इरान युद्धका विषयमा ट्रम्प प्रशासनमा मतविभाजन, द्वन्द्व अन्त्य गर्ने विषयमा बनेन सहमति

एजेन्सी । ह्वाइट हाउसभित्रको एक जटिल तानातानले इरान युद्धको मार्गका बारेमा अमेरिकाका राष्ट्रपति डोनल्ड ट्रम्पका फेरबदल भइरहने सार्वजनिक बयानहरूलाई निर्देशित गरिरहेको छ ।

पश्चिम एसियामा द्वन्द्व फैलिरहँदा उनका सहयोगीहरू कहिले र कसरी विजय घोषणा गर्ने भन्ने विषयमा बहस गरिरहेका छन् ।

ट्रम्पका एक सल्लाहकार र छलफलको नजिक रहेका अन्य व्यक्तिहरूसँगको अन्तर्वार्ताका अनुसार, केही अधिकारी र सल्लाहकारहरूले ट्रम्पलाई इरानमाथि भइरहेको अमेरिका–इजरायल आक्रमणका कारण बढ्दो पेट्रोलको मूल्यले राजनीतिक क्षति पुर्याउन सक्ने चेतावनी दिइरहेका छन् । अर्कोतर्फ, केही युद्ध पक्षधरहरू भने राष्ट्रपतिलाई इस्लामिक गणतन्त्र इरानविरुद्धको आक्रमण जारी राख्न दबाब दिइरहेका छन् ।

रोयटर्सलाई प्राप्त यी जानकारीहरूले ह्वाइट हाउसको निर्णय प्रक्रियाभित्रको एक यस्तो पाटो उजागर गर्दछ जुन अहिलेसम्म सार्वजनिक भएको थिएन । सन् २००३ को इराक युद्धपछिको सबैभन्दा ठूलो अमेरिकी सैन्य कारबाहीका सन्दर्भमा प्रशासनले आफ्नो दृष्टिकोण कसरी समायोजन गर्दैछ भन्ने यसबाट प्रस्ट हुन्छ ।

पर्दा पछाडिको यो दौडधुपले ट्रम्पसामु रहेको उच्च जोखिमलाई झल्काउँछ । गत वर्ष मूर्खतापूर्ण सैन्य हस्तक्षेपहरूबाट बच्ने वाचा गर्दै सत्तामा फर्किएका ट्रम्पले राष्ट्रलाई यस्तो युद्धमा धकेलेको झण्डै दुई हप्ता भइसकेको छ । यसले विश्वव्यापी वित्तीय बजारलाई त्रस्त बनाएको छ र अन्तर्राष्ट्रिय तेल व्यापारलाई अवरुद्ध पारेको छ ।

ट्रम्पको कानमा आफ्नो कुरा पुर्याउन गरिने प्रतिस्पर्धा उनको राष्ट्रपतिकालको एक विशेषता नै हो । तर, यसपटक यसको परिणाम विश्वकै सबैभन्दा अस्थिर र आर्थिक रूपमा महत्त्वपूर्ण क्षेत्रमा युद्ध र शान्तिको विषय बनेको छ ।

गत फेब्रुअरी २८ मा युद्ध सुरु गर्दा लिएका व्यापक लक्ष्यहरूबाट पछि हट्दै ट्रम्पले हालका दिनहरूमा यस द्वन्द्वलाई एक सीमित अभियानको रूपमा हेरिरहेको र यसका उद्देश्यहरू प्रायः पूरा भइसकेको कुरामा जोड दिएका छन् ।

तर, धेरैका लागि यो सन्देश अझै अस्पष्ट छ । ऊर्जा बजारहरू पनि ट्रम्पका बयानहरूको प्रतिक्रियास्वरूप दुवै दिशामा डगमगाइरहेका छन् ।

उनले बुधबार केन्टकीमा आयोजित एक र्यालीमा हामीले युद्ध जित्यौं भनेका थिए । तर, लगत्तै आफ्नो कुरा फेर्दै भने, ‘हामी चाँडै छोड्न चाहँदैनौं, है ? हामीले काम पूरा गर्नुपर्छ ।’

