इजरायलले इरानका शीर्ष नेतृत्वलाई धमाधम मारेपछि अमेरिकालाई युद्ध टुंग्याउन सकस

एजेन्सी । इजरायलले इरानी नेतृत्वको माथिल्लो तहको हत्यालाई अक्टोपसको टाउको काट्नुसँग तुलना गरेको छ ।

आधुनिक युद्धकलामा अतुलनीय मानिएको यो अभियान इरानका सर्वोच्च नेता अली खामेनेईलाई हटाएर सुरु भएको थियो ।

शासनका हात–खुट्टाहरूलाई लक्षित गर्ने क्रममा इजरायलले बुधबार गुप्तचर मन्त्री इस्माइल खातिबको हत्या गर्यो । त्यसको एक दिनअघि देशका वास्तविक नेता अली लारीजानीको पनि मृत्यु भएको थियो ।

इजरायलले यसअघि पनि हिजबुल्लाह र हमास जस्ता आतंकवादी समूहका नेताहरू र सिरिया जस्ता ठाउँमा रहेका इरानी अधिकारीहरूको हत्या गरेको छ ।

तर, अहिले प्रत्यक्ष राज्य–राज्य बीचको युद्धमा नेताहरूलाई लक्षित गरेर इजरायलले आफ्नो सैन्य शक्तिको प्रदर्शन गरिरहेको छ र आफ्ना शत्रुहरू कतै पनि लुक्न सक्दैनन् भन्ने देखाउँदैछ । यसले नयाँ सटीक हतियारहरू र उत्कृष्ट गुप्तचर पहुँचद्वारा सम्भव भएको युद्धको बदलिँदो स्वरूपलाई पनि झल्काउँछ ।

अमेरिकी सेनासँगै गरिएका हजारौं हवाई आक्रमणले मिसाइल र ड्रोनमार्फत विश्वलाई धम्काउने इस्लामिक गणतन्त्रको क्षमतालाई ध्वस्त पारिरहेका बेला पछिल्ला यी प्रहारहरू तेहरानको राजनीतिक वास्तविकता परिवर्तन गर्ने प्रयास हुन् ।

विदेशी नेताहरूको हत्यालाई अमेरिकी र अन्तर्राष्ट्रिय कानुन अन्तर्गत लामो समयदेखि अवैध मानिँदै आएको छ । धेरै आलोचकहरू इरान युद्धलाई नै द्रुत रूपमा क्षय भइरहेको नियममा आधारित विश्वव्यापी व्यवस्थाको अपमानका रूपमा हेर्छन् ।

तर, शासनको नेतृत्वलाई सिध्याउने आक्रमणहरू अमेरिका र इजरायल जस्ता शक्तिशाली राष्ट्रहरूका लागि आकर्षक छन् किनकि उनीहरू लडाइँलाई छोटो बनाउन, दमनकारी शासनलाई चोट पुर्याउन र युद्धको दलदलबाट बच्न चाहन्छन् ।

शीर्ष नेताहरूको हत्या गर्दा तल्लो तहका अधिकारीहरू मृत्युदण्ड सरहको पद सम्हाल्न डराउने र शासन कमजोर हुने अपेक्षा गरिन्छ ।

तर, यस्ता हत्याहरूको प्रतीकात्मक अर्थ ठूलो भए पनि तिनको दीर्घकालीन राजनीतिक र रणनीतिक प्रभाव भने स्पष्ट छैन । पहिलो कुरा, शहादत इरानी इस्लामिक गणतन्त्रको विचारधारामा गहिरोसँग जोडिएको छ ।

त्यसैले नेतृत्वको माथिल्लो तहलाई समाप्त गर्दा युद्ध छोटो हुन त सक्छ तर यसले प्रतिशोधको भावना जगाउनुका साथै कूटनीतिक निकासका बाटाहरू पनि बन्द गरिदिन सक्छ । यसले युद्धलाई अझ लामो समयसम्म तन्काउन सक्छ ।

इरानी नेताहरूले आफूहरू लक्षित हुन सक्ने पूर्वानुमान गर्दै युद्धअघि नै शक्ति विकेन्द्रीकरण गरेको बताइएकाले धर्मगुरुहरू र सैन्य अधिकारीहरूलाई सिध्याउँदैमा शासन पूर्ण रूपमा नष्ट हुने निश्चित छैन । साथै, मारिएका नेताहरूको ठाउँमा आउने हरेक नयाँ नेतालाई सिध्याउने अभियानमा लाग्दा यो कहिल्यै समाप्त नहुने युद्धमा परिणत हुन सक्छ ।

