हर्मुज जलयोजकमा कसरी भयो इरानको दबदबा ?

एजेन्सी । हर्मुज जलयोजक झण्डै चार हप्तादेखि प्रभावकारी रूपमा बन्द छ र यसले विश्वव्यापी तेल बजारलाई अस्तव्यस्त बनाएको छ । इरान युद्धका कारण भएको बन्दको अन्त्य कहिले हुन्छ भन्ने कुनै स्पष्ट संकेत छैन ।

खाडी क्षेत्रमा जहाजहरूमाथि इरानको धम्की र आक्रमणले पारवहनको जोखिम यति बढाएको छ कि यो साँघुरो जलमार्गबाट हुने लगभग सबै आवतजावत रोकिएको छ । यो मार्ग विश्वको करिब २० प्रतिशत तेल र प्राकृतिक ग्यासका साथै विश्वले निर्भर गर्ने बाली उब्जाउन मद्दत गर्ने मलहरूको मुख्य आपूर्ति मार्ग हो ।

ऊर्जा संकट गहिरिँदै जाँदा अमेरिकाका राष्ट्रपति डोनल्ड ट्रम्पले नाकाबन्दी अन्त्य गर्न कूटनीतिक प्रयासहरूको चर्चा गरिरहेका छन् । साथै, पश्चिम एसियामा हजारौं थप सैनिकहरू परिचालन गर्ने र तेल ट्यांकरहरूलाई अमेरिकी जलसेनाद्वारा सुरक्षा दिने सम्भावनाबारे विचार गरिरहेका छन् ।

तर, इरान अझै पनि धेरै हिसाबले बलियो स्थितिमा छ । आंशिक रूपमा सस्तो ड्रोन र समुद्री सुरुङ जस्ता अपरम्परागत युद्ध पद्धतिका कारण र आंशिक रूपमा यसको भौगोलिक बनावटका कारण यस्तो बलियो स्थिति बनेको हो । यी दुई वास्तविकताहरूले गर्दा अमेरिका वा अन्यका लागि जहाजहरूको रक्षा गर्न वा सैन्य बलद्वारा जलयोजकलाई सुरक्षित राख्न कठिन भएको छ ।

र यो नियन्त्रण कायम राख्नु इरानका लागि लाभदायक पनि छ । मार्च २३ मा लोयड्स लिस्ट इन्टेलिजेन्सले कम्तीमा दुईवटा जहाजले मार्ग पार गर्न ठूलो रकम तिरेको रिपोर्ट सार्वजनिक गरेपछि इरानी अधिकारीहरूले केही ट्यांकरहरूको सुरक्षित मार्गका लागि शुल्क लिइरहने बताएका छन् ।

सिपिङ एनालिटिक्स फर्म भोर्टेक्साका अनुसार, हर्मुज जलयोजक यसको सबैभन्दा साँघुरो विन्दुमा करिब २४ माइल चौडा छ । र लगभग सबै यातायात दुईवटा मुख्य सिपिङ लेनहरूबाट जान्छन् जुन अझ बढी साँघुरा छन् ।

इन्टरनेशनल इन्स्टिच्युट फर स्ट्य्राटेजिक स्टडीजका जलसेना बल र समुद्री सुरक्षाका सिनियर फेलो निक चाइल्ड्स भन्छन्, ‘यसलाई चोकपोइन्ट (साँघुरो अवरोध विन्दु) भनिनुको उचित कारण छ । संसारमा धेरै चोकपोइन्टहरू छन् भनिन्छ । तर, यो अनुपम रूपमा चुनौतीपूर्ण छ भनेर तर्क गर्न सकिन्छ किनकि यसको कुनै विकल्प छैन ।’

त्यहाँ चालबाजी गर्ने ठाउँ अत्यन्तै सीमित रहेकाले जहाजहरू र सम्भावित सुरक्षा दस्ता अपरेसनहरूका लागि चुनौती छ ।
रोयल युनाइटेड सर्भिसेस इन्स्टिच्युट थिंक ट्यांकका जर्नल सम्पादक केभिन रोल्यान्ड्स भन्छन्, ‘खुला महासागरमा सधैं मार्ग परिवर्तन गर्ने विकल्प हुन्छ । तर, यस्तो साँघुरो समुद्री विन्दुमा त्यो विकल्प असम्भव छ । यसको अर्थ, इरानले आफ्ना लक्ष्यहरू खोजिरहनु पर्दैन । ऊ केवल बसेर पर्खन सक्छ ।’

उनका अनुसार, यसले प्रभावकारी रूपमा एउटा किल जोन (घातक क्षेत्र) सिर्जना गर्छ जहाँ आक्रमणको चेतावनी समय केही सेकेन्ड मात्र हुन सक्छ ।

