एजेन्सी । भारतका प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीको नेदरल्यान्ड्स भ्रमणलाई विशेष रूपमा महत्त्वपूर्ण बनाउने कुरा कूटनीतिक संलग्नताको प्रतीक मात्र थिएन । त्यो भारतको प्राविधिक महत्त्वाकांक्षा र सेमिकन्डक्टर इकोसिस्टममा डच प्रभुत्व बीचको बढ्दो मेल थियो ।
यो भ्रमण यस्तो समयमा भएको हो जब सेमिकन्डक्टर शक्ति वा सामर्थ्यको नयाँ भूराजनीतिक मुद्रा बनेको छ जसले आर्थिक प्रतिस्पर्धा, सैन्य क्षमता, एआई र डिजिटल सार्वभौमसत्तालाई आकार दिइरहेको छ ।
यस उदीयमान साझेदारीको केन्द्रमा डच प्रविधि दिग्गज एएसएमएल रहेको छ जसको विश्वव्यापी चिप इकोसिस्टममा लगभग एकाधिकार छ । एएसएमएल उन्नत सेमीकन्डक्टरहरू उत्पादन गर्न आवश्यक पर्ने अत्यन्त जटिल एक्सट्रिम अल्ट्राभायोलेट लिथोग्राफी मशिनहरू उत्पादन गर्ने विश्वको एकमात्र कम्पनी हो ।
यसका मशिनहरू बिना अत्याधुनिक चिप्सको उत्पादन लगभग असम्भव हुन्छ । यसले नेदरल्यान्ड्सलाई एक सामान्य युरोपेली शक्तिबाट अमेरिका र चीन बीचको विश्वव्यापी प्रविधि प्रतिस्पर्धामा महत्त्वपूर्ण केन्द्रका रूपमा परिणत गरिदिएको छ ।
भारतले यस रणनीतिक वास्तविकतालाई बुझेको छ । यसले मेक इन इन्डिया, डिजिटल इन्डिया र इन्डिया सेमिकन्डक्टर मिसन जस्ता पहलहरू अन्तर्गत प्राविधिक आत्मनिर्भरताका लागि सेमिकन्डक्टरलाई केन्द्रीय कडीको रूपमा पहिचान गरेको छ ।
नयाँ दिल्लीले फ्याब्रिकेसन प्लान्ट, प्याकेजिङ सुविधा, चिप डिजाइन केन्द्र र सेमिकन्डक्टर अनुसन्धान पूर्वाधार सहितको आन्तरिक सेमिकन्डक्टर इकोसिस्टम निर्माण गर्न अर्बौं डलर अनुदान र प्रोत्साहनको प्रतिबद्धता जनाएको छ ।
उदाहरणका लागि, गुजरातको धोलेरामा ११ अर्ब डलरको कुल लगानीमा प्रस्तावित टाटा सेमिकन्डक्टर फ्याब्रिकेसन सुविधा विश्वव्यापी चिप आपूर्ति–शृंखलाको उन्नत उत्पादन खण्डमा प्रवेश गर्ने भारतको सबैभन्दा महत्त्वाकांक्षी प्रयास हो ।
अमेरिका–चीन प्रविधि प्रतिस्पर्धा, निर्यात नियन्त्रण र कोभिड महामारीका बेला देखिएको आपूर्ति–शृंखलाको जोखिमका कारण विश्वव्यापी सेमिकन्डक्टर उद्योगमा ठूलो पुनःसंरचना भइरहेको छ । वाशिङटनको दबाबमा एएसएमएल लगायत डच कम्पनीहरूले अहिले चीनतर्फको निर्यातमा बढ्दो प्रतिबन्धको सामना गरिरहेका छन् ।
फलस्वरूप, व्यापक चीन–प्लस–वान ढाँचा अन्तर्गत भारत एक लोकतान्त्रिक, राजनीतिक रूपमा स्थिर र रणनीतिक रूपमा उपयुक्त वैकल्पिक उत्पादन गन्तव्यको रूपमा आकर्षक देखिँदै गएको छ ।
रिपोर्टहरूका अनुसार, डच सेमिकन्डक्टर फर्महरूले चीन बाहिर विविधीकरणका अवसरहरू सक्रिय रूपमा खोजिरहेका छन् भने भारतीय अधिकारीहरूले नेदरल्यान्ड्सलाई भारतलाई दीर्घकालीन उत्पादन र नवप्रवर्तन आधारको रूपमा हेर्न प्रोत्साहन गरिरहेका छन् ।