युद्धको समयमा विदेशी नेताहरूको हत्या गर्ने विचार नयाँ होइन ।

बेलायतले दोस्रो विश्वयुद्धमा एडोल्फ हिटलरलाई मार्ने धेरै योजनाहरू बनाएको थियो तर पछि छोडिदियो । कडा सुरक्षा र गुप्तचर सक्रियताका कारण प्रधानमन्त्री विन्स्टन चर्चिल र अन्य मित्रराष्ट्रका नेताहरूलाई मार्ने नाजी योजनाहरू असफल भएका थिए । सन् १९७० देखि १९९० को दशकसम्मका संसदीय प्रतिवेदन र गवाहीहरूका अनुसार सीआईएले क्युबाली तानाशाह फिडेल क्यास्ट्रोलाई मार्न पटक–पटक प्रयास गरेको थियो ।

एकपछि अर्को अमेरिकी प्रशासनले ओसामा बिन लादेन लगायत अल–कायदा र आईएसआईएसका नेताहरूलाई मार्न सेना परिचालन गरे । र ट्रम्पले आफ्नो पहिलो कार्यकालमा बग्दाद विमानस्थलमा इरानी सुरक्षा प्रमुख कासिम सुलेमानी, जो इरानका सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण नेताहरूमध्ये एक थिए, को हत्या गर्न आदेश दिएका थिए ।

सन् २००३ मा अमेरिकाले इराकमा आक्रमण सुरु गर्दा त्यहाँका तानाशाह सद्दाम हुसेनलाई मार्ने प्रयास गरे पनि असफल भएको थियो ।

द्वन्द्वको पछिल्लो चरणमा अमेरिकी गुप्तचर विश्लेषकहरूले वाशिङटनले पक्रन वा मार्न चाहेका शासनका नेताहरूलाई महत्त्व दिन तासको गड्डी बनाएका थिए । सद्दामका छोराहरू उदय र कुसे पानाको एक्का र सुरतको एक्का थिए जबसम्म उनीहरू भिडन्तमा मारिएनन् । चिडीको एक्का रहेका उनीहरूका पिता सद्दाम आफ्नो गृहनगर टिक्रितमा एउटा खाडलमा लुकेको अवस्थामा फेला परेका थिए र पछि उनलाई फाँसी दिइएको थियो ।

तर, त्यो तासको गड्डी बनाउँदाको धाकलाई सफल नेतृत्व विनाशको उदाहरण भन्दा पनि अहंकारको रूपमा बढी सम्झिन्छ । यसले वाशिङटनको त्यो गलत बुझाइलाई उजागर गर्यो कि मुख्य पात्रहरूलाई हटाउँदैमा इराकमा लोकतन्त्र स्थापना हुनेछ । बरु, त्यसको सट्टा त्यहाँ भयानक विद्रोह भड्कियो जसबाट मुक्त हुन अमेरिकालाई वर्षौं लाग्यो ।

अहिलेको प्रश्न यो हो कि अमेरिकाको यस नयाँ युद्धले शीर्ष नेताहरूलाई मारेर मुक्ति र स्थिरता ल्याउला त ?

अमेरिकी र इजरायली रणनीतिले इरानी सैन्य खतरालाई निस्तेज पार्न ठूलो क्षति पुर्याएको र यो एक सफल अपरेसन देखिए पनि अहिलेसम्म इस्लामिक क्रान्तिकारी शासन पतन हुने कुनै संकेत देखिएको छैन ।

इरानमा ट्रम्पका लक्ष्य र युद्धको औचित्य अझै अस्पष्ट हुन सक्छन् । तर, नेतन्याहूका उद्देश्यहरू दशकौंदेखि गोप्य छैनन्– इजरायलका लागि इरानको अस्तित्वगत खतरा र यसको शासनको पूर्ण विनाश ।

इजरायलले इरानी नेताहरूमाथिको आक्रमणलाई आत्मरक्षाको रूपमा व्याख्या गर्छ । उसले इरानलाई इस्लामिक रिभोलुसनरी गार्ड कर्प्सका कमान्डरहरूद्वारा नेतृत्व गरिएको एक आतंकवादी राज्य मान्छ जससँग ऊ लामो समयदेखि छद्म युद्धमा संलग्न छ ।

आत्मसमर्पण गर्नुको सट्टा इरानले आफ्ना वरिष्ठ नेताहरूको हत्याको जवाफ चुनौतीका साथ दिएको छ । उदाहरणका लागि, लारीजानीको हत्याको बदला लिन युद्धलाई विस्तार गर्ने वाचा अनुरूप उसले तेल अभिभमा ब्यालिस्टिक मिसाइलहरू प्रहार गर्यो ।

