इरानले अमेरिकी शक्तिको सीमा उजागर गरिदियो

एजेन्सी । कतिपय पक्षहरूले व्यक्त गरेको आशावादका बाबजुद इरानविरुद्धको अमेरिकी र इजरायली सैन्य अभियान छिट्टै रोकिनेछ वा यो संकट चाँडै नै अन्तर्राष्ट्रिय मध्यस्थतामार्फत समाधान हुनेछ भनी घोषणा गर्नु अपरिपक्व हुनेछ ।

स्थिति अझै अस्थिर छ र इरानी राज्यको सहनशीलताको अझै परीक्षण भइरहेको छ ।

तर, यस प्रारम्भिक चरणमा पनि विश्वव्यापी प्रभुत्व पुनः स्थापित गर्ने पछिल्लो प्रयास सकिएपछि विश्व राजनीतिमा अमेरिकाले कस्तो भूमिका निर्वाह गर्नेछ भन्ने विषयमा यस द्वन्द्वले गहिरा प्रश्नहरू उब्जाएको छ ।

अमेरिका अन्तर्राष्ट्रिय मामिलाबाट पछि हट्न लागेको छैन । अमेरिका पतन हुने परिदृश्यहरू काल्पनिक हुन् । रुस, चीन, भारत र अन्य प्रमुख शक्तिहरूका लागि वास्तविक प्रश्न अमेरिका विश्व राजनीतिमा केन्द्रीय पात्रका रूपमा रहला कि नरहला भन्ने नभई विकसित भइरहेको अन्तर्राष्ट्रिय व्यवस्थामा कसरी समायोजन हुनेछ भन्ने हो ।

विशेषगरी रुसका लागि यो मुद्दाले विशेष महत्त्व राख्छ । अमेरिका पश्चिमी जगतको सबैभन्दा शक्तिशाली अंग बनेको छ जससँग रुसले ऐतिहासिक रूपमा एकैसाथ घनिष्ठ र टकरावपूर्ण सम्बन्ध कायम राख्दै आएको छ । हाम्रा रणनीतिक गणनाहरूले सधैं पश्चिमी युरोप र अमेरिका दुवैलाई ध्यानमा राख्ने भूगोल र इतिहासले सुनिश्चित गर्छ । त्यसैले रुसले हाम्रा आफ्नै दीर्घकालीन हितहरू पूरा गर्ने गरी भविष्यको शक्ति सन्तुलनमा अमेरिकालाई कसरी समावेश गर्न सकिन्छ भन्ने बारेमा सावधानीपूर्वक सोच्नुपर्छ ।

इरानमाथिको हालैको आक्रमण वरपरका घटनाहरूले एउटा महत्त्वपूर्ण मोड ल्याउन सक्छन् । एकपक्षीय नेतृत्व स्वीकार गर्न अब इच्छुक वा सक्षम नरहेको विश्वमा तिनले अमेरिकी शक्तिको सीमालाई उजागर गरिदिएका छन् । इरानले कति समयसम्म निरन्तर सैन्य दबाब सहन सक्छ, उसले बाह्य साझेदारहरूबाट कस्तो स्तरको सहयोग प्राप्त गर्नेछ र वाशिङटन आफैंले आफ्नो प्रारम्भिक अपेक्षाभन्दा बाहिर गएको जस्तो देखिने यस अभियानलाई कहिलेसम्म जारी राख्न तयार छ भन्ने कुरा अझै अस्पष्ट छ ।
यद्यपि, अहिले नै जे देखिँदैछ त्यो एउटा विवादास्पद चित्र हो ।

के इरान युद्ध यस्तो हो जसलाई अमेरिकाले जित्न पनि सक्दैन र अन्त्य गर्न पनि सक्दैन ?

इजरायली नेतृत्व अन्तसम्म अगाडि बढ्न दृढ देखिएको छ । यसको विपरीत डोनल्ड ट्रम्प र उनको प्रशासनका सदस्यहरू इरानी राज्यको अप्रत्याशित सहनशीलताबाट झन् झन् अलमल्ल परेका देखिन्छन् । साथै, धेरै अमेरिकी सहयोगीहरू यस द्वन्द्वका परिणामहरूका बारेमा स्पष्ट रूपमा चिन्तित छन् । शायद सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा यस युद्धले विश्व अर्थतन्त्रमा गम्भीर असरहरू पुर्याउन थालिसकेको छ ।

