विश्वव्यापी आर्थिक प्रणालीमा पुनःसंरचनाको संकेत, ‘एसेट–लिंक्ड’ व्यवस्थामा कसरी गर्ने अनुकूलन ?

काठमाडौं । आधा शताब्दीभन्दा बढी समयदेखि सञ्चालनमा रहेको विश्वव्यापी अर्थव्यवस्थाको अवधारणामा अहिले प्रश्न उठ्न थालेको छ ।

सन् १९७१ मा अमेरिकाले डलर र सुनबीचको औपचारिक सम्बन्ध तोडेदेखि विश्व फिएट मौद्रिक प्रणालीमा चलिरहेको छ । यो युग केन्द्रीय बैंकको तरलता, सार्वभौम ऋणको विस्तार र भौतिक वस्तुहरूको तुलनामा कैयौं गुणा ठूला आर्थिक डेरिभेटिभ बजारहरूद्वारा परिभाषित छ।

तर, अहिले यस प्रणालीको पुनःसंरचना भइरहेको छ । भूराजनीतिक परिवर्तन, अभूतपूर्व ऋणको स्तर र स्रोत सुरक्षामा केन्द्रित नयाँ सोचका कारण विश्वव्यापी आर्थिक संरचनाको पुनर्निर्माण भइरहेको छ । यस संक्रमणले विश्वलाई विशुद्ध वित्तीय अमूर्तताबाट टाढा लैजाँदैछ र ऊर्जा, खनिज तथा बहुमूल्य धातु जस्ता वास्तविक सम्पत्तिहरूले मूल्यको सही आधारका रूपमा काम गर्ने प्रणाली विकसित भइरहेको छ ।

वर्तमान मौद्रिक व्यवस्थाले उल्लेखनीय उपलब्धिहरू हासिल गरेको कुरालाई नकार्न सकिँदैन । यसले विश्वव्यापी व्यापार विस्तार र प्राविधिक आविष्कारको अवधिलाई सहज बनायो । तर, यसले आर्थिक जगत र भौतिक जगतबीच ठूलो खाडल पनि सिर्जना गरिदियो ।

इन्स्टिच्युट अफ इन्टरनेशनल फाइनान्सको तथ्यांक अनुसार, विश्वव्यापी ऋण अहिले ३०० ट्रिलियन डलर नाघेको छ जुन विश्वव्यापी कुल गार्हस्थ्य उत्पादन (जीडीपी) को ३३० प्रतिशत भन्दा बढी हो ।

यस्तो वातावरणमासभ्यतालाई बचाइराख्ने ऊर्जा, खाद्यपदार्थ र खनिज जस्ता वास्तविक विश्वका स्रोतहरू भन्दा वित्तीय बजारहरू कैयौं गुणा ठूला भएका छन् ।

पश्चिमी डिजिटल खाता प्रणालीमा राखिएका सम्पत्तिहरू तटस्थ नभई भूराजनीतिक संलग्नताको अधीनमा छन् भनी विश्वभरका केन्द्रीय बैंकहरूले स्पष्ट सन्देश पाए

प्रभावशाली आर्थिक रणनीतिकार जोल्टन पोजसारले ब्रेटन वुड्स थर्ड सम्बन्धी अनुसन्धानमा उल्लेख गरेबमोजिम विश्व अहिले भित्री पैसा (वित्तीय संस्थाहरूमाथिको दाबी) बाट बाहिरी पैसा (सुन र वस्तुहरू जस्ता भौतिक सम्पत्तिमाथिको दाबी) तर्फ मोडिएको छ ।

दशकौंसम्म पेट्रोडलर प्रणालीले यस फिएट संसारलाई जोड्ने काम गरेको थियो । विश्वव्यापी ऊर्जा व्यापार अमेरिकी डलरमा हुने सुनिश्चित गरेर यसले डलरका लागि निरन्तर माग सिर्जना गर्यो ।

तर, अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रा कोष (आईएमएफ) ले हालैका शोधपत्रहरूमा उल्लेख गरेअनुसार केन्द्रीय बैंकहरूले आफ्नो सञ्चिति विविधीकरण गर्दा र देशहरूले गैरडलर व्यापारिक माध्यमहरू खोज्दा डलरको प्रभुत्व बिस्तारै कमजोर हुँदै गइरहेको छ ।

