भारत र फ्रान्सबीच ३.२५ लाख करोड भारुको रक्षा सम्झौता हुने

एजेन्सी । भारतका प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदी र फ्रान्सका राष्ट्रपति इमानुएल म्याक्रोनबीच मंगलबार मुम्बईमा भेटवार्ता हुँदैछ ।

यस क्रममा दुई देशबीच ३.२५ लाख करोड भारुको रक्षा सम्झौता (डिफेन्स डिल) हुनेछ । मूल्यका आधारमा यो सम्झौता भारतको अहिलेसम्मकै सबैभन्दा ठूलो सैन्य खरिद हुनेछ । यसअन्तर्गत भारतले ११४ वटा राफेल फाइटर जेट प्राप्त गर्नेछ ।

आज हुने बैठकमा रक्षा, समुद्री सहयोग, इन्डो–प्यासिफिक रणनीति, उदीयमान प्रविधि, आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स र वैश्विक मुद्दाहरूमा छलफल हुनेछ ।

दुवै नेताले साँझ ५ः१५ बजे भारत–फ्रान्स इनोभेसन इयर २०२६ को उद्घाटन गर्नेछन् । साथै, दुवै देशका उद्योगपति, स्टार्टअप संस्थापक, अनुसन्धान विशेषज्ञ र नवप्रवर्तनसँग जोडिएका मानिसहरूलाई सम्बोधन गर्नेछन् ।

राष्ट्रपति म्याक्रोन फेब्रुअरी १७ देखि १९ सम्म भारत भ्रमणमा रहनेछन् । यस क्रममा उनले दिल्लीमा आयोजना हुने एआई इम्प्याक्ट समिटमा पनि भाग लिनेछन् ।

राष्ट्रपति बनेपछि म्याक्रोनको यो चौथो भारत भ्रमण हो । यसअघि उनी मार्च २०१८ मा पहिलोपटक भारत आएका थिए । त्यसपछि उनी सेप्टेम्बर २०२३ मा जी२० शिखर सम्मेलनका लागि र जनवरी २०२४ मा गणतन्त्र दिवस समारोहमा मुख्य अतिथिका रूपमा आएका थिए ।

भारत र फ्रान्सबीच सन् १९९८ देखि रणनीतिक साझेदारी छ । दुवै देशले रक्षा, प्रविधि, अन्तरिक्ष र ऊर्जा जस्ता क्षेत्रमा मिलेर काम गर्दै आएका छन् । यस भ्रमणलाई पनि यही सहयोगलाई अगाडि बढाउने दृष्टिकोणले महत्त्वपूर्ण मानिएको छ ।

भारत र फ्रान्सबीचको राफेल सम्झौताको सबैभन्दा खास कुरा के हो भने यीमध्ये २४ वटा विमान सुपर राफेल हुनेछन् । यी उन्नत जेटहरूलाई एफ–५ संस्करण भनिएको छ । फ्रान्सेली कम्पनी दसौ एभिएसनले यी जेटहरू बनाइरहेको छ ।

अहिले भारतीय वायुसेनासँग भएका राफेलहरू एफ–३ भेरियन्टका हुन् र ती ४.५ जेनरेशनका लडाकु विमान मानिन्छन् । यिनमा स्टिल्थ सुविधाहरू र आणविक हतियार बोक्ने क्षमता पनि छ । नयाँ सम्झौतामा प्राप्त हुने अधिकांश जेटहरू एफ–४ संस्करणका हुनेछन्, जुन थप उन्नत प्रणाली र अपग्रेड गरिएको प्रविधिका साथ आउनेछन् ।

युरोपेली मापदण्ड अनुसार एफ–५ राफेललाई अझ उन्नत श्रेणीमा राखिएको बताइएको छ । यी अहिले विकासको चरणमा छन् । योजना अनुसार एफ–४ जेटको डेलिभरी २०२८–२९ देखि सुरु हुनेछ भने सन् २०३० पछि प्राप्त हुने जेटहरू एफ–५ अर्थात् सुपर राफेल हुनेछन् ।

यस सम्झौतापछि फ्रान्सबाहेक भारत ती सीमित देशहरूको सूचीमा सामेल हुनेछ जससँग यति उन्नत क्षमता भएका राफेल फाइटर जेट हुनेछन् । यसबाट भारतीय वायुसेनाको शक्ति र प्रविधि स्तर दुवैमा ठूलो बढोत्तरी हुने मानिएको छ ।

फ्रान्सेली कम्पनी दसौ एभिएसनसँग हुन लागेको यो सम्झौताको मुख्य कुरा के हो भने ११४ मध्ये ९६ वटा विमान भारतमै बनाइनेछ ।

केवल १८ वटा जेट मात्र उडानका लागि तयार अवस्था (फ्लाई–अवे कन्डिसन) मा सिधै फ्रान्सबाट प्राप्त हुनेछन् । बाँकी विमानहरूको उत्पादन भारतमा हुनेछ र त्यसमा करिब ६० प्रतिशतसम्म स्वदेशी पार्टपुर्जाहरू प्रयोग गरिनेछन् ।

राफेल जेटको निर्माण ‘मेक इन इन्डिया’ कार्यक्रम अन्तर्गत हुनेछ । दसौ एभिएसनले एक भारतीय कम्पनीसँग मिलेर उत्पादन गर्नेछ ।

