हर्मुज तत्काल खुल्यो भने पनि निर्यात सामान्य अवस्थामा फर्किन नसक्ने

एजेन्सी । इरान युद्धपछि तेल बजारले एउटा नयाँ यथार्थको सामना गर्नुपर्ने हुन सक्छ । त्यो के भने हर्मुज जलयोजकबाट हुने निर्यात पहिलेको सामान्य अवस्थामा फर्किने छैन किनभने जहाज मालिकहरूले अब अस्थिर पर्सियाली खाडीमा अचानक युद्ध भड्किन सक्ने जोखिमको लेखाजोखा गर्नुपर्नेछ ।

हर्मुजमा इरानको वास्तविक नियन्त्रण कायमै रह्यो भने, विशेषगरी उनीहरूले रिभोलुसनरी गार्डसँग समन्वय गर्नुपर्ने भयो भने पश्चिमी व्यापारिक जहाजहरू त्यहाँबाट यात्रा गर्न हिचकिचाउनेछन् । त्यसले गर्दा उनीहरूमाथि अमेरिकी प्रतिबन्धहरूको उल्लंघन हुने जोखिम बढ्नेछ ।

विश्वव्यापी ऊर्जा बजारमा हर्मुजले खेल्ने महत्त्वपूर्ण भूमिकालाई हेर्दा यो यस्तो परिदृश्य हो जसको परिणामहरू पूर्वानुमान गर्न गाह्रो छ । फेब्रुअरी २८ मा अमेरिका र इजरायलले सुरु गरेको युद्धको प्रतिक्रियास्वरूप इरानले आधारभूत रूपमा समुद्री मार्ग बन्द नगरेसम्म यस जलमार्गमा हुने स्वतन्त्र आवागमनमा कहिल्यै गम्भीर चुनौती आएको थिएन ।

हर्मुजमा इरानको नाकाबन्दीले इतिहासकै सबैभन्दा ठूलो तेल आपूर्ति अवरोध निम्त्याएको छ जसका कारण विश्व अर्थतन्त्रमा खतरा दिनप्रतिदिन बढ्दै जाँदा अमेरिकालाई सम्झौता गर्न दबाब परेको छ । तेहरान युद्ध अन्त्य गर्ने सम्झौतामा यो शक्तिको प्रयोग गरेर जलमार्गमा आफ्नो नियन्त्रण सुदृढ बनाउने मनसायमा देखिन्छ ।

पूर्व राष्ट्रपति जो बाइडनका वरिष्ठ ऊर्जा र राष्ट्रिय सुरक्षा सल्लाहकारको रूपमा काम गरेका आमोस होचस्टाइनका अनुसार, पश्चिम एसियाका नेताहरू इरानले हर्मुजमा नियन्त्रण जमाइसकेको विश्वास गर्छन् ।

बिहीबार सीएनबीसीको स्कक बक्ससँग कुरा गर्दै होचस्टाइनले भने, ‘जे भए पनि निकट भविष्यका लागि इरानीहरूले हर्मुज जलयोजकलाई नियन्त्रण गर्नेछन् । सम्झौतामा के लेखिएको छ भन्ने कुराले पनि केही फरक पार्दैन । यस क्षेत्रका सबैले त्यही विश्वास गर्छन् ।’

आरबीसी क्यापिटल मार्केट्सका विश्वव्यापी कमोडिटी रणनीति प्रमुख हेलिमा क्रफ्टका अनुसार युद्धपूर्व हर्मुजबाट भएको तेल ट्यांकरहरूको आवागमन नै निकट भविष्यका लागि उच्चतम बिन्दु हुन सक्छ ।

क्रफ्टले बिहीबार ग्राहकहरूलाई लेखेको पत्रमा भनिन्, ‘द्वन्द्वको अन्त्य भए पनि हर्मुजमा इरानको परिचालन नियन्त्रण र प्रभाव कायमै रह्यो भने हाम्रो विचारमा यस जलमार्गबाट हुने प्रवाहमा उल्लेख्य कमी आउनेछ ।’

यस परिदृश्यमा चीनसँग सम्बन्धित जहाजहरू स्वतन्त्र रूपमा चल्नेछन् तर पश्चिमी जहाजहरूको पारवहनका लागि इरानसँग द्विपक्षीय सम्झौता आवश्यक पर्ने मे २१ मा भएको एक ब्रिफिङमा लोयड्स लिस्टका प्रधान सम्पादक रिचर्ड मीडले भनेका छन् । यसले गर्दा आवागमन युद्धपूर्वको तुलनामा ६० देखि ७० प्रतिशतमा सीमित हुन सक्छ ।

