मलमास के हो, एक महिना किन श्रीमान श्रीमतीसँगै बस्न हुँदैन ?

काठमाडौं । आजदेखि पुरुषोत्तम महिना (मलमास, अधिकमास) सुरु भएसँगै राजधानीको दक्षिण पश्चिम भागमा अवस्थित मत्स्यनारायण मन्दिरमा बिहानैदेखि भक्तजनको घुइँचो लागेको छ ।

हरेक तीन वर्षमा पर्ने अधिकमासमा चन्द्रागिरी नगरपालिका–९ मा रहेको उक्त मन्दिरमा एक महिनासम्म मेला लाग्ने गर्छ । यो मेलालाई मत्स्यनारायण मेला पनि भनिन्छ । आज बिहानैदेखि भक्तजनको घुइँचो लागेको मत्स्यनारायण मेला व्यवस्थापन समितिको संयोजक अच्युत अधिकारीरले जानकारी दिए ।

के हो मलमास ?

मलमास हिन्दू पञ्चाङ्ग (क्यालेन्डर) मा देखा पर्ने एउटा अतिरिक्त महिना हो । सरल भाषामा भन्नुपर्दा, यो इसाई क्यालेन्डर (जर्जियन बर्ष) मा हुने ‘लिप इयर’ जस्तै हो, जसमा फेब्रुअरी महिनामा एक दिन थपिन्छ । तर हिन्दू पञ्चाङ्गमा भने दिन होइन, पूरा एउटा महिना नै थपिन्छ । यो सामान्यतया प्रत्येक ३२ महिना १६ दिन र ४ घडी (लगभग साढे दुई देखि तीन वर्षको अन्तरालमा) पछि आउने गर्दछ । हिन्दू पञ्चाङ्गमा समय गणनाका दुईवटा मुख्य आधार छन् । सौरमान (सूर्यको गति) र चन्द्रमान (चन्द्रमाको गति) ।

सौर वर्ष: सूर्यले १२ वटा राशि पार गर्न लगाउने समय ३६५ दिन, ५ घण्टा, ४८ मिनेट र ४६ सेकेन्ड (लगभग ३६५ दिन) हुन्छ।

चन्द्र वर्ष : चन्द्रमाको तिथिमा आधारित वर्ष ३५४ दिन, ८ घण्टा, ४८ मिनेट र ३६ सेकेन्ड (लगभग ३५४ दिन) को हुन्छ।

यसरी हेर्दा सौर वर्ष र चन्द्र वर्षको बीचमा वर्षमा लगभग ११ दिनको अन्तर पर्न जान्छ । यही ११ दिनको अन्तर बढ्दै जाँदा ३ वर्षमा करिब एक महिना बराबर (३३ दिन) को फरक पर्न आउँछ । ऋतु र महिनाहरूको तालमेल मिलाउनका लागि ज्योतिषशास्त्रमा यो बढेको समयलाई एउटा छुट्टै महिना मानेर पञ्चाङ्गमा जोडिने गरिन्छ, जसलाई ‘मलमास’ भनिन्छ। जुन महिनामा सूर्य संक्रान्ति (सूर्य एक राशिबाट अर्को राशिमा प्रवेश गर्ने प्रक्रिया) हुँदैन त्यस महिनालाई मलमास भनिन्छ।

‘पुरुषोत्तम मास’ कसरी भयो?

पौराणिक कथा अनुसार, जब सौर र चन्द्र महिनाको समन्वय मिलाउन यो अतिरिक्त महिना बनाइयो, तब यसको कुनै स्वामी (देवता) थिएनन् । स्वामी नभएका कारण यस महिनालाई ‘मल’ (अशुद्ध वा फोहोर) मास भनियो र यसमा शुभ कार्य गर्न वर्जित गरियो । यसबाट दुःखी भएर यो महिना भगवान विष्णुको शरणमा गयो । विष्णुले यस महिनालाई आफ्नो नाम ‘पुरुषोत्तम’ प्रदान गरे र यसको स्वामी बने। त्यसैले धार्मिक रूपमा यसलाई ‘पुरुषोत्तम मास’ भनिन्छ ।

शुभ कार्य वर्जित, साधनाका लागि उत्तम

मलमासको अवधिमा विवाह, व्रतबन्ध, गृहप्रवेश, नयाँ व्यवसायको सुरुवात, वा ठूला यज्ञ-अनुष्ठान जस्ता ‘काम्य कर्म’ गरिँदैन । तर, यो महिना ‘निष्काम कर्म’ (बिना स्वार्थ गरिने भगवानको आराधना) का लागि भने सर्वोत्तम मानिन्छ ।

