ऊर्जा संकट टर्ने संकेत- हर्मुजबाट पुनः तेल र ग्यासको प्रवाह हुने

काठमाडौं । अमेरिकाका राष्ट्रपति डोनल्ड ट्रम्पले इरानसँगको युद्धविराम सम्झौतामा आगामी शुक्रबार हस्ताक्षर हुने र त्यससँगै हर्मुज जलयोजकलाई पुनः सञ्चालनमा ल्याउने घोषणा गरेसँगै विश्वले राहतको अनुभव गरेको छ ।

फेब्रुअरी २८ बाट इरानमाथि अमेरिका र इजरायलमाथि भएको आक्रमण र त्यसपछि चलेको युद्धका कारण हर्मुज जलयोजक बन्द हुँदा विश्वव्यापी ऊर्जा बजार थलिएको थियो । तर, ट्रम्पको ८०औं जन्मदिनको अवसरमा आएको हर्मुज खुल्ने घोषणाले विश्व अर्थतन्त्रको सबभन्दा महत्त्वपूर्ण जलमार्गमा पुनः जहाजहरूको चहलपहल सुरु हुने संकेत दिएको छ । त्यसलाई विश्वभरका लगानीकर्ता र कूटनीतिज्ञहरूले निकै चासोका साथ हेरेका छन् ।

विश्वको कुल तेल आपूर्तिको करिब २० प्रतिशत र तरल प्राकृतिक ग्यास (एलएनजी) को एक तिहाइ हिस्सा हर्मुजकै साँघुरो जलमार्ग भएर जाने भएकाले त्यसको सामरिक र आर्थिक महत्त्व उच्च छ ।

युद्धकै क्रममा इरानले यस मार्गमा आफ्नो नियन्त्रण सुदृढ गर्न नयाँ पर्सियन गल्फ स्ट्रेट अथोरिटी स्थापना गरी जहाजहरूबाट टोल (शुल्क) उठाउन सुरु गरेको छ । उसले जहाजहरूलाई मित्रराष्ट्र, मध्यस्थता गर्ने राष्ट्र र शत्रुराष्ट्र गरी विभिन्न श्रेणीमा विभाजन गरेर आवागमनको नियमन गरिरहेको छ । उसले ओमानसँग मिलेर शुल्क उठाउने अझै पनि भनिरहेको छ । इरानको यस कदमले अन्तर्राष्ट्रिय समुद्री कानुन र स्वतन्त्र आवागमनको अधिकारलाई चुनौती दिएको छ ।

प्रतिवादस्वरूप, अमेरिकाले इरानी बन्दरगाहहरूमा कडा नाकाबन्दी लगाएको छ । इरानको तेल निर्यातलाई पूर्ण रूपमा ठप्प पारेर उसलाई आणविक कार्यक्रम र अन्य मुद्दामा सम्झौता गर्न बाध्य पार्नु यसको मुख्य उद्देश्य हो । शान्ति सम्झौतासँगै अमेरिकाले यो नाकाबन्दी हटाउने भएको छ ।

राष्ट्रपति ट्रम्पले सामाजिक सञ्जाल ट्रुथ सोसल मार्फत यस सम्झौतालाई महान् सम्झौताको संज्ञा दिँदै विश्वका जहाजहरूलाई तेलको प्रवाहका लागि तयार रहन आह्वान गरेका छन् ।

उनले यसअघिका धेरै अमेरिकी राष्ट्रपतिहरू इरानसँग शान्ति कायम गर्न असफल भएको दाबी गर्दै आफ्नो नेतृत्वमा मात्र यो सम्भव भएको जिकिर गरेका छन् ।

ट्रम्पका अनुसार, यस सम्झौताले सम्पूर्ण क्षेत्रमा शान्ति र सुरक्षा ल्याउनेछ र आगामी शुक्रबार स्विट्जरल्यान्डमा हुने औपचारिक हस्ताक्षरपछि समुद्रमुनिको बारुदी सुरुङ हटाउने प्रक्रियासँगै तेलको दोहोरो प्रवाह सुरु हुनेछ ।

ट्रम्पको यस घोषणासँगै अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा कच्चा तेलको मूल्यमा नाटकीय गिरावट आएको छ । ब्रेन्ट क्रुड अहिले ८३.४८ डलर प्रतिब्यारलमा कारोबार भइरहेको छ भने वेस्ट टेक्सस इन्टरमिडियट क्रुड ८०.५९ डलर प्रतिब्यारलमा बिक्री भइरहेको छ । यसले विश्वव्यापी मुद्रास्फीति कम हुने आशा जगाएको छ ।

अमेरिकी घरेलु राजनीतिमा पनि यस सम्झौताको ठूलो प्रभाव पर्ने देखिएको छ । नोभेम्बरमा हुने मध्यावधि निर्वाचनको मुखमा इन्धनको मूल्यमा भएको वृद्धिले ट्रम्प प्रशासनलाई ठूलो दबाबमा पारेको थियो । रिपब्लिकन पार्टीभित्रै इरानको आणविक कार्यक्रमलाई लिएर कडा नीति लिनुपर्ने आवाज उठिरहेका बेला ट्रम्पले यस सम्झौतामार्फत दुवै पक्षलाई सन्तुलनमा राख्ने प्रयास गरेका छन् ।