‘यसले हामीले पहिले चर्चा गरेका केही भयावह परिदृश्यहरू जस्तो आर्थिक मन्दी नै त निम्त्याउँदैन तर यसले युद्धपूर्वको अवस्थामा फर्कन पनि दिँदैन,’ मीडले भने । लोयड्स लिस्ट विश्वको सबैभन्दा पुरानो ढुवानी उद्योग व्यापारिक पत्रिकाहरूमध्ये एक हो ।

मीडले थपे, ‘यसले अझ घातक स्थिति पैदा गर्छ, एउटा यस्तो स्थायी रूपमा विभाजित जलमार्ग जहाँ पहुँचको आधार स्वतन्त्र आवागमन नभई राजनीतिक गठबन्धन हुनेछ ।’

लाल सागरमा जहाजको आवागमन अवरुद्ध पारेको संकटले भूराजनीतिक अस्थिरताले व्यापारिक केन्द्रहरूलाई अपेक्षा गरेभन्दा लामो समयसम्म कसरी प्रभावित पार्न सक्छ भन्ने देखाउँछ ।

इरानसँग सम्बद्ध यमनका हुती विद्रोहीहरूले गाजामा इजरायलको युद्धको विरोधमा नोभेम्बर २०२३ देखि व्यापारिक जहाजहरूमाथि आक्रमण सुरु गरेका थिए । ती आक्रमणहरू नोभेम्बर १९ मा एक कार्गो जहाज अपहरणबाट सुरु भई दुई वर्षसम्म मिसाइल र ड्रोन आक्रमणका रूपमा जारी रहे ।

लाल सागरलाई अदनको खाडीसँग जोड्ने बाब अल–मान्डेब जलयोजकबाट हुने दैनिक आवागमन नोभेम्बर १९, २०२३ मा ७५ जहाजबाट घटेर जनवरी ३०, २०२४ सम्म ३१ मा झरेको थियो । दुई वर्षभन्दा बढी समय बितिसक्दा पनि सो मार्गबाट हुने आवागमन पहिलेको सामान्य अवस्थामा फर्कन सकेको छैन ।

लोयड्स लिस्टका समुद्री जोखिम विश्लेषक टोमर रानानका अनुसार, लाल सागर संकटको मुख्य पाठ के हो भने ‘समुद्री मार्गमा ठूलो अवरोध सिर्जना गर्न तपाईंलाई विशाल जलसेनाको आवश्यकता पर्दैन ।’

एस एन्ड पी ग्लोबल मार्केट इन्टेलिजेन्समा पश्चिम एसिया देश जोखिम प्रमुख ज्याक केनेडीका अनुसार, हुतीहरूले गत वर्षको अन्त्यदेखि लाल सागरमा कुनै पनि जहाजमाथि आक्रमण गरेका छैनन् तर पनि आवागमन २०२३ को स्तरमा फर्कन पर्याप्त भएको छैन ।

हर्मुजमा आएको यो गिरावट लाल सागरको अवरोध जस्तै लामो समयसम्म रहने हो कि होइन भन्ने अनिश्चित छ । अमेरिका–इरान सम्झौता भयो भने के त्यसले व्यापारिक जहाजहरूका लागि पर्याप्त सुरक्षा ग्यारेन्टी प्रदान गर्छ भनी जहाज मालिकहरूले निर्णय गर्नुपर्नेछ ।

केनेडीका अनुसार, ट्रम्प प्रशासनले हर्मुजबाट व्यापारिक जहाजहरूको पहुँच बढाउन प्राथमिकता दिइरहेकाले हालको युद्धविराम अहिलेका लागि कायम रहने सम्भावना छ ।

केनेडीले भने, ‘इरानले पारवहनमा कुनै शर्तविना हर्मुज खोल्न सहमति जनाए पनि आवागमन युद्धपूर्वको स्तरमा फर्कन धेरै समय लाग्नेछ । उदाहरणका लागि, जलमार्गमा बिछ्याइएका हुन सक्ने सुरुङहरूबारे सुरक्षा चिन्ताहरू हुनेछन् ।’

