमा तानिने धेरै ठूलो जोखिम बीच सन्तुलन कायम गर्नुको दुविधामा उनीहरू छन् ।

त्यस अभियानमा सामेल हुनाले वाशिङटनको सैन्य श्रेष्ठतामा खासै केही नथप्ने जबकि इरानी प्रतिशोधको जोखिम तीव्र रूपमा बढ्ने उनले बताए ।

यसको नतिजा सोचविचार गरेर अपनाइएको संयम हो । सार्वभौमसत्ताको रक्षा गर्ने र सीमाहरूको संकेत गर्ने तर खाडी देशहरूले सुरु नगरेको वा नियन्त्रण नगरेको युद्धमा प्रवेश नगर्ने उनीहरूको नीति हो ।

अहिले इरानको प्रभाव स्पष्ट छ । कुन जहाज हर्मुज भएर जान सक्छ भन्ने कुरा उसले प्रभावकारी रूपमा निर्णय गरिरहेको छ जुन यस क्षेत्रको कुनै पनि राष्ट्रले स्वीकार्य ठान्दैन ।

प्रिन्सटन विश्वविद्यालयका नियर इस्टर्न स्टडीजका प्रोफेसर बर्नार्ड हेकेलले भने, ‘इरानले हर्मुज बन्द गर्न सक्छ भन्ने देखाएपछि अब खाडीले मौलिक रूपमा भिन्न खतराको सामना गरिरहेको छ । यसलाई सम्बोधन गरिएन भने यो खतरा दीर्घकालीन हुनेछ ।’

ट्रम्पले आइतबार सुरुमा थोरै सफलताका साथ त्यो जलमार्ग पुनः खोल्नका लागि मद्दत गर्न राष्ट्रहरूको गठबन्धनका लागि आह्वान गरे ।

विश्वव्यापी अर्थतन्त्र खाडीको तेल र ग्यासमा निर्भर भए पनि त्यसको अधिकांश हिस्सा पूर्वमा चीन, जापान र अन्य एसियाली अर्थतन्त्रहरूमा जान्छ जसको अर्थ उनीहरूले पनि जिम्मेवारी काँधमा लिनुपर्छ भनी हेकेलले तर्क गरे ।

‘चीनले सोमालिया बाहिरको समुद्री मार्गहरू सुरक्षित गर्न मद्दत गरेको छ । उसले यहाँ पनि हस्तक्षेप गर्न इच्छुक हुन सक्छ,’ हेकेलले भने ।