हर्मुज जलयोजक इरानको ‘स्वर्णिम हतियार’, आणविक कार्यक्रमभन्दा पनि बढी प्राथमिकतामा

एजेन्सी । हर्मुज जलयोजकमाथिको नियन्त्रण इरानका लागि स्वर्णिम हतियार बनेको छ । त्यसका लागि ऊ अमेरिकाविरुद्ध नयाँ तनाव मोल्न समेत तयार देखिएको छ ।

दशकौंसम्म प्रतिबन्ध भोग्ने कारण बनेको आणविक कार्यक्रमभन्दा पनि इरानले अहिले यो जलमार्गको नियन्त्रणलाई आफ्नो ठूलो प्राथमिकता बनाएको छ ।

इरानी रणनीतिको केन्द्रमा रहेको यस जलमार्गबाट तेहरानको अनुमति बिना हिँडेका जहाजहरूमाथि यसै हप्ता गोली प्रहार गरियो । यसले अमेरिकासँग दोहोरो फायरिङको स्थिति निम्त्याएको छ र गत महिना भएको अस्थायी शान्ति सम्झौतालाई नै खतरामा पारेको छ ।

विश्वको कुल ऊर्जा आपूर्तिको पाँच भागको एक भाग ओसारपसार हुने हर्मुजलाई रोक्न वर्षौंदेखि हिचकिचाएका इरानी नेताहरू अहिले यसलाई पश्चिमा देशहरूसँगको विवादमा आफ्नो सबैभन्दा बलियो अस्त्र मानिरहेका छन् । वाशिङटनले युद्ध रोक्नुको मुख्य कारण पनि यही भएको उनीहरूको बुझाइ छ ।

इरानी संसद्को राष्ट्रिय सुरक्षा तथा विदेश नीति समितिका सदस्य इब्राहिम अजिजीले सामाजिक सञ्जालमा अमेरिकालाई लक्षित गर्दै लेखेका छन्, ‘हर्मुज जलयोजकमा इरानको नयाँ व्यवस्थालाई स्वीकार गरः अगाडि बढ्ने एकमात्र बाटो यही हो ।’

जलमार्गमा आफ्नो नियन्त्रण कायम राख्ने अडानले विश्वका अन्य देशहरूसँग दीर्घकालीन विवाद निम्त्याउने जोखिम भए पनि यस नीतिमा तेहरानभित्र खासै मतभेद नरहेको दुई वरिष्ठ इरानी स्रोतले बताएका छन् । इरानले आफ्नो शक्ति आवश्यकताभन्दा बढी प्रदर्शन त गरिरहेको छैन भन्ने विषयमा छलफल भए तापनि कुनै पनि विवेकशील देशले यस्तो महत्त्वपूर्ण रणनीतिक लाभको विन्दुलाई छाड्न नसक्ने उच्च अधिकारीहरूको साझा धारणा रहेको एक स्रोतले उल्लेख गर्यो ।

‘हर्मुजको मुद्दा इरानको स्वर्णिम हतियार हो जसलाई उनीहरू अहिले इरानबाट खोस्न चाहन्छन् र त्यो बिल्कुलै असम्भव हुनेछ,’ उक्त स्रोतले थप्यो । अमेरिकाका राष्ट्रपति डोनल्ड ट्रम्पद्वारा हस्ताक्षर गरिएको गत महिनाको अस्थायी सम्झौताले जलमार्गमा आवागमन त खुला गर्यो तर यसको अन्तिम भविष्यका बारेमा भने सम्झौताको भाषा अस्पष्ट छ ।

इरानले ६० दिनका लागि मात्र कुनै शुल्क नलिई व्यापारिक जहाजहरूको सुरक्षित आवागमनका लागि आफ्नो उत्तम प्रयास मार्फत व्यवस्था गर्ने समझदारी पत्रमा भनिएको छ । इरानी वार्ताकारहरूले यो वाक्यलाई दुई महिनासम्म शुल्क वा कर नलिए पनि जलमार्गको व्यवस्थापन गर्ने इरानको अधिकारलाई अमेरिकाले मान्यता दिएको रूपमा अर्थ्याएका छन् ।

यस विषयमा ट्रम्पले भनेका छन्, ‘मेरो विचारमा यो सकियो । म अब उनीहरूसँग कुनै कारोबार गर्न चाहन्नँ । उनीहरू नीच हुन् ।’

अमेरिका र खाडीका अन्य देशहरूले इरानको उक्त व्याख्यालाई अस्वीकार गरेका छन् । उक्त सम्झौताको अर्थ इरानले जहाजहरूको सुरक्षित आवागमनमा सहजीकरण गर्नु मात्र हो, सैन्य बलको प्रयोग गरेर प्रतिबन्ध लगाउनु होइन भन्ने उनीहरूको तर्क छ ।
इरानको यो कडा अडानको एउटा मुख्य कारण अमेरिकाप्रतिको अविश्वास हो । सन् २०१८ मा ट्रम्पले विद्यमान आणविक सम्झौता तोडेको, गत वर्ष युद्धविराममा सहमत भएर पनि यसै वर्ष पुनः युद्ध सुरु गरेको र कूटनीतिक वार्ता चलिरहेकै बेला बिना सूचना युद्ध छेडेकाले यो अविश्वास अझ बढेको हो ।