अमेरिकाका उपराष्ट्रपति जेडी भान्सले यसलाई पश्चिम एसियामा नयाँ युगको सुरुवात भन्दै प्रशंसा गरेका छन् । यस सम्झौतासँगै इरानले कहिल्यै आणविक हतियार प्राप्त नगर्ने र अमेरिकी जनताका लागि ऊर्जाको मूल्य घट्ने भनी उनले विश्वास व्यक्त गरेका छन् । तर, आलोचकहरूले भने ट्रम्पले इरानलाई धेरै सहुलियत दिएको र यसले भविष्यमा सुरक्षा जोखिम निम्त्याउन सक्ने भन्दै सतर्कता अपनाउनुपर्ने सुझाव दिएका छन् ।

हर्मुज जलयोजक बन्द हुँदा विश्वले अहिलेसम्मकै ठूलो ऊर्जा आपूर्ति संकटको सामना गर्नुपरेको थियो । दैनिक करिब २ करोड ब्यारल तेलको आपूर्ति ठप्प हुँदा विश्वव्यापी आपूर्ति शृंखला नै प्रभावित भएको थियो । खाडी देशहरूले केही मात्रामा पाइपलाइनमार्फत तेल पठाउने प्रयास गरे पनि त्यो कुल मागको तुलनामा नगण्य थियो ।

इरानले भने आफ्ना रोक्का गरिएका २५ अर्ब डलरको सम्पत्ति फुकुवा हुनुपर्ने र सबै आर्थिक प्रतिबन्धहरू हट्नुपर्ने शर्त राखेको छ

अन्तर्राष्ट्रिय ऊर्जा निकाय (आईईए) का सदस्य राष्ट्रहरूले आफ्नो आपतकालीन भण्डारबाट तेल निकालेर बजारलाई सन्तुलनमा राख्ने प्रयास गरे पनि त्यो दीर्घकालीन समाधान थिएन । रिस्टाड इनर्जी जस्ता प्रभावकारी परामर्शदाता कम्पनीहरूका अनुसार, यस संकटका कारण बजारबाट करिब १ अर्ब ब्यारेल तेल हराएको थियो ।

जलमार्ग खुलेपछि तेल क्षेत्रहरूमा उत्खनन पुनः सुरु गर्न र ट्यांकरहरूमा भर्न केही समय लाग्ने भए पनि बजारमा आएको उत्साहले सकारात्मक सन्देश दिएको छ ।

तर, अमेरिका–इरान सम्झौताका कतिपय पक्षहरू अझै पनि अस्पष्ट र विवादास्पद छन् । इरानको आणविक कार्यक्रमको भविष्य र यसअघि संवर्धन गरिएको उच्च शुद्धताको युरेनियमको व्यवस्थापन कसरी हुन्छ भन्ने कुरा मुख्य चुनौतीका रूपमा रहेको छ । इरानले आणविक सम्झौता पालना नगरे पुनः सैन्य कारबाही गर्ने राष्ट्रपति ट्रम्पले चेतावनी दिएका छन् ।

इरानले भने आफ्ना रोक्का गरिएका २५ अर्ब डलरको सम्पत्ति फुकुवा हुनुपर्ने र सबै आर्थिक प्रतिबन्धहरू हट्नुपर्ने शर्त राखेको छ ।

आगामी ६० दिनको युद्धविराम अवधिमा यी जटिल प्राविधिक विषयहरूमा गहन वार्ता हुनेछ । इरानले आफ्नो आणविक कार्यक्रम शान्तिपूर्ण रहेको दाबी गर्दै आएको छ तर अन्तर्राष्ट्रिय समुदायले यसको प्रमाणीकरणका लागि कडा निरीक्षणको माग गरिरहेको छ ।

यसैबीच युरोपका चार प्रभावशाली मुलुकहरू बेलायत, फ्रान्स, जर्मनी र इटलीले सोमबा संयुक्त विज्ञप्ति प्रकाशन गर्दै इरानले आणविक हतियार नबनाउने सुनिश्चित गरेमा उसविरुद्ध लगाइएका सबै प्रतिबन्धहरू फुकुवा गर्ने स्पष्ट पारेका छन् । प्रतिबन्ध फुकुवा भएमा इरानले पूर्वाधार पुनर्निर्माण, ऊर्जा लगानी, प्रविधि हस्तान्तरण, बैंकिङ प्रणालीमा पहुँच र पर्यटनको सम्भावना प्राप्त गर्नेछ ।

तर, इजरायलको असन्तुष्टि र लेबननको स्थिति यस सम्झौताका लागि ठूलो अवरोधक हुन सक्छ । इजरायलका प्रधानमन्त्री बेन्जामिन नेतन्याहूले यस सम्झौतामा इजरायललाई सहभागी नगराइएकोमा असन्तुष्टि व्यक्त गरेका छन् । इजरायलले लेबननमा हिजबुल्लाहविरुद्ध आफ्नो सैन्य कारबाही जारी राख्ने अधिकार सुरक्षित रहेको बताउँदै आएको छ ।