आन्तरिक छलफलको गोप्यताका लागि नाम नबताउने शर्तमा ती सल्लाहकार र अन्य दुई व्यक्तिले बताएअनुसार, ट्रेजरी विभाग र राष्ट्रिय आर्थिक परिषद्का अधिकारीहरू सहित आर्थिक सल्लाहकारहरूले ट्रम्पलाई तेलको मूल्यमा आउने उछाल र बढ्दो पेट्रोलको मूल्यले युद्धका लागि भइरहेको आन्तरिक समर्थनलाई छिट्टै समाप्त पार्न सक्ने चेतावनी दिएका छन् ।

चीफ अफ स्टाफ सुसी वाइल्स र डेपुटी चीफ जेम्स ब्लेयर लगायतका राजनीतिक सल्लाहकारहरूले पनि यस्तै तर्क गरिरहेका छन् । उनीहरूले बढ्दो ग्यास मूल्यबाट हुने राजनीतिक असरमा ध्यान केन्द्रित गर्दै ट्रम्पलाई विजयको परिभाषा संकुचित गर्न र यो अपरेशन सीमित एवं लगभग समाप्त हुन लागेको संकेत दिन आग्रह गरिरहेका छन् ।

यस मामिलाका जानकारहरूका अनुसार, अर्कोतर्फ अमेरिकी सिनेटर लिन्डसे ग्राहम र टम कटन जस्ता रिपब्लिकन सांसदहरू र मार्क लेभिन जस्ता सञ्चारमाध्यमका टिप्पणीकारहरूले ट्रम्पलाई इरानमाथि सैन्य दबाब कायम राख्न जोड दिइरहेका छन् ।

उनीहरू इरानलाई आणविक हतियार प्राप्त गर्नबाट रोक्नुपर्ने र अमेरिकी सेना एवं ढुवानीमाथि भइरहेका आक्रमणहरूको कडा जवाफ दिनुपर्ने तर्क गर्छन् ।

तेस्रो शक्तिको रूपमा ट्रम्पको लोकप्रियतावादी आधार र रणनीतिकार स्टिभ ब्यानन एवं दक्षिणपन्थी टेलिभिजन व्यक्तित्व टकर कार्ल्सन जस्ता व्यक्तिहरू छन् । उनीहरूले ट्रम्प र उनका शीर्ष सहयोगीहरूलाई पश्चिम एसियाको अर्को लामो द्वन्द्वमा नफस्न दबाब दिइरहेका छन् ।

‘उनले युद्धसमर्थकहरूलाई अभियान जारी छ भन्ने विश्वास गर्न दिइरहेका छन्, बजारले युद्ध चाँडै समाप्त हुन सक्छ भन्ने सोचोस् भन्ने चाहन्छन् र आफ्नो आधारले यो वृद्धि सीमित हुनेछ भन्ने पत्याओस् भन्ने चाहन्छन्,’ ट्रम्पका ती सल्लाहकारले भने ।

यसबारे टिप्पणी माग्दा ह्वाइट हाउसकी प्रेस सचिव क्यारोलिन लिभिटले एक विज्ञप्तिमा भनिन्, ‘यो कथा ती अज्ञात स्रोतहरूको गफ र अनुमानमा आधारित छ जो राष्ट्रपति ट्रम्पसँगको कुनै पनि छलफलमा कोठाभित्र समेत थिएनन् ।

‘राष्ट्रपति राम्रो श्रोता हुनुहुन्छ र धेरै मानिसहरूको राय खोज्नुहुन्छ तर अन्ततः सबैलाई थाहा छ कि उहाँ नै अन्तिम निर्णयकर्ता र आफ्नै उत्कृष्ट सन्देशवाहक हुनुहुन्छ,’ उनले भनिन्, ‘राष्ट्रपतिको सम्पूर्ण टोली अपरेशन एपिक फ्युरीका उद्देश्यहरू पूर्ण रूपमा प्राप्त भएको सुनिश्चित गर्न केन्द्रित छ ।’

छलफलमा भूमिका रहेको भनिएका अन्य व्यक्तिहरूले रोयटर्सका प्रश्नहरूको तुरुन्तै जवाफ दिएनन् ।

अमेरिकालाई युद्धमा लैजाँदा ट्रम्पले खासै स्पष्टीकरण दिएका थिएनन् । प्रशासनले बताएका युद्धका लक्ष्यहरू इरानको आसन्न आक्रमण विफल पार्नेदेखि लिएर उसको आणविक कार्यक्रम ध्वस्त पार्ने र सरकार नै परिवर्तन गर्ने सम्मका थिए ।