त्यति मात्र होइन, इरानसँग करिब १ हजार माइल लामो तटरेखा छ जहाँबाट उसले जहाजनिरोधी मिसाइलहरू प्रहार गर्न सक्छ । ती मिसाइल ब्याट्रीहरू मोबाइल (यताउता सार्न मिल्ने) छन् जसले गर्दा तिनलाई नष्ट गर्न गाह्रो हुन्छ । लामो तटरेखाको अर्थ इरानले जलयोजक भन्दा धेरै टाढासम्म पनि आक्रमण गर्न सक्छ ।

बेलायतको रोयल नेभी स्ट्य्राटेजिक स्टडिज सेन्टरका पूर्व प्रमुख समेत रहेका रोल्यान्ड्सले सीएनएनलाई इमेलमार्फत भने, ‘उत्तरी इरानतर्फको भाग समतल मैदान होइन । त्यहाँ पहाड, पर्वत, उपत्यका, बस्ती र टापुहरू छन् । यी सबैले आउँदै गरेको खतरा पत्ता लगाउन गाह्रो बनाउँछन् र इरानलाई आफ्ना मोबाइल हतियार प्रणालीहरू लुकाउन सजिलो बनाउँछन् ।’

युद्ध सुरु भएदेखि इरानको आक्रामक क्षमताका कारण व्यावसायिक जहाजहरूलाई क्षति पुर्याउने क्षमतामा केही कमी आएको विश्लेषकहरू बताउँछन् ।

‘यद्यपि, जोखिमलाई शून्यमा झार्न लगभग असम्भव छ र हामी जहाजहरूले यीमध्ये केही वा सबै प्रणालीहरूबाट केही समयसम्म खतराको सामना गरिरहनुपर्ने अपेक्षा गर्न सक्छौं,’ रोल्यान्ड्सले भने ।

रोल्यान्ड्सका अनुसार, जटिल खतराहरूको अर्थ हुन्छ– जहाजहरूलाई सुरक्षा दिने कुनै पनि अभियान परम्परागत युद्धपोतहरूको ताँती भन्दा धेरै माथि उठ्नुपर्नेछ ।

उनले भने, ‘जलसैनिक मिसनले उपग्रह, गस्ती विमान र हवाई ड्रोनहरूबाट निगरानीसहितको लेयर्ड डिफेन्स दृष्टिकोण प्रयोग गर्ने बढी सम्भावना छ । जहाजहरूले खानीबाट मुक्त गरिएको विशेष मार्ग प्रयोग गर्न सक्छन् ।’

चाइल्ड्सका अनुसार, अमेरिकाले इरानको धेरै परम्परागत जलसैनिक क्षमताहरूलाई कमजोर बनाउन सफल भएको छ । तर, सबैभन्दा ठूलो खतरा अझै पनि इरानको अपरम्परागत हतियारहरू जस्तै ड्रोन, छिटो आक्रमण गर्ने साना जहाजहरू र विस्फोटक पदार्थले भरिएका चालकविहीन डुंगाहरूबाट छ ।

चाइल्ड्सले सीएनएनलाई भने, ‘इरानीहरूले समुद्री सुरुङ बिछ्याउने निर्णय गरे भने उनीहरूले सामान्य देखिने काठको डुंगाबाट पनि ती खसाल्न सक्छन् ।’ अमेरिकाले इरानका ठूला पनडुब्बीहरूको हिसाब राखेको भए पनि अझै पनि मिजेट सबमरिनबारे सोच्नुपर्ने उनले थपे ।

अमेरिकाका सहयोगीहरू बेलायत, फ्रान्स र बहराइन पनि यस जलमार्गमा अन्तर्राष्ट्रिय ढुवानी सुरक्षित गर्न व्यावहारिक योजनाहरू विकास गर्न काम गरिरहेका छन् ।

इरानले हर्मुज जलयोजक, फारसको खाडी र ओमानको खाडी नजिकै कम्तीमा १९ वटा जहाजमा आक्रमण गरेको छ ।
विश्वव्यापी ऊर्जा व्यापारलाई अवरोध पुर्याउने आफ्नो लक्ष्यमा सफल हुन इरानले जहाजहरूलाई नष्ट नै गर्नुपर्छ भन्ने छैन भनी विश्लेषकहरूले नोट गरेका छन् । जबसम्म खतरा पर्याप्त मात्रामा उच्च रहन्छ, ढुवानी कम्पनीहरूले पारवहन पुनः सुरु गर्ने जोखिम मोल्ने सम्भावना कम हुन्छ । यद्यपि, इरान, चीन, भारत र पाकिस्तानसँग सम्बन्ध भएका केही जहाजहरू जलयोजक पार गर्न सफल भएका छन् ।