इरानले भने लेबननमा पूर्ण युद्धविरामलाई सम्झौताको अभिन्न अंग मानेको छ । ट्रम्प र नेतन्याहूबीचको भनाभनले गर्दा इजरायलले चाल्ने कुनै पनि सैन्य कदमले यो शान्ति सम्झौतालाई जुनसुकै बेला जोखिममा पार्न सक्छ । बेरुतमा हालै भएका इजरायली हवाई आक्रमणहरूले यो सम्भावित खतरालाई स्पष्ट रूपमा देखाएका छन् । यसले गर्दा इरानले पनि आफ्नो रणनीति परिवर्तन गर्न सक्ने सम्भावना छ ।

हर्मुज जलमार्गको सुरक्षा र समुद्री सुरुङ हटाउने प्रक्रिया पनि उत्तिकै जटिल छ । इरानले यस जलमार्गमा बिछ्याएका सुरुङहरूका कारण बिमा कम्पनीहरूले जहाज पठाउन अझै हिचकिचाइरहेका छन् । फ्रान्सका राष्ट्रपति इमानुएल म्याक्रोंले बेलायतसँगको समन्वयमा यो मार्गलाई सुरक्षित बनाउन अन्तर्राष्ट्रिय मिशन परिचालन गर्न तयार रहेको बताएका छन् । उनले हर्मुजलाई बिना कुनै प्रतिबन्ध र शुल्क तुरुन्तै खोल्नुपर्नेमा जोड दिएका छन् ।

हर्मुज जलमार्ग ऊर्जाको मार्ग मात्र नभई विश्वव्यापी खाद्य सुरक्षासँग पनि जोडिएको छ । खाडी मुलुकहरूबाट हुने मलको निर्यात यही मार्ग भएर जान्छ । ब्राजिल, अस्ट्रेलिया र अमेरिका जस्ता ठूला कृषि उत्पादक देशहरूले खाडीको मलमा निर्भरता राख्ने भएकाले यसको अवरोधले विश्वव्यापी कृषि उत्पादनमा गिरावट आउन सक्ने र भोकमरीको स्थिति सिर्जना हुन सक्ने चेतावनी विज्ञहरूले दिएका थिए ।

नाइट्रोजनयुक्त मल र यसको कच्चा पदार्थ अमोनियाको आपूर्ति सहज नभएसम्म विश्व खाद्य बजार स्थिर हुन सक्दैन । त्यसैले, हर्मुजको पुनः सञ्चालनले विश्वभरका किसान र उपभोक्ताहरूका लागि पनि ठूलो राहतको खबर ल्याएको छ ।

विश्व राजनीतिमा आएको यस नाटकीय परिवर्तनले नेपाल जस्ता आयातमा निर्भर देशहरूलाई पनि इन्धनको मूल्यमा हुने कटौतीमार्फत सकारात्मक प्रभाव पार्ने निश्चित छ

हर्मुज जलयोजकको पुनः सञ्चालन र अमेरिकी–इरान सम्झौताले ठूलो क्षेत्रीय युद्धलाई टारेको मात्र नभई कूटनीति र संवादको शक्तिलाई पनि पुनः पुष्टि गरेको छ । स्विट्जरल्यान्डमा सम्झौताको औपचारिक हस्ताक्षर सफल भयो र ६० दिनको वार्ताले ठोस आणविक सम्झौताको रूप लियो भने यसले पश्चिम एसियाली क्षेत्रमा दशकौंदेखि रहेको द्वन्द्व घटाउन मद्दत गर्नेछ ।

तर, इरान र अमेरिकाबीच विश्वासको संकट निकै गहिरो छ । अमेरिका इरानको पूर्ण आत्मसमर्पणको अपेक्षा राख्छ भने इरान जतिसुकै पीडा सहेर भए पनि नझुक्ने अडान लिइरहेको छ । कुनै पनि सानो सैन्य उत्तेजना वा राजनीतिक असमझदारीले यो सम्पूर्ण प्रयासलाई खरानी बनाउन सक्छ । त्यसैले अन्तर्राष्ट्रिय समुदायले यस सम्झौताको कार्यान्वयनलाई अत्यन्तै सावधानीपूर्वक अनुगमन गर्नुपर्ने देखिन्छ ।

अहिलेका लागि विश्वले तेलको सहज प्रवाह र घट्दो मूल्यको आशामा राहत महसुस गरेको छ तर दिगो शान्तिका लागि भने अझै धेरै कूटनीतिक कसरत बाँकी नै छ । ६० दिनको अवधिमा सकारात्मक वार्ता हुने आशा संसारले गरिरहेको छ ।

विश्व राजनीतिमा आएको यस नाटकीय परिवर्तनले नेपाल जस्ता आयातमा निर्भर देशहरूलाई पनि इन्धनको मूल्यमा हुने कटौतीमार्फत सकारात्मक प्रभाव पार्ने निश्चित छ । यसले समग्र विश्व अर्थतन्त्रलाई नै चलायमान बनाउन सहयोग गर्नेछ ।