जापानको नयाँ मौद्रिक चालले विश्वभरिका अर्थशास्त्री तरंगित

एजेन्सी । जापानले हालै चालेको कदमले विश्वभरिका अर्थशास्त्री र नागरिक अधिकारकर्मीहरूबीच तरंग पैदा गरेको छ ।

चीनले वर्षौंअघि जे गरेको थियो, जापानले पनि लगभग त्यही बाटो पछ्याउँदै आफ्नो मुद्रामा एउटा ‘किल स्विच’ अर्थात् एउटै बटन थिचेर पैसा बन्द गर्न सकिने प्रविधि थप्ने तयारी गरेको छ ।

यो विषय सुन्दा सामान्य लागे पनि यसले व्यक्तिगत स्वतन्त्रता र सम्पत्तिको अधिकारमाथि गहिरो प्रभाव पार्न सक्छ ।

कल्पना गर्नुहोस्, एक बिहान तपाईं ब्युँझनुहुन्छ, तपाईंको बैंक खातामा पैसा त छ, तर त्यसले कतै पनि काम गर्दैन । कसैले एउटा बटन थिचिदियो र तपाईंको पैसाको शक्ति समाप्त भयो ।

किन यसो भयो ? तपाईंलाई थाहा छैन । तपाईंले यसको विरोध पनि गर्न सक्नुहुन्न ।

‘प्रोग्रामेबल मनी भनिने यस नयाँ प्रविधिले यस्तै अवस्थालाई सम्भव बनाउँछ र जापानले यस वर्ष त्यसैको आधारशिला खडा गरेको छ ।

जापानले यस दिशामा चालेको पहिलो कदम भनेको डिजिटल सम्पत्तिहरूलाई आधिकारिक रूपमा वित्तीय लगानीको माध्यमको रूपमा मान्यता दिनु हो । दोस्रो कदमका बारेमा भने धेरै चर्चा भएन ।

बैंक अफ जापानले निकै गोप्य रूपमा आफ्नो मुद्रालाई ब्लकचेन प्रविधिमा लैजान सुरु गरेको छ । यसले आफ्नो सञ्चितिको एउटा हिस्सालाई डिजिटलमा रूपान्तरण गरिसकेको छ ।

अहिलेका लागि यो केवल बैंकहरूबीचको कारोबारमा सीमित छ जुन सर्वसाधारणको आँखाभन्दा बाहिर छ । जापान यस मामिलामा विश्वकै सबैभन्दा सतर्क देश मानिन्छ किनभने यो विकसित मुलुकहरूमध्ये नगदको सबैभन्दा बढी प्रयोग गर्ने राष्ट्र हो ।

यहाँका मानिसहरू अझै पनि आफ्नो खल्तीमा भएको भौतिक नोटमा विश्वास गर्छन् । त्यसैले पनि हामीले जापानलाई नजिकबाट नियाल्नु आवश्यक छ ।

गैरनगदीय कारोबारको सबैभन्दा कडा प्रतिरोध गर्ने देशले समेत यस्तो कदम चाल्छ भने बाँकी विश्व यसमा कति अगाडि पुगिसकेको होला भन्ने सहजै अनुमान लगाउन सकिन्छ ।

आखिर यो प्रोग्रामेबल मनी वा योजनाबद्ध डिजिटल मुद्रा भनेको के हो ? यसलाई सरल भाषामा बुझौं ।

तपाईंको खल्तीमा भएको नगद तपाईंको पूर्ण अधिकारमा हुन्छ । तपाईंले यसलाई कहाँ, कहिले र केमा खर्च गर्ने भन्ने निर्णय आफैं लिनुहुन्छ । यसमा कसैले हस्तक्षेप गर्न सक्दैन ।

तर, प्रोग्रामेबल मनी एउटा गिफ्ट कार्ड जस्तै हो । यो पैसा जारी गर्ने निकाय वा सरकारले यसको नियमहरू निर्धारण गर्छ । यो पैसा कहाँ चल्छ, यसको म्याद कहिले सकिन्छ र यसलाई के कुरामा खर्च गर्न सकिन्छ भन्ने सबै कुरा पहिले नै प्रोग्राम गरिएको हुन्छ ।

नगदमा तपाईंले नियम बनाउनुहुन्छ, तर प्रोग्रामेबल मनीमा पैसा जारी गर्नेले नियम बनाउँछ । यी नियमहरू मुख्यतया चार तरिकाले लागू हुन सक्छन् जसले तपाईंको आर्थिक जीवनलाई पूर्ण रूपमा नियन्त्रण गर्न सक्छ ।

पहिलो, यो पैसामा म्याद सकिने मिति हुन सक्छ । तपाईंको तलब तपाईंको खातामा त आउँछ, तर एउटा शर्तसहित । नियम यस्तो हुन सक्छ— ‘यो पैसा महिनाको अन्त्यसम्ममा खर्च गरिसक्नुपर्छ, नत्र यो आफैं हराएर जानेछ ।’

तपाईं भविष्यका लागि बचत गर्न चाहनुहुन्छ भने पनि प्रणालीले तपाईंलाई त्यसो गर्न दिँदैन । तपाईंको पैसाको समय आफैं सकिन्छ । यसको अर्थ, तपाईंले कति बचत गर्ने भन्ने कुरा अब तपाईंको हातमा रहँदैन ।