फिएट प्रणाली पहिले नै दबाबमा थियो । सन् २०२२ मा भएका घटनाहरूले यसलाई परिवर्तन गर्न निर्णायक भूमिका खेले । युक्रेन युद्ध सुरु भएपछि जी७ राष्ट्रहरूले रुसको करिब ३०० अर्ब डलरको विदेशी विनिमय सञ्चिति रोक्का गरिदिँदा पैसाको आधारभूत प्रकृतिमा परिवर्तन आएको संकेत पाइयो ।

पश्चिमी डिजिटल खाता प्रणालीमा राखिएका सम्पत्तिहरू तटस्थ नभई भूराजनीतिक संलग्नताको अधीनमा छन् भनी विश्वभरका केन्द्रीय बैंकहरूले स्पष्ट सन्देश पाए ।

यस्तो महसुस भएपछि दायित्व–मुक्त (नन लायबिलिटी) सम्पत्तितर्फ ठूलो आकर्षण देखियो । वर्ल्ड गोल्ड काउन्सिलका अनुसार, सन् २०२२ मा सुनको लागि केन्द्रीय बैंकहरूले गरेको माग ५५ वर्षकै उच्च विन्दुमा पुग्यो र अहिलेसम्म पनि यो ऐतिहासिक स्तरमै रहेको छ । चीन, भारत, टर्की र सिंगापुर जस्ता देशहरूले सुन मात्र किनेको नभई त्यसलाई आफ्नै देशमा फिर्ता समेत ल्याइरहेका छन् ।

सुन अद्वितीय छ किनभने यो अरू कसैको दायित्व होइन । यसलाई छाप्न सकिँदैन, स्वदेशमा राख्दा यसमाथि प्रतिबन्ध लगाउन सकिँदैन र यसलाई डिजिटल रूपमा मेटाउन पनि सकिँदैन । फेरि सुनतर्फ नै फर्कने यो प्रवृत्ति विश्वव्यापी वित्तीय प्रणालीले डिजिटल प्रतिज्ञाहरूभन्दा ठोस धितो (हार्ड कोल्याटरल) लाई प्राथमिकता दिन पुनःसंरचना गरिरहेको पहिलो ठूलो संकेत हो ।

सुनले मूल्यको अन्तिम भण्डारको रूपमा काम गर्छ भने ऊर्जा आर्थिक गतिविधिको अन्तिम चालक हो । उत्पादन र यातायातदेखि लिएर कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई) लाई शक्ति दिने डेटा सेन्टरहरूसम्म आधुनिक विश्वको हरेक पक्ष ऊर्जा रूपान्तरणकै उपज हुन् ।

पचास वर्षसम्म तेल यस आधारभूत तहको निर्विवाद प्रभुत्वशाली शक्ति थियो । तर, अहिले विश्व दोहोरो संक्रमणबाट गुज्रिरहेको छ । पहिलो, तरल प्राकृतिक ग्यास (एलएनजी) र बिजुलीले ठूलो भूमिका खेल्ने बहुध्रुवीय ऊर्जातर्फको परिवर्तन । दोस्रो, हरित ऊर्जातर्फको संक्रमण जसले विश्वलाई पहिलेको तुलनामा भौतिक खानीमा बढी निर्भर बनाउँदैछ ।

खनिज पदार्थबाट उत्पन्न ऊर्जा प्रणालीतर्फको संक्रमणले गर्दा तामा, लिथियम, निकल र कोबाल्ट पहिलेको तेल जत्तिकै रणनीतिक रूपमा महत्त्वपूर्ण हुँदैछन् भनी अन्तर्राष्ट्रिय ऊर्जा निकाय (आईईए) ले औंल्याएको छ । यस नयाँ युगमा भौतिक आपूर्ति श्रृंखलामाथिको नियन्त्रण नै भूराजनीतिक शक्ति सन्तुलनको अन्तिम माध्यम हो ।

यी वस्तुहरू तेल जत्तिकै शक्तिशाली बन्ने क्रममा तिनीहरूको व्यापार गर्न उपयोग गरिने आर्थिक प्रणालीहरू अझ बलियो र भौतिक वस्तुहरूसँग प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएको हुनुपर्छ ।