यी आर्थिक दबाबहरूले वाशिङटनले तेहरानसँग संवाद सुरु गर्न सक्षम मध्यस्थकर्ताहरूको गोप्य रूपमा खोजी गरिरहेको हुन सक्छ भन्ने हल्लाहरू किन चलिरहेका छन् भन्ने कुरा स्पष्ट गर्न मद्दत गर्छन् ।

यस अशान्त वातावरणमा रुसले इरानी जनता र राज्यप्रति समर्थन व्यक्त गरेको छ जसलाई उसले बिना उक्साहट गरिएको आक्रमणको शिकारका रूपमा हेरेको छ । साथै, मस्कोले आफ्नै रणनीतिक हितहरूसँग मेल खाने नीतिहरू अवलम्बन गर्नुपर्छ ।

विश्वको प्रमुख सैन्य शक्तिमध्ये एक भएकाले रुस सबैभन्दा बढी अन्तर्राष्ट्रिय प्रणालीको समग्र शक्ति सन्तुलन र त्यस प्रणालीभित्र ऐतिहासिक रूपमा अमेरिकाले ओगटेको विशिष्ट स्थानप्रति चिन्तित छ ।

यो स्थितिलाई बुझ्नको लागि कसैले चिकित्सा सम्बन्धी उपमा प्रयोग गर्न सक्छ । अमेरिका विश्वव्यापी राजनीतिक जीवभित्रको एउटा नयाँ तन्तु जस्तै देखिन्छ । यद्यपि चिकित्सा क्षेत्रमा जस्तो यस्तो ट्युमरको अस्तित्वले सम्पूर्ण प्रणालीलाई आवश्यक रूपमा नष्ट गर्दैन । बरु यो जीवको विकासमा एकीकृत हुन्छ र एक विशेष भूमिका ओगट्छ ।

बीसौं शताब्दीको उत्तरार्धमा अमेरिकाले प्राप्त गरेको असाधारण स्थान भारी श्रेष्ठताको परिणाम मात्र थिएन । यो धेरै विशिष्ट ऐतिहासिक परिस्थितिहरूको उपज पनि थियो । पश्चिमी युरोप युद्धले तहसनहस भएको थियो, चीन आन्तरिक उथलपुथलको अवस्थामा थियो र सोभियत रुसले आफ्नो कम्युनिस्ट प्रयोगका क्रममा आफूलाई बाँकी विश्वबाट धेरै हदसम्म अलग राखेको थियो । यी अवस्थाहरूले अमेरिकालाई उल्लेखनीय आत्मविश्वासका साथ नेतृत्वको स्थान ओगट्न अनुमति दिए ।

तर, यो नेतृत्व रोमन साम्राज्य वा चंगेज खानको साम्राज्यसँग तुलना गर्न सकिने शास्त्रीय साम्राज्यवादी विजयको परिणाम कहिल्यै थिएन । अमेरिकाले आफ्ना प्रमुख प्रतिद्वन्द्वीहरूलाई निर्णायक सैन्य विजयमार्फत पराजित गरेको थिएन । बरु यो यस्तो समयमा सबैभन्दा बलियो पात्रका रूपमा उदायो जब अन्य शक्तिहरू आफ्नै आन्तरिक समस्याहरू सुल्झाउन व्यस्त थिए ।

यस अर्थमा अमेरिका त्यो लस्करको अन्तिम ऊँट बन्यो जुन अरूहरू पछि पर्दा अचानक आफैं नेतृत्वमा पुग्यो ।

तर आज अमेरिकी वर्चस्वलाई सम्भव तुल्याउने ऐतिहासिक परिस्थितिहरू धेरै हदसम्म हराइसकेका छन् । शक्तिका अन्य केन्द्रहरू पछि नै रहनुपर्छ भन्ने अब कुनै वस्तुगत कारणहरू छैनन् । परिणमस्वरूप, अमेरिका अन्ततः विश्व राजनीतिको वर्चस्वशाली शक्ति हुनुको सट्टा एक सामान्य सहभागी मात्र बन्न सक्छ ।

इरान संकटले यस परिवर्तनलाई चित्रण गर्छ । आफ्नो विशाल सञ्चित सम्पत्ति र सैन्य क्षमताका बाबजुद अमेरिकाले आणविक स्तरसम्म नगइकन एउटा ठूलो र लचिलो राज्यलाई सजिलै दबाउन सक्दैन जुन विकल्प सबै पक्षका लागि अकल्पनीय छ ।