दोस्रो, यो पैसा कुन ठाउँमा खर्च गर्न सकिन्छ भन्ने कुरामा प्रतिबन्ध लगाउन सकिन्छ । सरकारले भन्न सक्छ, ‘यो पैसा खाद्यान्नका लागि मात्र हो ।’ यो किराना पसलमा त चल्छ तर तपाईंले अरू केही किन्न खोज्नुभयो भने प्रणालीले तपाईंलाई यस वर्गका लागि तपाईंलाई अधिकार छैन भनेर अस्वीकार गरिदिनेछ । पैसा तपाईंको खल्तीमा भए पनि तपाईंले केमा खर्च गर्ने भन्ने निर्णय अरूले गरिदिनेछन् ।

तेस्रो, यो पैसा कहाँ र कहिले चल्छ भन्ने कुरामा सीमा तोक्न सकिन्छ । उदाहरणका लागि, यो पैसा यस क्षेत्रमा मात्र चल्नेछ वा यो निश्चित समयमा मात्र चल्नेछ । तपाईंले आफ्नो शहरको सिमाना पार गर्नेबित्तिकै तपाईंको पैसाले काम गर्न छोड्न सक्छ ।

चौथो र सबैभन्दा गम्भीर कुरा भनेको यस पैसालाई तपाईंको व्यवहारसँग जोड्न सकिन्छ । तपाईंले कर तिर्न बाँकी छ भने तपाईंले थाहा पाउनुअघि नै तपाईंको खाताबाट पैसा काटिन सक्छ । तपाईंले कुनै नियम तोड्नुभयो वा सरकारले तपाईंको कुनै व्यवहारलाई मन पराएन भने तपाईंको खर्च गर्ने सीमा घटाइदिन सकिन्छ वा तपाईंको भुक्तानी अस्वीकार गर्न सकिन्छ ।

यसरी पैसा अब भुक्तानी गर्ने साधन मात्र नभई मानिसको व्यवहार नियन्त्रण गर्ने औजार बन्न पुग्छ ।

यी सबै कुराहरू कुनै कल्पना मात्र होइनन् । चीनले वर्षौंअघि आफ्नो डिजिटल मुद्राको माध्यमबाट यी चारवटै नियमहरूको परीक्षण गरिसकेको छ । ती सबै परीक्षणहरू सफल भएका थिए ।

जापानले अहिले चीनको त्यही पदचाप पछ्याउँदै आफ्नो पैसामा त्यही नियन्त्रणको बटन थप्दैछ ।

अब आफैंलाई एउटा प्रश्न सोध्नुहोस् । के यस्तो पैसा अझै पनि तपाईंको हो ?

वास्तवमा यो पैसा नभई इलेक्ट्रोनिक अनुमति पत्र मात्र हो जसलाई राज्यले चाहेको बेला अन वा अफ गर्न सक्छ । यसलाई प्राविधिक प्रगति भनिए पनि यो प्रगति नभई बरु पूर्ण नियन्त्रणको बाटो हो ।

नगद एउटा यस्तो निकास द्वार हो जसले मानिसलाई पूर्ण नियन्त्रणबाट जोगाउँछ । आज बैंकले तपाईंको खाता रोक्का गरे पनि तपाईंको खल्तीमा भएको नगदले तपाईंले रोटी किन्न सक्नुहुन्छ । तर, जब पैसा पूर्ण रूपमा डिजिटल र प्रोग्रामेबल हुन्छ तब त्यो निकास द्वार सधैंका लागि बन्द हुन्छ ।

स्वतन्त्रताको आधा हिस्सा भनेको आफ्नो पैसालाई आफ्नो इच्छा अनुसार प्रयोग गर्न पाउनु हो । जब यो अधिकार खोसिन्छ, तब स्वतन्त्रता पनि सँगै हराउँछ ।

सन् २०२२ मा क्यानडामा भएको प्रदर्शनका क्रममा सरकारले प्रदर्शनकारीहरूको बैंक खाता अदालतको आदेश बिना नै रोक्का गरिदिएको थियो । जब मानिसहरूले आफ्नो पैसा निकाल्न पाएनन्, तब विरोध प्रदर्शन आफैं मत्थर भयो ।

त्यो त पुरानो बैंकिङ प्रणाली थियो । तर, पूर्ण रूपमा डिजिटल मुद्रा भएको अवस्थामा त सरकारले एकैपटक लाखौं मानिसहरूको वालेट एउटै क्लिकमा बन्द गरिदिन सक्छ ।

जापान जस्तो धनी र स्वतन्त्र देशले यो बाटो रोज्नुको अर्थ बाँकी विश्वका लागि पनि यो ढोका खुलिसकेको छ । जापानको सन् २०२६ को निर्णय जापानका लागि मात्र नभई हाम्रो पैसाको भविष्य कस्तो हुन्छ भन्ने कुराको संकेत हो ।

अहिले नै सबै कुरा सकिएको त छैन, तर दिशा भने स्पष्ट छ । प्रश्न यो मात्र हो, के तपाईंको पैसा तपाईंको सम्पत्ति रहनेछ वा सरकारको हातमा रहेको एउटा स्विच ?