ट्रम्पले इरानमा आफ्नो लक्ष्य हासिल गरे त ?

एजेन्सी । फेब्रुअरी २८ मा अमेरिका र इजरायलले इरानमाथि हवाई आक्रमण सुरु गरेको केही समयपछि अमेरिकाका राष्ट्रपति डोनल्ड ट्रम्पले इरानको ब्यालिस्टिक मिसाइल क्षमता नष्ट गर्नेदेखि तेहरानले कहिल्यै आणविक हतियार प्राप्त गर्न नसक्ने सुनिश्चित गर्ने सम्मका धेरै उद्देश्यहरू सार्वजनिक गरेका थिए ।

तीन महिनाभन्दा बढी समयपछि प्रारम्भिक शान्ति सम्झौता लागू भएको अवस्थामा ट्रम्पले के हासिल गरे त ?

युद्धअघि इरानसँग पश्चिम एसियामा सबैभन्दा ठूलो ब्यालिस्टिक मिसाइल भण्डार थियो । त्यसमा विभिन्न प्रकारका २५ सयदेखि ६ हजारवटा मिसाइलहरू थिए । तीमध्ये केही २ हजार किलोमिटर सम्मको दूरीमा रहेको इजरायलसम्म पुग्न सक्षम थिए भने केहीमा क्लस्टर हतियारका वारहेडहरू थिए जसबाट बच्न निकै कठिन हुन्छ ।

इरान लामो दूरीका ड्रोनहरूको पनि प्रमुख निर्माता हो । विशेषगरी वान–वे शाहेद ड्रोनलाई रुसले युक्रेनविरुद्ध र तेहरानले आफैं पनि प्रयोग गर्दै आएको छ ।

युद्ध सुरु भएको करिब एक महिनामा अमेरिकी स्रोतहरूले रोयटर्सलाई बताएअनुसार, त्यो शस्त्रागारको एक तिहाइ भाग नष्ट भएको थियो भने अर्को एक तिहाइ सम्भवतः क्षतिग्रस्त, ध्वस्त वा पुरिएको थियो ।

अमेरिकी सेनाका एडमिरल ब्राड कुपरले मे १४ मा संसद्लाई जानकारी गराएअनुसार, मिसाइल र लामो दूरीका ड्रोनहरू बनाउने र भण्डारण गर्ने इरानको क्षमता वर्षौं पछाडि धकेलिएको छ । उनले द्वन्द्वका क्रममा अमेरिका र उसका सहयोगीहरूले १५ सयभन्दा बढी मिसाइल र ६ हजारभन्दा बढी ड्रोनहरू बीचैमा रोकेको (इन्टरसेप्ट गरेको) बताए ।

इरानसँग अब कति मिसाइलहरू बाँकी छन् भन्ने स्पष्ट छैन तर उससँग अझै पनि अमेरिकी सहयोगी राष्ट्रहरूसम्म पुग्न सक्ने क्षमता छ जसको पछिल्लो उदाहरण जुन ६ मा कुवेत र बहराइनमा गरिएको आक्रमण र जुन ७ मा इजरायलमाथि प्रहार गरिएका मिसाइलहरू हुन् । ती देशहरूले उक्त आक्रमणबाट कुनै ठूलो क्षति नभएको बताएका छन् ।

अमेरिकी सेनाले यस क्षेत्रमा शक्ति प्रदर्शन गर्ने वा अमेरिकी अपरेसनहरूलाई धम्की दिने इरानको परम्परागत सैन्य क्षमतालाई कमजोर बनाएको बताएको छ ।

कुपरले संसद्लाई बताएअनुसार, अमेरिकी सेनाले इरानका १६१ वटा जलसेनाका जहाजहरू नष्ट गरेको छ र उसको वायुरक्षा प्रणालीको ८२ प्रतिशत भाग ध्वस्त पारेको छ । युद्धअघि दैनिक १०० वटासम्म उडान भर्ने इरानी वायुसेनाले अहिले कुनै पनि मिसनहरू सञ्चालन गरिरहेको छैन ।

यति हुँदाहुँदै पनि इरानले द्वन्द्वको समयमा हर्मुज जलयोजक प्रभावकारी रूपमा बन्द गर्न सफल भयो । त्यहाँ उसले स्पिडबोट, माइन, ड्रोन र मिसाइल बोटहरूको प्रयोग गरेर विश्वको तेल र प्राकृतिक ग्यास आपूर्तिको पाँचौं हिस्सा ओगट्ने व्यापारिक जहाजहरूलाई रोकेर राखेको थियो ।

ट्रम्पले इरानलाई आणविक हतियार विकास गर्नबाट रोक्नु नै आफ्नो मुख्य लक्ष्य भएको बारम्बार बताउँदै आएका छन् । तेहरानले भने बम बनाउने आफ्नो कुनै मनसाय नरहेको र आफ्नो कार्यक्रम शान्तिपूर्ण प्रयोजनका लागि भएको दाबी गर्दै आएको छ ।