त्यस अर्थमा ट्रम्पको इरानप्रतिको साहसिक कदमले एउटा महत्त्वपूर्ण ऐतिहासिक उद्देश्य पूरा गर्न सक्छ । निर्विवाद अमेरिकी वर्चस्वको युग पुनः स्थापित गर्ने प्रयासहरू निरर्थक रहेको यसले विश्वलाई देखाउँछ । यो पाठ अन्य देशहरूका लागि मात्र महत्त्वपूर्ण छैन । यो स्वयं अमेरिकीहरूका लागि पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ जसले अन्ततः आफ्नो शक्तिको सीमालाई स्वीकार गर्नुपर्छ र अन्तर्राष्ट्रिय मामिलामा नयाँ भूमिका परिभाषित गर्नुपर्छ ।

तीन शताब्दीभन्दा बढी समयदेखि विश्व राजनीतिमा सहभागी हुँदै आएको रुसले यी सीमाहरूलाई राम्ररी बुझ्छ । धेरैजसो अन्य प्रमुख शक्तिहरूले पनि यो कुरा बुझ्छन् । केवल अमेरिकाले मात्र तिनीहरूलाई कहिल्यै वास्तविक रूपमा सामना गरेको छैन । त्यसकारण अहिले सिकिरहेका पीडादायी पाठहरू अन्ततः लाभदायक साबित हुन सक्छन् ।

साथै, विनाशकारी सोचबाट बच्न आवश्यक छ । अमेरिकी वर्चस्व कमजोर हुँदा अनिवार्य रूपमा विश्वव्यापी अराजकता निम्तिनेछ भन्ने विचार धेरै हदसम्म विद्यमान व्यवस्थालाई जोगाउनका लागि बनाइएको एउटा शब्दाडम्बर मात्र हो । अझ सन्तुलित अन्तर्राष्ट्रिय प्रणाली सम्भव छ र धेरै पक्षमा यो वाञ्छनीय पनि छ ।

रुसको आफ्नै इतिहासले यस कुरालाई चित्रण गर्छ । अमेरिका एक स्वतन्त्र राज्यका रूपमा स्थापना भएको सुरुदेखि नै रुसले प्रायः अमेरिकासँगको सम्बन्धलाई आफ्नै परराष्ट्र नीतिगत उद्देश्यहरू पूरा गर्ने साधनका रूपमा प्रयोग गर्दै आएको थियो ।

१८औं र १९औं शताब्दीमा यी उद्देश्यहरू बेलायतसँगको रुसको प्रतिद्वन्द्वितासँग नजिकबाट जोडिएका थिए । पछि रुस, युरोप र अमेरिकाबीचको त्रिकोणात्मक सम्बन्धले अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिको बृहत्तर गतिशीलतालाई आकार दियो ।

आज नयाँ संरचनाहरू उभिँदैछन् । युरोप र चीन दुवैमाथि अमेरिकाको दबाबले अनजानमै यस्तो सन्तुलित प्रणाली निर्माणमा योगदान पुर्याउन सक्छ जहाँ कुनै पनि एउटा शक्तिले बाँकीमाथि प्रभुत्व जमाउन सक्दैन । यस्तो परिणाम रुसको हितसँग नजिकबाट मेल खानेछ ।

उथलपुथलको वर्तमान अवधिबाट अन्ततः जुन अन्तर्राष्ट्रिय व्यवस्था उदाउनेछ, त्यो पक्कै पनि पहिलेको भन्दा बढी विविधतापूर्ण र जटिल हुनेछ । युद्ध र संकटहरूले यो संक्रमणकाललाई पछ्याउन सक्छन् तर तिनीहरूले अन्तर्निहित परिवर्तनलाई ओझेलमा पार्नु हुँदैन ।

विश्वले विनाशकारी द्वन्द्व बिना यस समायोजनको अवधि पार गरेमा अमेरिका विश्व राजनीतिमा महत्त्वपूर्ण पात्रको रूपमा रहिरहनेछ । विश्वलाई अमेरिकी नेतृत्व आवश्यक भएर नभई अन्य शक्तिहरूले अमेरिकालाई आफ्नै रणनीतिक गणनामा समावेश गरिरहने भएकाले ऊ महत्त्वपूर्ण हुन्छ । भविष्यको अन्तर्राष्ट्रिय प्रणालीमा अमेरिकाको अझै पनि महत्त्व रहनेछ तर पहिलेको जस्तो तरिकाले मात्र होइन ।

आरटीमा प्रकाशित तिमोफे बोर्दाचेभको आलेखको अनुवाद