कुनै योजना नबनाई इरान युद्धमा होमियो अमेरिका, छैन गतिलो ‘एक्जिट प्लान’

एजेन्सी । भेनेजुएलाका राष्ट्रपति निकोलस मदुरोलाई जबर्जस्ती हटाएपछि इरानमाथि गरिएको आक्रमणले अमेरिकी विदेश नीतिलाई अहिलेसम्मकै न्यून स्तरमा पुर्याएको हुन सक्ने राजनीतिशास्त्री ड्यारेन एसिमोग्लुले बताएका छन् ।

विश्वले अमेरिकी शक्तिलाई हेर्ने दृष्टिकोण र अमेरिकी वैदेशिक कदमले आन्तरिक अर्थतन्त्रमा पुर्याउने क्षति दुवै हिसाबले यो अमेरिकाका लागि क्षतिपूर्ण युद्ध हो ।

निस्सन्देह अमेरिकाले विदेशमा यस्तो अभागी र फितलो योजनाका साथ हस्तक्षेप गरेको यो पहिलोपटक भने होइन ।

सन् १९५३ मा इरानी संसद्को बलियो समर्थनमा बेलायती स्वामित्वमा रहेको इरानी तेल उद्योगलाई राष्ट्रियकरण गरेपछि सीआईएले त्यहाँका लोकप्रिय निर्वाचित प्रधानमन्त्री मोहम्मद मोसादेगलाई सत्ताच्युत गर्नु एउटा महत्त्वपूर्ण घटना थियो ।

इतिहास परिस्थितिपरक हुन्छ र मोसादेगको बर्खास्तीले नै अनिवार्य रूपमा इरानी क्रान्ति र त्यसपछिका परिणामहरू निम्त्याएको भन्नु अलि अतिशयोक्ति हुन सक्छ । तर, सीआईएको निर्लज्ज हस्तक्षेपका कारण धेरै इरानीहरूले मोहम्मद रेजा पहलवीको शासन (जसलाई अमेरिकीहरूले शाहको रूपमा स्थापना वा पुनःस्थापना गरेका थिए) लाई एक साम्राज्यवादी शक्तिको कठपुतलीको रूपमा हेर्ने दृष्टिकोण बनाउन मद्दत गर्यो भन्ने कुरामा कुनै शंका छैन ।

यही कारणले गर्दा कम्युनिस्ट, अनुदारवादी र उदारवादीहरू लगायत इरानी जनसंख्याका धेरै वर्गले पहलवी विरुद्ध आयातोल्लाह खोमेनीको इरानी क्रान्तिलाई समर्थन गरेका थिए । पछि फर्केर हेर्दा, खोमेनी कुनै पनि हालतमा सर्वसम्मत नेता थिएनन् । उनले तुरुन्तै आफ्ना पूर्व सहयोगीहरू विरुद्ध हिंसात्मक रूप धारण गरे र एक अत्यन्त दमनकारी, धर्मतन्त्रात्मक शासन स्थापना गरे जुन इरानमा अझै पनि सत्तामा छ ।

अमेरिकी हस्तक्षेपका धेरै अप्रत्याशित परिणामहरू हुनेछन् किनभने यसले अनिवार्य रूपमा आक्रोश पैदा गर्नेछ । विश्वका धेरैजसो मानिसहरू बाहिरी शक्ति भित्र पसेर गुण्डागर्दी गरेको मन पराउँदैनन् ।

बाहिरी हस्तक्षेपको कुनै सुस्पष्ट वैचारिक औचित्य नहुँदा यो झन् बढी खड्किन्छ । शीतयुद्धको समयमा अमेरिकाको मुख्य उद्देश्य साम्यवादको विस्तारलाई रोक्नु थियो (जुन एक वास्तविक खतरा थियो) ।

जब कुनै कदम फितलो योजनाका साथ चालिन्छ, जसले प्रभावित हुने मानिसहरूको जीवनप्रति कुनै समझदारी वा चासो देखाउँदैन र अहंकारी हुन्छ, तब यो झनै बिझाउने खालको हुन्छ ।

अब हामी विश्वभर अमेरिकी सफ्ट पावर इतिहासकै न्यून स्तरमा पुग्ने अपेक्षा गर्न सक्छौं (यद्यपि ट्रम्प प्रशासनले सफ्ट पावरको वास्ता गरेको देखिँदैन) ।

आयातोल्लाह खामेनेई (सर्वोच्च नेताका रूपमा खोमेनीका उत्तराधिकारी) को नेतृत्वमा रहेको इरानी शासन अत्यन्तै क्रूर र दमनकारी थियो भन्ने कुरा सत्य हो । बहुसंख्यक जनतामा खामेनेई वा रिभोलुसनरी गार्डप्रति कुनै मोह छैन । तर, शासन ढल्नेछ भन्ने यसको अर्थ होइन । न त यसले यो संकेत गर्छ कि हस्तक्षेपले यस क्षेत्रमा शान्ति र स्थिरता ल्याउनेछ ।