अहिले यसका स्पष्ट संकेतहरू देखिन थालेका छन् । यस वर्षको सुरुमा इलेक्ट्रोनिक्स र सूचना प्रविधि मन्त्री अश्विनी वैष्णवले भेल्डहोभेनस्थित एएसएमएल मुख्यालयको भ्रमण गरेका थिए जहाँ लिथोग्राफी प्रविधि र भारतको सेमिकन्डक्टर महत्त्वाकांक्षामा छलफल केन्द्रित थियो ।
प्रधानमन्त्री मोदीको भ्रमणका क्रममा टाटा इलेक्ट्रोनिक्सले धोलेरामा आफ्नो आगामी ३०० मिमी (१२–इन्च) सेमिकन्डक्टर फ्याब्रिकेसन प्लान्ट स्थापना र विस्तारमा सहयोग पुर्याउन एएसएमएलसँग समझदारी पत्रमा हस्ताक्षर गर्यो जुन भारतको सेमिकन्डक्टर उत्पादन महत्त्वाकांक्षाका लागि एक ठूलो कदम हो ।
यद्यपि यस साझेदारीको महत्त्व केवल हार्डवेयर र उत्पादनमा मात्र सीमित छैन । नेदरल्यान्ड्सले भारतलाई अनुसन्धान विश्वविद्यालयहरू, फोटोनिक्स क्लस्टरहरू, प्रिसिजन इन्जिनियरिङ फर्महरू र उन्नत डिजाइन क्षमताहरू सहितको सेमिकन्डक्टर नवप्रवर्तनको पूर्ण इकोसिस्टममा पहुँच प्रदान गर्छ ।
यस्तो सहकार्यले भारतलाई केवल सस्तो लागतमा सामान जडान गर्ने आधार बन्नबाट जोगाउन मद्दत गर्न सक्छ । यसको सट्टा भारत चिप डिजाइन, सेमिकन्डक्टर अनुसन्धान र विकास, उन्नत सामग्री र एआई–एकीकृत उत्पादन प्रणालीतर्फ अघि बढ्ने लक्ष्य राख्छ ।
त्यसैले मोदीको भ्रमणले भारतीय विदेश नीतिमा व्यापार र राजनीतिमा केन्द्रित परम्परागत कूटनीतिबाट प्रविधि कूटनीति तर्फको व्यापक विकासलाई झल्काएको छ ।
सतर्क हुनुपर्ने कारणहरू पनि छन् । सेमिकन्डक्टर उत्पादन विश्वकै सबैभन्दा धेरै पुँजी आवश्यक पर्ने र प्राविधिक रूपमा जटिल उद्योगमध्ये एक हो । अनुदान र राजनीतिक समर्थनका बावजुद पनि भारतले पूर्वाधारमा कमी, बिजुलीको भरपर्दो व्यवस्था नहुनु, उच्च विशेष सीप भएका उत्पादन जनशक्तिको अभाव र आयातित सामग्रीमाथिको निर्भरता जस्ता ठूला संरचनात्मक चुनौतीहरूको सामना गरिरहेको छ ।
यसबाहेक उन्नत प्रविधिसँग जोडिएको निर्यात–नियन्त्रण राजनीतिले गहिरो प्रविधि हस्तान्तरणलाई जटिल बनाउन सक्छ । नेदरल्यान्ड्स आफैं पनि सेमिकन्डक्टर नियन्त्रणको मामिलामा अमेरिकी रणनीतिक प्राथमिकताहरूसँग नजिकबाट जोडिएको छ ।
तैपनि, प्रविधि, अर्थतन्त्र र भूराजनीति गहिरो रूपमा जोडिएको यस युगमा भारत र नेदरल्यान्ड्सले एकअर्कालाई अत्यावश्यक साझेदारको रूपमा हेरिरहेका छन् । मोदीको यस भ्रमणले भारतलाई उन्नत प्रविधिको उपभोक्ता मात्र रहनुबाट विश्वव्यापी सेमिकन्डक्टर इकोसिस्टमलाई आकार दिने एक सक्रिय सहभागी बन्ने प्रक्रियालाई तीव्र बनाउन सक्छ ।
प्रतिक्रिया