यस अलोकप्रिय द्वन्द्वबाट निकास खोज्दै गर्दा ट्रम्पले प्रतिस्पर्धी न्यारेटिभहरूलाई सन्तुलनमा राख्न खोजिरहेका छन् । कतिपय आलोचकहरूका अनुसार, यसले पहिले नै कठिन रहेको स्थितिलाई थप जटिल बनाएको छ । अमेरिका र इजरायलको विनाशकारी हवाई हमलाका बावजुद इरान अझै पनि विद्रोही मुडमा छ ।

युद्धअघि सम्भावित आर्थिक धक्काका बारेमा दिइएका चेतावनीहरूलाई बेवास्ता गरिएको भए पनि शीर्ष राजनीतिक सहयोगी र आर्थिक सल्लाहकारहरूले यो हप्ता ट्रम्पलाई त्रसित बजारलाई आश्वस्त पार्न र बढ्दो तेल एवं ग्यासको मूल्य नियन्त्रण गर्न प्रेरित गर्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको देखिन्छ ।

उनले सार्वजनिक रूपमा युद्धको प्रभावलाई कम आकलन गर्दै यसलाई छोटो अवधिको भ्रमणको रूपमा वर्णन गर्न थालेका छन् र ग्यासको मूल्यवृद्धि अल्पकालीन हुने कुरामा जोड दिएका छन् । यो अनिश्चितकालीन द्वन्द्वको डरलाई शान्त पार्ने प्रयास जस्तो देखिन्छ ।

इरानी नेतृत्वको ठूलो हिस्सा जीवितै रहे पनि र अभियानको निशानामा रहेको आणविक कार्यक्रमका अवशेषहरू बाँकी रहे पनि उनलाई केही शीर्ष सहयोगीहरूले द्वन्द्वलाई सैन्य रूपमा विजय भन्न सकिने गरी टुंग्याउन सल्लाह दिएका छन् ।

अमेरिका र इजरायलको श्रृंखलाबद्ध हवाई हमलाहरूले केही शीर्ष इरानी नेताहरू सहित करिब २ हजार मानिसहरूलाई मारेका छन् । हमलाले इरानको ब्यालिस्टिक मिसाइल भण्डार ध्वस्त पारेको छ, उसको जलसेनाको ठूलो हिस्सा डुबाएको छ र पश्चिम एसियाभरिका आफ्ना प्रोक्सीहरूलाई सहयोग गर्ने क्षमता कमजोर बनाएको छ ।

तर, इरानले खाडी क्षेत्रका तेल ट्यांकर र यातायात केन्द्रहरूमाथि बढाएको आक्रमणले यी सैन्य उपलब्धिहरूलाई ओझेलमा पारेको छ र तेलको मूल्य बढाएको छ ।

ट्रम्पले अभियान कहिले अन्त्य गर्ने भन्ने निर्णय आफैंले गर्ने बताएका छन् । उनी र उनका सहयोगीहरूले ट्रम्पले सुरुमा घोषणा गरेको चार देखि ६ हप्ताको समयसीमा भन्दा आफूहरू धेरै अगाडि रहेको दाबी गरेका छन् ।

युद्ध सुरु गर्नुका कारणहरू लगातार बदलिरहेका छन् र यो द्वन्द्व आधा दर्जन भन्दा बढी देशहरूमा फैलिसकेको छ । यसले गर्दा अब के हुन्छ भनेर अनुमान गर्न अझ गाह्रो भएको छ ।

विश्लेषकहरूका अनुसार, इरानी शासकहरूले भने अमेरिका र इजरायलको यो भीषण आक्रमणबाट जोगिन सफल भएकोमा नै आफ्नो विजयको दाबी गर्नेछन् । विशेषगरी इजरायल, अमेरिका र यसका सहयोगीहरूलाई क्षति पुर्याउन सक्ने आफ्नो क्षमता प्रदर्शन गरेपछि उनीहरूले त्यस्तो दाबी गर्नेछन् ।

युद्धको अन्तिम दिशाका लागि हर्मुज जलयोजक निर्णायक हुनेछ । विश्वको तेल ढुवानीको पाँचौं हिस्सा सामान्यतया यही साँघुरो जलमार्ग भएर जान्छ जुन अहिले लगभग ठप्प भएको छ । इरानले हालका दिनहरूमा इराकी जलक्षेत्रका ट्यांकरहरू र जलयोजक नजिकका अन्य जहाजहरूमाथि हमला गरेको छ र नयाँ सर्वोच्च नेता मोज्तबा खामेनेईले यसलाई बन्द राख्ने कसम खाएका छन् ।