कति फितलो योजनाका साथ आक्रमण गरिएको थियो भन्ने कुरा इरानमाथि इजरायली–अमेरिकी आक्रमणको सबैभन्दा उल्लेखनीय पक्ष हो । शीतयुद्धका बेला सीआईएका ती कदमहरू भन्दा पनि खराब, जसको कहिलेकाहीँ विनाशकारी परिणाम निस्कन्थ्यो ।

अमेरिकी र इजरायली सेनासँग स्पष्ट लक्ष्य र सटीक बमहरू थिएनन् भन्न खोजेको हैन । उनीहरूसँग (धेरै हदसम्म) त्यस्ता हतियार थिए । बरु, उनीहरूसँग कुनै स्पष्ट (वा कुनै पनि) बहिर्गमन योजना (एक्जिट प्लान) थिएन ।

इरानी शासनको नेतृत्वलाई सिध्याए पनि यो शासन पूर्ण रूपमा ध्वस्त हुँदैन भन्ने कुरा स्पष्ट हुनुपर्थ्यो । इरानले यस क्षेत्रमा अस्थिरता र तेलको मूल्यवृद्धि हुने गरी बदला लिनेछ भन्ने कुरालाई पनि सम्भावित रूपमा हेरिनुपर्थ्यो । आखिर, इरानी शासनको सबैभन्दा बलियो तुरुपको पत्ता हर्मुज जलयोजक बन्द गर्नु हो जसले विश्वव्यापी तेलको मूल्य बढाउनेछ ।

वास्तवमा, इरानी सम्भ्रान्त वर्गका धेरैले आफ्नो पक्ष बलियो छ भन्ने सोचेका हुन सक्छन् । अमेरिकीहरूमा लामो युद्धको चाहना हुने छैन जबकि इरानी शासनले लामो समयसम्म नाकाबन्दी जारी राख्न सक्छ र आफ्नो अस्तित्व सुनिश्चित गर्न जनतालाई अझै दमन गर्न सक्छ । वर्तमान बजारको चिन्ताले यसै कुरालाई पुष्टि गरेको देखिन्छ ।

तेलको उच्च मूल्य र विश्वव्यापी अर्थतन्त्रमा अनिश्चितता यसको परिणाम हो ।

अर्थतन्त्र नाजुक देखिँदै गरेको समयमा (जुन एआई बबलको बारेमा भइरहेको बारम्बारका चर्चाहरूबाट देखिन्छ) यो समस्याको एउटा ठूलो कारण हो । तेलको उच्च मूल्यले लगानी र आर्थिक वृद्धिलाई सुस्त बनाउनेछ र मूल्यवृद्धि गराउनेछ । यसबाट उत्पन्न हुने उच्च बेरोजगारी र मुद्रास्फीति कुनै पनि सरकारका लागि महँगो साबित हुनेछ (युरोपका ती सरकारहरूका लागि पनि जो दक्षिणपन्थी पपुलिस्टहरूबाट खतरामा छन् यद्यपि अधिकांश युरोपेली नेताहरूले युद्धको विरोध गरिरहेका छन्) ।

अमेरिकामा यसलाई ट्रम्पको युद्ध (वा ट्रम्प–इजरायली युद्ध) को रूपमा हेरिनेछ । त्यसैले उनले यसको राजनीतिक मूल्य चुकाउनुपर्छ ।

तर, यहाँ एउटा समस्या छ । ट्रम्प आफैं संस्थापन विरोधी नेता हुन् ।

अमेरिकी मतदाताको एउटा हिस्साले उत्पन्न आर्थिक समस्याका लागि मुख्य रूपमा ट्रम्पलाई नभई राजनीतिक संस्थापनलाई दोष दियो भने यसले देशलाई थप ध्रुवीकृत गर्न सक्छ र अमेरिकी संस्थाहरूलाई कमजोर बनाउन सक्छ ।

ट्रम्प आफैंले यस आगोमा तेल थप्ने सम्भावना छ । उनले रिपब्लिकन र डेमोक्रेटहरूलाई थप ध्रुवीकृत पार्ने प्रयास गरेर, आफ्नो आधारलाई परिचालन गर्न र डेमोक्रेटहरूलाई अप्ठ्यारोमा पार्न आन्तरिक रूपमा अझ उत्तेजक कदमहरू चालेर समस्या चर्काउन सक्छन् ।

आखिर, ट्रम्पको एजेन्डाले कमजोर संस्थाहरूलाई प्रश्रय दिन्छ र उनले यो नतिजा हासिल गर्न कुनै पनि अवसरको फाइदा उठाउने सम्भावना छ ।

एक संस्थापन विरोधी राष्ट्रपतिद्वारा नेतृत्व गरिएको यो फितलो वैदेशिक साहसिक कार्यले अमेरिकी संस्थाहरूलाई थप कमजोर बनाउँछ कि बनाउँदैन भन्ने कुरा हेर्न बाँकी नै छ । त्यसो भयो भने ट्रम्पका कदमहरूको मूल्य हामी सबैले चुकाउनुपर्नेछ जुन अहिले हामीले पूर्ण रूपमा बुझ्न सक्ने भन्दा पनि बढी हुनेछ ।

यो लोकतन्त्र, सामाजिक शान्ति र आर्थिक लचिलोपनमा पर्ने ठूलो जोखिमको रूपमा रहनेछ ।