गैर–शत्रुतापूर्ण जहाजहरूले इरानी अधिकारीहरूसँग समन्वय गरेमा जलयोजक पार गर्न सक्ने इरानले बताएको छ । लोयड्स लिस्ट इन्टेलिजेन्सको रिपोर्ट अनुसार, कम्तीमा १६ वटा जहाजहरू पार भएका छन् जसमा एउटा जहाजले २० लाख डलर शुल्क तिरेको विश्वास गरिएको छ ।

साथै, पुराना र विच्छेद गरिएका जहाजहरूको नक्कली पहिचान प्रयोग गर्ने धेरै जोम्बी ट्यांकरहरू पनि छन् । सीएनएनले स्वतन्त्र रूपमा यो रिपोर्ट प्रमाणित गर्न सकेको छैन ।

सबै ट्यांकर यातायात अन्ततः पुनः सुरु भयो भने पनि बाँकी रहेका जहाजहरूको चाप कम गर्न समय लाग्नेछ । अन्तर्राष्ट्रिय समुद्री संगठनका अनुसार, पर्सियाली खाडीभित्र झण्डै २ हजार जहाजहरू फसेका छन् ।

ट्रम्प प्रशासनले कूटनीतिक प्रगति भइरहेको दाबी गरिरहेको छ । यसैबीच, इरानले अमेरिकासँग कुनै वार्ता नभइरहेको अडान राखेको छ यद्यपि उसले मध्यस्थकर्ताहरू मार्फत सन्देशहरूको आदानप्रदान भएको स्वीकार गरेको छ ।

ट्रम्पको वार्ताको चर्चा हजारौं थप अमेरिकी मरिन र नाविकहरू पश्चिम एसियातर्फ जाँदै गरेको पृष्ठभूमिमा आएको हो ।

दुई अमेरिकी अधिकारीहरूले यस हप्ताको सुरुमा सीएनएनलाई बताएअनुसार, ११औं मरिन एक्स्पेडिसनरी युनिट र बक्सर एम्फिबियस रेडी ग्रुप बाटोमा छन् । र अमेरिकी अधिकारीहरूले यसअघि सीएनएनलाई बताएअनुसार यूएसएस त्रिपोली आक्रमणकारी जहाजको मरिन एक्स्पेडिसनरी युनिट (एमईयू) लाई पश्चिम एसियामा पठाइँदैछ यद्यपि यसलाई ठ्याक्कै कहाँ तैनाथ गरिनेछ वा कुन अपरेसनका लागि प्रयोग गरिनेछ भन्ने कुरा खुलाइएको छैन ।

ती एमईयूहरू सामान्यतया उद्धारकार्य र एम्फिबियस अपरेसन (जस्तै, जहाजबाट जमिनमा गरिने आक्रमण) का लागि प्रयोग गरिन्छ । यसले सम्भावित बूट्स–अन–द–ग्राउन्ड (स्थल सेनाको कारबाही) को बारेमा अड्कलबाजी बढाएको छ यद्यपि ट्रम्प प्रशासनले अहिलेसम्म इरानमा स्थल कारबाहीको सम्भावनालाई अस्वीकार गरेको छ ।

सैन्य विश्लेषकहरूका अनुसार, यूएसएस त्रिपोली र अन्य समुद्री सम्पत्तिहरू यस क्षेत्रमा ल्याएर खतरा उत्पन्न गर्नु नै इरानको योजना परिवर्तन गर्न पर्याप्त हुन सक्ने अमेरिकाले अनुमान गरिरहेको हुन सक्छ ।

इरानले हर्मुज जलयोजक बन्द गरिरह्यो भने ट्रम्पले इरानको तेल व्यापारसँग सम्बन्धित थप स्थलहरूमा आक्रमण गर्ने धम्की पनि दिइरहेका छन् । गत शुक्रबार अमेरिकी सेनाले खार्ग टापुमा सैन्य सुविधाहरूमा आक्रमण गरेको थियो जहाँबाट देशको करिब ९० प्रतिशत कच्चा तेल निर्यात हुन्छ ।

सरकार नियन्त्रित यस टापुमा तेल व्यापारसँग सम्बन्धित साइटहरूमा आक्रमण गरिएको थिएन । तर, ती साइटहरू अर्को निशाना हुन सक्ने ट्रम्पले चेतावनी दिएका छन् । त्यसले तनावलाई अर्को चरणमा पुर्याउनेछ ।