नेतन्याहूले ट्रम्पको तुलनामा अझ स्पष्ट रूपमा के तर्क गर्छन् भने इरानी नेताहरूमाथिको आक्रमण इरानी जनतालाई विद्रोहका लागि उक्साउने प्रत्यक्ष प्रयास हो ।

‘हामी इरानी जनतालाई यो शासन हटाउने अवसर दिनका लागि यसलाई कमजोर बनाइरहेका छौं,’ लारीजानीको मृत्युको घोषणा गर्दै नेतन्याहूले भने, ‘यो एकैपटक हुने छैन र सजिलै पनि हुने छैन । तर, हामी दृढ रह्यौं भने उनीहरूलाई आफ्नो भाग्य आफ्नै हातमा लिने मौका दिनेछौं ।’

तर, त्यहाँ अन्य कम आशावादी परिदृश्यहरू पनि छन् । मारिएका नेताहरूको बदला लिने चाहनाले उनीहरूका उत्तराधिकारीहरूलाई नागरिकहरूमाथि दमन अझ तीव्र पार्न बाध्य तुल्याउन सक्छ । तिनीहरूलाई जोगाउने वाचा ट्रम्पले एकपटक गरेका थिए ।

नेतृत्व विनाशको यो रणनीति विनाशकारी सफलतामा परिणत भयो भने सरकारी पतनले राज्यको विखण्डन र गृहयुद्ध निम्त्याउन सक्छ ।

नेताहरूको हत्याले सकारात्मक राजनीतिक परिवर्तन ल्याउने सम्भावना कम रहेको केही विज्ञहरू सोच्छन् । बौद्धिक इतिहासकार बदर अल–सैफले बुधबार एक सम्मेलनमा भनेअनुसार, इरानी नेताहरूले आफ्नो चुनौतीलाई अझ बलियो बनाउन सक्छन् ।

‘मेरो भनाइको मतलब उनीहरूका लागि हत्या एउटा सहज कुरा हो । उनीहरू यसलाई स्वीकार्छन्,’ उनले थपे, ‘यो शासन पीडाको धर्मशास्त्रमा फस्टाउँछ । त्यसैले जति धेरै हत्या हुन्छ, उनीहरू उति नै लचिलो बन्दै जानेछन् र कम अनुभवी व्यक्तिहरू नयाँ पदहरूमा पुग्नेछन् ।’

जर्ज वाशिङटन युनिभर्सिटीका मिडल ईस्ट स्टडीज कार्यक्रमका निर्देशक सिना अजोदीले सीएनएनलाई बताएअनुसार लारीजानीको हत्या प्रत्युत्पादक साबित हुन सक्छ । ‘व्यावहारिक दृष्टिकोणबाट पक्कै पनि यो इजरायलीहरूका लागि एक उपलब्धि हो । तर, मलाई डर छ कि यसले अन्ततः शासनको पतन नभई शासनलाई अझ कठोर बनाउनेछ ।’

मुख्य नेताहरूलाई हटाउँदा राजनीतिक संक्रमणको सम्भावना घट्न सक्ने ट्रम्पले युद्धको सुरुमा स्वीकार गरेका थिए । ट्रम्पले भनेका थिए, ‘आक्रमण यति सफल भयो कि यसले प्रायः सबै सम्भावित उम्मेदवारहरूलाई सिध्याइदियो । अब हामीले सोचेको कोही पनि बाँकी छैनन् किनभने उनीहरू सबै मरिसकेका छन् । दोस्रो वा तेस्रो स्थानमा रहेकाहरू पनि मरिसकेका छन् ।’

शीर्ष नेताहरूलाई सिध्याउँदा वार्ताको प्रोत्साहन वा इरानीहरूलाई ट्रम्पसँग सम्झौता गर्न आवश्यक पर्ने विज्ञता पनि समाप्त हुन सक्छ ।

प्रिन्सटन युनिभर्सिटीका सहायक प्राध्यापक ड्यानियल शेफिल्डले भने, ‘अमेरिकाले इरानी सरकारभित्रका व्यवहारवादी पात्रहरूलाई सिध्याउन इजरायललाई सहयोग गरेको छ । यस्तो अवस्थामा कूटनीति मार्फत युद्ध अन्त्यको कल्पना गर्नु धेरै गाह्रो छ ।’

यी हत्याहरूले युद्ध अन्त्यका सम्भावित कूटनीतिक बाटाहरू बन्द गरिदिए भने यसले ट्रम्पको युद्ध अन्त्य गर्ने क्षमतामा थप जटिलताहरू पैदा गर्नेछ ।

अन्ततः नेतृत्व विनाश गर्ने रणनीतिको न्याय उसले कसलाई मार्यो भन्ने कुराबाट नभई उसले पछाडि के छोड्यो भन्ने कुराबाट गरिनेछ ।