यी महत्त्वपूर्ण वस्तुहरूको व्यापारका लागि वर्तमान पूर्वाधारहरू धेरै हदसम्म २०औं शताब्दीको अन्त्यतिरको आर्थिक वृद्धिका अवशेषहरू हुन् । आजका वस्तु विनिमय बजारहरूमा भौतिक डेलिभरीको साटो नगदमा राफसाफ हुने डेरिभेटिभ सम्झौताहरूको प्रभुत्व छ ।

यी कागजी बजारहरूमा व्यापारको परिमाण वस्तुको वास्तविक भौतिक आपूर्तिभन्दा १०० गुणाले बढी हुन सक्छ । यसले सट्टेबाजहरूका लागि तरलता प्रदान गरे पनि ती सामग्रीहरूको आवश्यकता रहेका वास्तविक विश्वका उत्पादक र उपभोक्ताहरूका लागि प्रणालीगत जोखिम निम्त्याउँछ ।

कुनै भूराजनीतिक धक्का लागेपछि कागजी मूल्य र भौतिक उपलब्धताबीचको खाडलले बजार नै ध्वस्त बनाउन सक्छ । यो सन् २०२२ को लन्डन मेटल एक्सचेन्जको निकल संकटमा देखिएको थियो ।

यसबाहेक वित्तीयकरण गरिएका बजारहरूमा प्रायः पारदर्शी कानूनी स्वामित्व (लिगल टाइटल) को अभाव हुन्छ । डिजिटल व्यापारमा कुनै खास टन तामा वा सुनको बारको वास्तविक मालिक को हो र त्यो कहाँ छ भन्ने कुरा थाहा पाउनु सोचेभन्दा जटिल हुन्छ ।

विश्व अर्थव्यवस्था स्रोतको अभावतर्फ उन्मुख हुँदै जाँदा वास्तविक सम्पत्तिसँग जोडिएको पूर्वाधारको माग बढ्दै गएको छ ।

विश्वव्यापी प्रणालीको पुनःसंरचना नयाँ पुस्ताको बजार पूर्वाधारको सिर्जनामार्फत प्रकट भइरहेको छ । यी नयाँ प्लेटफर्महरू विगतका सट्टेबाजी केन्द्रहरूभन्दा फरक सिद्धान्तहरूमा निर्माण भइरहेका छन् । वित्तीय सम्झौतालाई भौतिक सम्पत्तिसँग पुनः जोड्नु यसको लक्ष्य हो जसका केही मुख्य आधारहरूको चर्चा गरौं ।

पहिलो हो, प्रमाणित कानूनी स्वामित्व । यस सम्झौताले कुनै खास भौतिक सम्पत्तिमाथि मान्यता प्राप्त र लागू गर्न सकिने दाबीको प्रतिनिधित्व सुनिश्चित गर्नेछ । दोस्रो हो, भौतिक डेलिभरीको एकीकरण । नगद राफसाफबाट ध्यान हटाएर वस्तुहरूको वास्तविक आवागमनमा केन्द्रित गर्ने । यसबाट मूल्यले वास्तविक विश्वको आपूर्ति र मागलाई प्रतिबिम्बित गर्छ भन्ने कुरा सुनिश्चित गर्छ । तेस्रो हो, तटस्थ धितो प्रणाली । ऊर्जा जस्ता अन्य वस्तुहरूको व्यापारका लागि सुन जस्ता वास्तविक सम्पत्तिहरूलाई धितोको रूपमा प्रयोग गर्न अनुमति दिने ।

यो अन्तिम बुँदा विशेषगरी परिवर्तनकारी छ । शताब्दीयौंसम्म सुनले राष्ट्रहरूबीचको राफसाफ धितोको रूपमा काम गर्थ्यो । उदाउँदो प्रणालीमा विश्व यही तर्कमा फर्किरहेको छ ।

कुनै व्यापारीले आफ्नो ग्यास (एलएनजी) को जोखिम न्यूनीकरण गर्न चाहन्छ भने उसले तत्कालै स्थानीय भण्डारमा राखिएको भौतिक सुनलाई धितोको रूपमा प्रयोग गर्न सक्नेछ । यसले फिएट मुद्राको उतारचढावमाथिको निर्भरता घटाउँछ र विश्वव्यापी व्यापारको लागि ठोस जग खडा गर्छ ।