तर, युद्धले इरानको आणविक क्षमतामा खासै ठूलो परिवर्तन ल्याएको छैन । अमेरिकी गुप्तचर निकायले गत महिना अनुमान गरेअनुसार इरानलाई आणविक हतियार बनाउन एक वर्षभन्दा कम समय लाग्नेछ । यो जुन २०२५ मा इरानी आणविक केन्द्रहरूमा भएको आक्रमणपछिको समयसीमा जस्तै हो ।

शुक्रबार फ्रेमवर्क सम्झौतामा औपचारिक हस्ताक्षर भएपछि वार्ताकारहरूका लागि इरानको आणविक कार्यक्रम मुख्य विषय बन्नेछ । स्रोतका अनुसार, ट्रम्पले इरानको संवर्धित युरेनियम देशबाहिर लैजानुपर्ने अडान राखेका छन् भने इरानका सर्वोच्च नेता आयातोल्लाह मोज्तबा खामेनेईले यसलाई विदेश पठाउन नहुने बताएका छन् ।

ट्रम्पले मार्च २ मा ह्वाइट हाउसमा बोल्दै इरानले दशकौंदेखि शक्ति प्रदर्शन गर्न र शत्रुहरूलाई सताउन प्रयोग गर्दै आएका इराक, लेबनन, गाजा र यमनका सशस्त्र प्रोक्सी समूहहरूलाई हतियार र आर्थिक सहयोग दिन जारी राख्न नदिइने बताए ।

युद्ध सुरु भएदेखि इरानले ती समूहहरूलाई सहयोग रोक्ने कुनै संकेत देखाएको छैन तर अमेरिकी सेना र स्वतन्त्र मूल्यांकनहरूले इरानको प्रोक्सी नेटवर्क पहिलेको तुलनामा धेरै कम प्रभावकारी भएको फेला पारेका छन् ।

यसमध्ये धेरै कुराहरू युद्ध सुरु हुनुअघि नै अघि बढिसकेका थिए । ७ अक्टोबर २०२३ मा आफ्नो क्षेत्रमा भएको आक्रमणपछि इजरायलले गाजामा हमासका धेरै शीर्ष नेताहरू र हजारौं लडाकुहरूलाई मारिसकेको थियो र लेबननमा हिजबुल्लाह मिलिसियाको नेतृत्वलाई पनि धेरै हदसम्म सिध्याएको थियो ।

सन् २०२४ मा सिरियामा पूर्व राष्ट्रपति बसर अल–असदको शासन पतन भएसँगै इरानले हिजबुल्लाहलाई हतियार आपूर्ति गर्ने एउटा महत्त्वपूर्ण बाटो पनि गुमाएको थियो । प्रतिबन्धहरू र इरानको आर्थिक संकटले पनि यी समूहहरूलाई आर्थिक सहयोग गर्ने उसको क्षमतालाई कमजोर बनाएको छ ।

यी समूहहरूले युद्धमा ठूलो भूमिका खेलेका छैनन् । हमासले गाजाबाट इजरायलमाथि आक्रमण गरेको छैन भने हुतीहरूले यमनबाट लाल सागरको ढुवानीमा खासै अवरोध गरेका छैनन् ।

हिजबुल्लाह मार्च २ मा इजरायलमाथि मिसाइल र ड्रोन प्रहार गरेर युद्धमा सामेल भएको थियो । त्यसको जवाफमा इजरायलले हवाई आक्रमण र स्थलगत आक्रमण सुरु गर्यो । यसबाट लेबननमा झन्डै ३७ सय मानिस मारिएका छन् र १२ लाख मानिस विस्थापित भएका छन् ।

यस द्वन्द्वमा अहिलेसम्म करिब २८ इजरायली सैनिक र चार नागरिकको मृत्यु भएको छ ।

कुपरले मे महिनामा संसद्लाई इरानसँग अब ती समूहहरूलाई भरपर्दो रूपमा आधुनिक हतियार आपूर्ति गर्ने क्षमता नरहेको बताए यद्यपि उनले यसको विस्तृत अर्थ खुलाएनन् ।

युद्ध सुरु हुनुअघि ट्रम्पले इरानी प्रदर्शनकारीहरूलाई आफ्ना शासकहरूलाई हटाउन प्रोत्साहित गरेका थिए र फेब्रुअरी २८ मा सर्वोच्च नेता आयातोल्लाह अली खामेनेईको मृत्युलाई सरकार कब्जा गर्ने उनीहरूको सबैभन्दा ठूलो अवसर भनेका थिए । मार्च ६ मा उनले इरानको विना शर्त आत्मसमर्पण र एक नयाँ स्वीकार्य नेता चयन भएपछि मात्र युद्ध समाप्त हुने बताएका थिए ।

युद्धले इरानको धार्मिक सरकारलाई हटाउन सकेन तर ट्रम्पले आफ्नो लक्ष्य पूरा भएको दाबी गरेका छन् किनभने खामेनेईको स्थान उनका छोरा आयातोल्लाह मोज्तबा खामेनेईले लिएका छन् । ट्रम्पले मार्च २९ मा नयाँ नेतृत्वलाई नयाँ र अधिक विवेकपूर्ण शासनको रूपमा चित्रण गरे ।

हालका साताहरूमा ट्रम्पले इरानी नेताहरूलाई पदच्युत गर्ने आफ्नो आह्वानलाई दोहोर्याउन छाडेका छन् ।