केनेडीका अनुसार, इरानको आणविक र ब्यालिस्टिक मिसाइल कार्यक्रमहरूको स्थायी समाधान नभएसम्म आगामी वर्षमा युद्ध पुनः सुरु हुन सक्ने गम्भीर जोखिम छ । विश्लेषकका अनुसार, यी नै मुख्य मुद्दाहरू हुन्, विशेषगरी इजरायली राष्ट्रिय सुरक्षाको दृष्टिकोणबाट, जसले युद्ध निम्त्यायो ।

युद्ध फेरि भड्कियो भने के उनीहरू आफ्ना जहाज र सम्पत्ति महिनौंसम्म हर्मुजको एक छेउमा फस्ने जोखिम उठाउन तयार छन् भनी जहाज सञ्चालकहरूले विचार गर्नुपर्नेछ ।

रानान र केनेडीका अनुसार, लाल सागर र हर्मुजका बीच केही मुख्य भिन्नताहरू छन् । लाल सागरमा आवागमन कम हुनुको एउटा कारण यो हो कि जहाजहरूले दक्षिण अफ्रिकाको केप अफ गुड होप हुँदै यात्रा गरेर सुरक्षा जोखिमबाट बच्न सक्छन् । यसको विपरीत हर्मुज साँच्चै यस्तो मार्ग हो जसको कुनै पनि समान विकल्प छैन ।

उनीहरूका अनुसार, हर्मुज लाल सागरको तुलनामा विश्वव्यापी ऊर्जा बजारका लागि धेरै महत्त्वपूर्ण छ । युद्धअघि विश्वको करिब २० प्रतिशत तेल र तरल प्राकृतिक ग्यासको आपूर्ति हर्मुजबाटै हुने गर्थ्यो ।

साउदी अरब र संयुक्त अरब अमिरातले दैनिक लाखौं ब्यारल तेल पर्सियाली खाडीबाट लाल सागर र ओमानको खाडीका निर्यात टर्मिनलहरूतर्फ मोड्न पाइपलाइनहरूको प्रयोग गरिरहेका छन् । यी पाइपलाइनहरूले आपूर्ति अवरोधलाई केही कम त गरेका छन् तर तिनीहरूले हर्मुजको पूर्ण पूर्ति गर्न सक्दैनन् ।

रानानले भने, ‘पाइपलाइनबाट केही सामान निकाल्न सकिन्छ तर सबै कुरा पाइपलाइनबाट जान सक्दैन । हामी हर्मुजबाट निस्कनुपर्ने तेलको मात्र कुरा गरिरहेका छैनौं ।’

उदाहरणका लागि, एलएनजीलाई जहाजमा लोड गरेर विश्वभर ढुवानी गर्न सकिन्छ । हर्मुज मल र अन्य वस्तुहरूका लागि पनि महत्त्वपूर्ण छ । विकल्पहरूको अभावमा ढुवानीकर्ताहरूले हर्मुजको अवस्थालाई स्वीकार गर्नुपर्ने र अनुकूल हुनुपर्ने हुन सक्छ जुन उनीहरूले लाल सागरमा गरेका थिएनन् ।

तैपनि, पश्चिम एसियाका निर्यातकहरू थप विकल्पहरूको खोजीमा छन् । उदाहरणका लागि, यूएईले हर्मुजलाई छल्ने दोस्रो पाइपलाइनको निर्माणलाई तीव्रता दिइरहेको छ जुन २०२७ सम्ममा सञ्चालनमा आउने तालिका छ ।

युद्धपछि विश्वव्यापी ऊर्जा बजारमा हर्मुजको महत्त्व घट्ने अमेरिकी ऊर्जामन्त्री क्रिस राइट विश्वास गर्छन् किनभने यूएई जस्ता खाडी राष्ट्रहरूले यसलाई छल्न थप पाइपलाइनहरू निर्माण गरिरहेका छन् ।

इरानको नाकाबन्दीबारे राइटले भने, ‘यो यस्तो कार्ड हो जुन एकपटक मात्र खेल्न सकिन्छ । पर्सियाली खाडीबाट ऊर्जा बाहिर निकाल्न अन्य मार्गहरू पनि हुनेछन् ।’

उनले थपे, ‘हामीले हर्मुज जलयोजकको महत्त्व घटेको देख्नेछौं तर ती राष्ट्रहरूको ऊर्जा उत्पादन र ऊर्जा आपूर्तिको महत्त्व भने घट्ने छैन ।’