अर्थको भूगोल पनि यसको संरचनासँगै परिवर्तन भइरहेको छ । फिएट युगमा लन्डन र न्युयोर्कको प्रभुत्व रहे पनि नयाँ सम्पत्तिमा आधारित (एसेट–लिंक्ड) युग कमोडिटी क्रसरोड्सर्फ आकर्षित भइरहेको छ ।

ब्रिक्स राष्ट्रका केही सदस्यहरूले सुझाव दिएबमोजिम भविष्यको व्यापार ऊर्जा र खनिजहरूको प्रतिनिधित्व गर्ने एकाइहरूमा राफसाफ हुन सक्छ

सिंगापुरले आफूलाई यस संक्रमणको प्राथमिक केन्द्रको रूपमा स्थापित गरेको छ । लगानीयोग्य सुनमा लाग्ने कर हटाएर र उच्च–सुरक्षा भण्डारण पूर्वाधारको विकास गरेर सिंगापुरले बाहिरी पैसा सुरक्षित रूपमा भण्डारण र कुशलतापूर्वक व्यापार गर्न सकिने वातावरण बनाएको छ ।

त्यसैगरी, पश्चिम एसियाले ऊर्जा शक्तिको स्रोतका रूपमा आफ्नो भूमिकालाई भौतिक राफसाफ र क्षेत्रीय मूल्य निर्धारणमा जोड दिने नयाँ विनिमय बजारहरू निर्माण गर्न प्रयोग गरिरहेको छ ।

सिंगापुर बुलियन मार्केट एसोसिएशनका रिपोर्टहरूमा उल्लेख गरिएबमोजिम, भौतिक सुन र औद्योगिक धातुहरूको प्रवाह बढ्दो रूपमा पश्चिमबाट पूर्वतर्फ सर्दैछ । यो केवल स्थानको परिवर्तन मात्र नभई दर्शनको परिवर्तन हो । पश्चिमी जगतले वित्तीय डेरिभेटिभलाई प्राथमिकता दिने तुलनामा एसियाली बजारहरूले ऐतिहासिक रूपमा भौतिक स्वामित्व र राफसाफलाई बढी रुचाउँदै आएका छन् ।

वित्तीय बजार १९औं शताब्दीको शास्त्रीय स्वर्णमान (गोल्ड स्ट्यान्डर्ड) तर्फ फर्किरहेको छैन । त्यसको साटो विश्व एउटा हाइब्रिड मोडलतर्फ अघि बढिरहेको देखिन्छ । यस पुनःसंरचित प्रणालीमा मुद्राहरू फिएट नै रहन सक्छन् तर ती मुद्राहरूमाथिको विश्वास कुनै पनि राष्ट्रको वास्तविक सम्पत्तिमाथिको पहुँच र त्यसको धितोकरण गर्ने क्षमताद्वारा बढ्दै जानेछ ।

नयाँ आर्थिक प्रणालीमा वस्तु टोकरी (कमोडिटी बास्केट्स) मा आधारित व्यापारिक राफसाफ देखिनेछ । ब्रिक्स राष्ट्रका केही सदस्यहरूले सुझाव दिएबमोजिम भविष्यको व्यापार ऊर्जा र खनिजहरूको प्रतिनिधित्व गर्ने एकाइहरूमा राफसाफ हुन सक्छ।

तरलता सेतु (लिब्विडिटी ब्रिज) को रूपमा सुन रहनेछ । सुनले एक तटस्थ रिजर्भ सम्पत्तिको रूपमा काम गर्ने सम्भावना छ जसले गर्दा विभिन्न क्षेत्रीय प्रणालीहरूलाई कुनै एकल राष्ट्रिय मुद्रामा निर्भर नभई सन्तुलन कायम गर्न अनुमति दिनेछ ।

भौतिक वस्तुहरूको टोकनाइजेशन हुनेछ । ब्लकचेन र डिस्ट्रिब्युटेड लेजर प्रविधिलाई भौतिक वस्तुहरूको डिजिटल ट्विन प्रदान गर्नका लागि उपयोग गरिँदैछ जसले गर्दा बैंकिङ प्रणालीको झन्झट बिना नै कानूनी स्वामित्व तत्काल हस्तान्तरण गर्न सकिन्छ ।