जलमार्गमा इरानको नियन्त्रणले अमेरिकी ग्यासको मूल्य धेरै माथि पुर्यायो भने यसले ट्रम्पमाथि सैन्य अभियान अन्त्य गर्न राजनीतिक दबाब बढाउन सक्छ । नोभेम्बरमा हुने मध्यावधि निर्वाचनमा कंग्रेसमा आफ्नो सानो बहुमत जोगाउन संघर्ष गरिरहेको उनको रिपब्लिकन पार्टीका लागि यो महत्त्वपूर्ण हुनेछ ।

ट्रम्पले हालै तेहरानमा सरकार ढाल्ने उद्देश्यले युद्ध भइरहेको भन्ने कुरा दोहोर्याउन छाडेका छन् । अमेरिकी गुप्तचर निकायहरूले इरानको नेतृत्व छिट्टै ढल्ने खतरामा नरहेको संकेत गरेको रोयटर्सले बुधबार रिपोर्ट गरेको थियो ।

युद्धको मार्गका बारेमा रहेको यस अन्योलको केही अंश भेनेजुएलामा प्राप्त भएको छिटो सैन्य सफलतासँग जोडिएको देखिन्छ ।
प्रशासनको सोचसँग परिचित अर्को स्रोतका अनुसार, युद्धको सुरुदेखि नै केही सहयोगीहरूले ट्रम्पलाई इरान अभियान जनवरी ३ को भेनेजुएला छापा (जहाँ राष्ट्रपति निकोलस मदुरोलाई पक्राउ गरिएको थियो) जस्तै गरी अघि बढ्ने सम्भावना नरहेको कुरा बुझाउन संघर्ष गरिरहेका छन् ।

त्यस अपरेसनले ट्रम्पलाई मदुरोका पूर्व वफादारहरूलाई दबाब दिएर देशको विशाल तेल भण्डारमाथि ठूलो प्रभाव जमाउने बाटो खोलिदिएको थियो जसमा लामो अमेरिकी सैन्य कारबाहीको आवश्यकता परेको थिएन ।

यसको विपरीत इरान एक धेरै कठिन, राम्रो हतियार भएको र जरा गाडेको धार्मिक एवं सुरक्षा संयन्त्र भएको शत्रु साबित भएको छ ।

गत जुनमा ट्रम्पले अमेरिका–इजरायल बमवर्षाले इरानको आणविक कार्यक्रम नष्ट गरिदिएको दाबी गरे पनि विज्ञहरूले इरान आणविक हतियार बनाउन सक्ने अवस्थाबाट केही हप्ता मात्र टाढा थियो भन्ने सहयोगीहरूको दाबीलाई अस्वीकार गरेका छन् ।

इरानको उच्च संवर्धित युरेनियमको अधिकांश भण्डार जुन महिनाको हमलाले पुरिएको विश्वास गरिन्छ जसको अर्थ ती सामग्रीहरू सम्भावित रूपमा पुनः प्राप्त गरेर बम बनाउन योग्य स्तरमा संवर्धित गर्न सकिन्छ । इरानले सधैं आणविक हतियार खोजेको कुरालाई अस्वीकार गर्दै आएको छ ।

युद्ध तन्किँदै गयो, अमेरिकी हताहती बढ्दै गयो र आर्थिक लागत थपिँदै गयो भने कतिपय विश्लेषकहरू यसले ट्रम्पको राजनीतिक आधारको समर्थन कमजोर बनाउन सक्ने बताउँछन् । तर, सैन्य हस्तक्षेपको विरोध गर्ने केही समर्थकहरूको आलोचनाका बाबजुद उनको मेक अमेरिका ग्रेट अगेन आन्दोलनका सदस्यहरू इरानको मुद्दामा अहिलेसम्म उनकै साथमा रहेका देखिन्छन् ।

रिपब्लिकन रणनीतिकार फोर्ड ओ’कोनेल भन्छन्, ‘मागा बेसले राष्ट्रपतिलाई निर्णय गर्न केही लचकता दिनेछ ।’