हिन्द–प्रशान्त क्षेत्रमा रक्षा उपकरण निर्यातकका रूपमा भारतको उदय

एजेन्सी । भारतले इन्डोनेसियालाई आफ्नो ब्रह्मोस र अस्त्र मिसाइलहरू आपूर्ति गर्ने भएको छ । यो इन्डो–प्यासिफिक क्षेत्रमा भारतको यस्तो तेस्रो सम्झौता हो जसले चीनको बढ्दो आक्रामकताका बीच यस क्षेत्रमा रक्षा आपूर्तिकर्ताका रूपमा नयाँ दिल्लीको उदयलाई जोड दिएको छ ।

विशेषज्ञहरूले सीएनबीसीलाई बताएअनुसार, एन्टी–शिप क्षमता भएको सुपरसोनिक क्रुज मिसाइल ब्रह्मोसले इन्डो–प्यासिफिक क्षेत्रका क्रेताहरूमाझ निकै चासो जगाएको छ किनकि सीमित जलसैनिक शक्ति भएका यी देशहरूलाई दक्षिण चीन सागरमा रहेका विवादित क्षेत्रहरूको रक्षा गर्नुपर्ने आवश्यकता छ ।

‘ब्रह्मोस र आकाशबाट आकाशमा प्रहार गर्ने मिसाइलहरू इन्डोनेसियासँगकोे हाम्रो सहकार्यका नयाँ क्षेत्रहरू हुन्,’ मंगलबार भारतीय विदेश मन्त्रालयका प्रवक्ताले भने ।

उनले ब्रह्मोस सहकार्यको महत्त्वपूर्ण क्षेत्र भएको र दुवै पक्षबीच व्यापारिक शर्तहरू तय हुन बाँकी रहेको थप जानकारी दिए ।
स्टकहोम इन्टरनेशनल पिस रिसर्च इन्स्टिच्युट (सिप्री) का हतियार हस्तान्तरण कार्यक्रमका वरिष्ठ अनुसन्धानकर्ता सिमोन वेजम्यानले सीएनबीसीलाई बताएअनुसार, क्रेताहरू विशेष गरी ब्रह्मोसको एन्टी–शिप संस्करणमा रुचि राख्छन् जसको ३०० किलोमिटरको दायरा छ र यसको गति यति उच्च छ कि यसलाई बीचैमा रोक्न निकै कठिन हुन्छ ।

‘यो अहिले बजारमा उपलब्ध सबैभन्दा ठूलो र तीव्र गतिको मिसाइलमध्ये एक हो,’ उनले थपे । ब्रह्मोस एरोस्पेस भारतको रक्षा अनुसन्धान र विकास संगठन र रुसको एनपीओ माशिनोस्ट्रोयेनियाबीचको संयुक्त पहल हो ।

इन्टरनेशनल इन्स्टिच्युट फर स्ट्रेटेजिक स्टडिजका सैन्य एयरोस्पेसका वरिष्ठ फेलो डगलस बेरीले सीएनबीसीलाई पठाएको इमेलमा ब्रह्मोससँग मिल्दोजुल्दो अर्को एउटै मात्र मिसाइल चीनको वाईजे–१२ रहेको बताएका छन् ।

सन् २०२२ मा फिलिपिन्स ब्रह्मोसको पहिलो क्रेता बनेको थियो । रोयटर्सका अनुसार, यसै वर्षको मे महिनामा भारतका रक्षा सचिवले भियतनामलाई मिसाइल बिक्री गर्ने सम्झौतामा हस्ताक्षर भएको बताएका थिए । भारतको रक्षा मन्त्रालय र ब्रह्मोस एरोस्पेसले सीएनबीसीको टिप्पणीको अनुरोधलाई कुनै जवाफ दिएनन् ।

इन्स्टिच्युट अफ डिफेन्स एण्ड स्ट्रेटेजिक स्टडिजका वरिष्ठ फेलो कोलिन कोहले सीएनबीसीलाई बताएअनुसार, यी दुवै सम्झौताहरू दक्षिण चीन सागरमा चीनको बढ्दो खतराको धारणाबाट अभिप्रेरित छन् ।