सम्पत्तिमा आधारित वित्तीय प्रणालीतर्फको यो कदम विशुद्ध फिएट मोडलको थकानको प्रतिक्रिया हो । ३०० ट्रिलियन डलरको ऋण र ऊर्जा तथा खनिजको भोको संसारमा विश्वव्यापी अर्थव्यवस्थाले अब वास्तविक संसारलाई वित्तीय संसारको एउटा फुटनोटको रूपमा मात्र व्यवहार गर्न सक्दैन ।

विश्व व्यापार बिस्तारै डलरबाट पछि हटेर सम्पत्तिमा आधारित प्रणालीतर्फ मोडियो भने नेपालले आफ्नो वैदेशिक सञ्चिति नीतिमा व्यापक फेरबदल गर्नुपर्ने हुन्छ । डलरको अवमूल्यन भएमा नेपालको क्रयशक्तिमा ह्रास आउन सक्छ

सिंगापुरका भण्डार, पश्चिम एसियाका नयाँ ऊर्जा बजार र भौतिक स्वामित्वका लागि कानूनी संरचना जस्ता अहिले निर्माण भइरहेका पूर्वाधारहरू नयाँ युगतर्फका सेतु हुन् । यस नयाँ युगमा मुद्रा वा सम्झौताको मूल्य फेरि एकपटक त्यसलाई उत्पादन गर्न आवश्यक पर्ने ऊर्जा र त्यसलाई निर्माण गर्न आवश्यक पर्ने खनिजसँग अभिन्न हुनेछ । आर्थिक पुनःसंरचना सुरु भइसकेको छ र यसले विश्वव्यापी वित्तीय प्रणालीलाई पुनः धरातलमा ल्याउँदैछ ।

विश्वव्यापी वित्तीय प्रणालीमा भइरहेको यस आधारभूत परिवर्तनले नेपाल जस्तो आयातमा आधारित र डलर सञ्चितिमा निर्भर अर्थतन्त्रलाई बहुआयामिक असर पार्नेछ ।

नेपालको वैदेशिक मुद्रा सञ्चिति र विनिमय प्रणाली धेरै हदसम्म अमेरिकी डलरमा आधारित छ । विश्व व्यापार बिस्तारै डलरबाट पछि हटेर सम्पत्तिमा आधारित प्रणालीतर्फ मोडियो भने नेपालले आफ्नो वैदेशिक सञ्चिति नीतिमा व्यापक फेरबदल गर्नुपर्ने हुन्छ । डलरको अवमूल्यन भएमा नेपालको क्रयशक्तिमा ह्रास आउन सक्छ ।

नेपाल इन्धन, खाद्यान्न र औद्योगिक कच्चा पदार्थमा पूर्णतः आयातमा निर्भर छ । ऊर्जा र रणनीतिक खनिजलाई मूल्यको आधार मानिने नयाँ प्रणालीमा यी वस्तुहरूको मूल्य बढी अस्थिर वा महँगो हुन सक्छ । यसले नेपालमा उपभोग्य वस्तुको मूल्य बढाई मुद्रास्फीति निम्त्याउन सक्छ ।

तर, यस परिवर्तनले नेपालका लागि केही अवसर पनि ल्याउन सक्छ । ऊर्जा नै भविष्यको अर्थतन्त्रको वास्तविक आधार हो भने नेपालको प्रचुर जलविद्युत् क्षमता ठूलो रणनीतिक सम्पत्ति बन्न सक्छ । नेपालले बिजुलीलाई वस्तुको रूपमा मात्र नभई सम्पत्तिका रूपमा निर्यात गरेर बलियो वित्तीय आधार तयार गर्न सक्छ।

साथै, छिमेकी मुलुक चीन र भारतले सुन सञ्चिति बढाउँदै लगेको सन्दर्भमा नेपालले पनि आफ्नो वित्तीय सुरक्षाका लागि सुन र अन्य भौतिक सम्पत्तिलाई प्राथमिकता दिने नीति अपनाउनु बुद्धिमानी हुनेछ । यस संक्रमणले नेपाललाई ऋणमा आधारित अर्थतन्त्रबाट वास्तविक उत्पादन र स्रोतमा आधारित अर्थतन्त्रतर्फ लाग्न दबाब दिनेछ ।