इरान हर्मुजको मुद्दामा पछि हट्यो भने ट्रम्पले आणविक फाइल र इरानको परम्परागत मिसाइल भण्डारलगायत अन्य क्षेत्रमा आफ्ना मागहरू झन् बढाउने वरिष्ठ स्रोतहरूमध्ये एकले बताए । यस्तो कदम चाल्नुको अर्थ ‘आत्मसमर्पण गर्नु हो र यो असम्भव छ,’ स्रोतले भन्यो ।

इरानले वर्षौंदेखि जलमार्ग बन्द गर्न सक्ने चेतावनी दिँदै एकपटक त यो एक गिलास पानी पिएजस्तै सजिलो हुने बताएको भए तापनि वरिष्ठ अधिकारीहरूले व्यक्तिगत रूपमा भने यसो गर्न हिचकिचाएको र यसलाई अन्तिम अस्त्रको रूपमा हेरेको बताएका थिए । यसरी हिचकिचाउनुको कारण खाडीका छिमेकीहरू र विश्वव्यापी ऊर्जा उपभोक्ताहरूलाई क्रुद्ध बनाउने र अन्ततः आफ्नै अर्थतन्त्रलाई असर गर्ने कदमले अन्तर्राष्ट्रिय अलगाव बढाउने खतरा थियो ।

तर, फेब्रुअरी २८ मा अमेरिका र इजरायलले आक्रमण गरी इरानका सर्वोच्च नेता र अन्य शीर्ष अधिकारीहरूको हत्या गरेपछि इरानी अधिकारीहरूले आफूसँग गुमाउनका लागि केही नभएको महसुस गरे । उनीहरूले आफ्ना बाहेक अन्य सबै जहाजका लागि जलमार्ग बन्द गरिदिए । त्यसले इतिहासमै विश्वव्यापी ऊर्जा आपूर्तिमा सबैभन्दा ठूलो अवरोध निम्त्यायो ।

तेलको मूल्यमा पर्ने असरका बारेमा केही हिचकिचाए पनि वाशिङटनले अप्रिलमा इरानी बन्दरगाहहरूमा आफ्नै किसिमको नाकाबन्दी थप्यो । अन्ततः हर्मुज बन्द हुँदाको आर्थिक लागत यति उच्च भयो कि दुवै पक्ष सम्झौता गर्न सहमत भए । तर, एकपटक जलमार्ग बन्द गरेर अमेरिकालाई वार्ताको टेबलमा आउन बाध्य पारेपछि इरान अब त्यो क्षमतालाई कानुनी रूप दिन चाहन्छ ।

‘दुवै पक्षले आफूले भोगिरहेका तत्कालीन आर्थिक समस्याहरूका कारण बेचैनी महसुस गरिरहेका थिए । तर, दुवै पक्ष आफूले जितेको पनि ठान्छन् । त्यसैले आफ्नो चाहना पूरा गर्न अझै अलिकति दबाब दिनुपर्छ भन्ने उनीहरूको धारणा छ,’ स्कटल्यान्डको सेन्ट एन्ड्रुज विश्वविद्यालयका आधुनिक इतिहासका प्राध्यापक अली अन्सारीले भने ।

इरान अहिले आणविक मुद्दाभन्दा पनि हर्मुजमा धेरै केन्द्रित छ, जहाँ वाशिङटनले युरेनियम संवर्धन गर्ने र आफ्नो विद्यमान उच्च संवर्धित युरेनियम भण्डारलाई देशभित्रै घटाउने इरानको अधिकारलाई स्वीकार गरिसकेको उसको बुझाइ छ ।

आणविक मुद्दा करिब २५ वर्षदेखि इरान र अमेरिकाबीचको विवादको सबैभन्दा ठूलो स्रोत, इरानमाथि लगाइएका प्रमुख अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिबन्धहरूको कारण र ट्रम्पको युद्धको मुख्य घोषित कारण थियो । तर, युद्ध अन्त्य गर्ने अस्थायी सम्झौतामा इरानको आणविक कार्यक्रम सम्बन्धी वार्तालाई भविष्यका छलफलहरूका लागि पन्छाएको छ ।

अमेरिकाले हर्मुज जलयोजकमा आफ्नो पूर्ण व्यवस्थापनलाई स्वीकार नगरेसम्म इरानले आणविक मुद्दामा वार्ता सुरु गर्न समेत अस्वीकार गरेको वरिष्ठ इरानी स्रोतहरूले बताएका छन् ।