इन्डोनेसियाले चीनलाई प्राथमिक सुरक्षा खतराको रूपमा हेर्दैन तर उत्तर नाटुना सागर दाबीको विषयमा बेइजिङसँग उसको मतभेद रहेको कोहले थपे । सोमबार चिनियाँ जलसेनाले प्रशान्त महासागरमा एउटा ब्यालिस्टिक मिसाइल परीक्षण गरेको थियो ।

चीनको बढ्दो सैन्य शक्तिका बीच यस कदमले यस क्षेत्रका देशहरूलाई एकअर्कासँग रक्षा सम्बन्ध अझ गहिरो बनाउन प्रेरित गर्ने अपेक्षा गरिएको छ ।

विशेषज्ञहरूका अनुसार, यसले यस क्षेत्रमा भारतलाई आफ्नो रक्षा निर्यात बढाउन ठाउँ दिनेछ किनकि भारतलाई कुनै ठूलो शक्ति केन्द्रसँग नजोडिएको एक व्यावसायिक प्रदायकको रूपमा हेरिन्छ र यस क्षेत्रमा यसलाई सुरक्षा खतराको रूपमा लिइँदैन ।

एसिया सोसाइटी पोलिटी इन्स्टिच्युटका दक्षिण एसियाली पहलका निर्देशक फरवा आमेरले सीएनबीसीलाई बताएअनुसार, इन्डो–प्यासिफिक क्षेत्रका देशहरूबीच रक्षा साझेदारी बलियो हुनु चीनको खतरासँग जुध्ने प्रयासको एक हिस्सा हो । यी देशहरू अमेरिकामा कम निर्भर रहने रक्षा सम्बन्धहरू गाँस्न चाहन्छन् जसले गर्दा भारत एक भरपर्दो रक्षा साझेदार र ब्रह्मोस मिसाइल प्रणाली आकर्षक बनेको उनले थपिन् ।

तर, ब्रह्मोस सम्झौताले चीनविरुद्ध क्षेत्रीय साझेदारहरू जुटाउन भारतलाई मद्दत गरिरहेको भए तापनि विशेषज्ञहरूका अनुसार यसले महत्त्वपूर्ण रक्षा निर्यातक बन्ने नयाँ दिल्लीको महत्त्वाकांक्षामा खासै ठूलो प्रभाव पार्दैन । सिप्रिका वेजम्यानका अनुसार, ब्रह्मोसको बिक्री भारतले हतियार उत्पादक र निर्यातकको संसारमा आफ्नो स्थान बनाएको एक बलियो प्रमाण हो । तर, प्रमुख सम्झौताहरूको सन्दर्भमा भारतको रक्षा निर्यातको सफलता सीमित रहेको उनले थपे ।

भारतीय लडाकु विमान तेजस वा युद्धपोतका अर्डरहरू धेरै ब्रह्मोस अर्डरहरू भन्दा धेरै मूल्यवान हुने उनले बताए । विगत १० वर्षमा निर्यात बढेको भए तापनि मार्च २०२६ मा समाप्त भएको आर्थिक वर्षमा यो ४ अर्ब डलर मात्र थियो । यो विश्वको सबैभन्दा ठूलो हतियार आपूर्तिकर्ता अमेरिकाको ३३१ अर्ब डलरको कुल हतियार बिक्रीको १ प्रतिशतभन्दा थोरै बढी हो ।

सिप्रिको २०२१–२०२५ को प्रमुख हतियार हस्तान्तरण तथ्यांकअनुसार, भारत विश्वका शीर्ष २५ हतियार निर्यातकहरूमा पर्दैन । त्यसमा चीन पाँचौं र दक्षिण कोरिया नवौं स्थानमा छन् । सिप्रिको २०२६ को वार्षिक प्रतिवेदनअनुसार, नयाँ दिल्ली विश्वको पाँचौं ठूलो सैन्य खर्च गर्ने देश र ८ प्रतिशतभन्दा बढी हिस्सासहित हतियारको दोस्रो ठूलो आयातक हो ।