यस महिनामा भगवान विष्णु र श्रीकृष्णको पूजा, आराधना र कीर्तन गर्नु अत्यधिक फलदायी मानिन्छ।

श्रीमद्भागवत महापुराणको कथा सुन्नु र दान-पुण्य गर्नुको विशेष महत्त्व छ । यस समयमा गरिएको जप, तप र ध्यानको फल अन्य महिनाको तुलनामा कयौँ गुणा बढी मिल्ने धार्मिक विश्वास छ । शारीरिक र मानसिक शुद्धिका लागि यो महिनालाई एउटा आध्यात्मिक ‘ब्रेक’ वा आत्म-मन्थन गर्ने समयको रूपमा लिइन्छ ।

नेपाली समाज र हिन्दू परम्परामा मलमासको समयमा नवविवाहित श्रीमान-श्रीमती सँगै बस्न नहुने, अझ विशेष गरी ‘एउटै छानोमुनि बस्न र एउटै धाराको पानी खान नहुने’ भन्ने बलियो सामाजिक मान्यता छ । यसका पछाडि केही धार्मिक, ज्योतिषीय र व्यावहारिक कारणहरू जोडिएका छन् ।

गर्भाधान र ज्योतिषीय दृष्टिकोण

धार्मिक र ज्योतिषीय शास्त्र अनुसार मलमासलाई ‘अशुद्ध’ वा ‘मलिन’ महिना मानिन्छ । यो समयमा सूर्यको ऊर्जा र ग्रहहरूको स्थिति मांगलिक कार्यका लागि अनुकूल हुँदैन । हिन्दू संस्कृतिमा विवाहपछिको सहवासलाई केवल शारीरिक सुख मात्र नभएर उत्तम सन्तान प्राप्तिको (गर्भाधान संस्कार) माध्यम मानिन्छ । शास्त्र अनुसार मलमासको अवधिमा गर्भ रहेमा जन्मिने शिशुको स्वास्थ्य, बुद्धि र भाग्यमा नकारात्मक असर पर्न सक्छ भन्ने विश्वास गरिन्छ। त्यसैले नवदम्पतीलाई यो समयमा टाढा राख्ने नियम बनाइएको हो ।

पहिलो वर्षको विशेष नियम

यो नियम मुख्य रूपमा विवाह भएको पहिलो वर्ष लागू हुन्छ । विवाहको पहिलो वर्षभित्र आउने मलमासमा नवदम्पतीलाई सँगै बस्न निषेध गरिएको हुन्छ । पहिलो वर्ष शारीरिक र मानसिक रूपमा निकै संवेदनशील हुने भएकाले यो समयमा संयम अपनाउन सिकाउने यो एउटा विधि पनि हो।

‘काम्य कर्म’ को निषेध

मलमासको महिना पूर्ण रूपमा सांसारिक सुख र विलासिताबाट टाढा रहेर ईश्वरभक्ति, जप, तप र आत्म-शुद्धिमा लाग्ने समय हो । यो समयमा व्रत बस्ने र बढीभन्दा बढी समय आध्यात्मिक साधनामा बिताउने विधान छ । श्रीमान-श्रीमती सँगै बस्दा ध्यान सांसारिक वा कामवासनातर्फ आकर्षित हुन सक्ने र आध्यात्मिक साधनामा बाधा पुग्ने भएकाले पनि दुवैलाई केही समयका लागि माइती वा अन्यत्र बस्ने सल्लाह दिइन्छ ।

व्यावहारिक र सामाजिक पक्ष

पुरानो जमानामा सञ्चार र यातायातको सुविधा थिएन । विवाह गरेर गएकी छोरीलाई सुरुसुरुमा घरको नयाँ वातावरणमा घुलमिल हुन गाह्रो हुन्थ्यो र माइतीको न्यास्रो लाग्थ्यो । मलमासको बहानामा छोरीलाई महिना दिनका लागि माइती पठाइँदा उनले माइती परिवारसँग आरामले समय बिताउन पाउँथिन्।

नयाँ दम्पतीबीच केही समयको दूरीले उनीहरूको सम्बन्धमा झन् गाढापन ल्याउँथ्यो भने खेतीकिसानी र गृहस्थीको कामबाट केही समयको विश्राम मिल्थ्यो ।