हालै दसौले आफ्नो संयुक्त पहल ‘दसौ रिलायन्स एरोस्पेस लिमिटेड’ मा आफ्नो हिस्सेदारी ४९ प्रतिशतबाट बढाएर ५१ प्रतिशत पुर्याएको छ । यस साझेदारीमा अनिल अम्बानीको रिलायन्स इन्फ्रास्ट्रक्चर पनि समावेश छ ।

सम्झौताअनुसार सबै ११४ जेटहरूमा भारतीय हतियार, मिसाइल र गोला–बारुद जडान गरिनेछ र सुरक्षित डेटा लिंक सिस्टम पनि दिइनेछ । यसले गर्दा यी विमानहरू भारतीय रेडार र सेन्सर नेटवर्कसँग प्रत्यक्ष जोडिन पाउँछन् ।

दसौले एयरफ्रेम बनाउने प्रविधि हस्तान्तरण पनि गर्नेछ भने इन्जिन कम्पनी साफ्रान र एभियोनिक्स कम्पनी थेल्सले यस प्रोजेक्टमा सहयोग गर्नेछन् ।

भारतले यसअघि नै फ्रान्सबाट ३६ वटा राफेल फाइटर जेट खरिद गरिसकेको छ । भारत र फ्रान्सबीच यी विमान खरिदको सम्झौता सेप्टेम्बर २०१६ मा भएको थियो । त्यो समय यसको मूल्य करिब ७.८ अर्ब युरो अर्थात् झन्डै ५९ हजार करोड भारतीय रुपैयाँ थियो ।

यी राफेल विमानहरूको डेलिभरी चरणबद्ध रूपमा सुरु भएको थियो । पहिलो विमान सन् २०१९ मा फ्रान्समा भारतलाई हस्तान्तरण गरिएको थियो भने सन् २०२० देखि जेटहरू भारत आइपुग्न थाले । सन् २०२२ सम्ममा सबै ३६ वटा विमान भारतीय वायुसेनाले प्राप्त गरिसकेको थियो ।

भारतीय वायुसेनाले यी विमानहरूलाई अम्बाला एयरबेस (हरियाणा) र हासिमारा एयरबेस (पश्चिम बंगाल) गरी दुई स्क्वाड्रनमा तैनाथ गरेको छ ।

राफेल जेटहरू आधुनिक रेडार, इलेक्ट्रोनिक वारफेयर सिस्टम र लामो दूरीका मिसाइलहरूले सुसज्जित छन् । यिनमा मिटियोर एयर–टु–एयर मिसाइल, स्काल्प क्रुज मिसाइल र एमआईसीए मिसाइल प्रणाली जस्ता उन्नत हतियारहरू समावेश छन् जसले वायुसेनाको मारक क्षमतालाई उल्लेख्य रूपमा बढाउँछ ।

विज्ञहरूका अनुसार, ३६ वटा राफेलको पहिलो खेप भारतीय वायुसेनाका लागि प्राविधिक स्तरवृद्धि साबित भएको थियो र यही अनुभवका आधारमा अहिले ठूलो स्तरमा राफेल सम्झौता गरिँदैछ ।

भारत र फ्रान्सले सन् २०२६ लाई ‘भारत–फ्रान्स इनोभेसन इयर’ का रूपमा मनाउँदैछन् । यो एक वर्षसम्म चल्ने संयुक्त पहल हो । दुई देशबीच नयाँ प्रविधि, अनुसन्धान र औद्योगिक नवप्रवर्तनमा सहयोगलाई तीव्र बनाउनु यसको उद्देश्य हो ।

यो पहल सरकारहरूमा मात्र सीमित छैन । यसमा दुवै देशका स्टार्टअप, वैज्ञानिक, कम्पनी र उद्योग क्षेत्रका नेतृत्वकर्ताहरू पनि संलग्न छन् । अनुसन्धानदेखि बजारसम्म प्रविधिलाई छिटो पुर्याउन सकियोस् भनी पहल गरिएको हो ।

यस इनोभेसन इयरको सबैभन्दा ठूलो फोकस कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई) मा छ । भारत र फ्रान्स मिलेर एउटा साझा एआई रोडम्यापमा काम गरिरहेका छन् । जिम्मेवार र नैतिक एआई प्रणाली विकास गर्नु त्यसको लक्ष्य हो ।

यसबाहेक डीपटेक र स्टार्टअप सहयोग, अन्तरिक्ष र रक्षा प्रविधिमा संयुक्त विकास तथा जलवायु परिवर्तनसँग जुध्नका लागि ग्रीन एनर्जी समाधानहरूमा पनि काम हुनेछ ।

म्याक्रोनको भारत भ्रमणका क्रममा फ्रान्सबाट ११० भन्दा बढी कम्पनीहरूको ठूलो व्यावसायिक प्रतिनिधिमण्डल (बिजनेस डेलिगेसन) पनि आएको छ । त्यसले मुम्बई र बेंगलुरु जस्ता सहरहरूमा भारतीय कम्पनीहरूसँग साझेदारीबारे छलफल गर्नेछ ।

हाल भारतमा ११ सयभन्दा बढी फ्रान्सेली कम्पनीहरू कार्यरत छन् र करिब ३.५ लाख मानिसहरूलाई रोजगारी दिइरहेका छन् । लगानी र प्रविधि सहयोगलाई थप विस्तार गर्नु इनोभेसन इयरको लक्ष्य हो ।