हरित ऊर्जामा चीनको ठूलो फड्को, भूराजनीतिक झड्का सहन सक्षम

एजेन्सी । एक दशकभन्दा बढी समयदेखि चीनका राष्ट्रपति नेता सी चिनपिङले एउटै उद्देश्यका साथ चिनियाँ अर्थतन्त्रमा रूपान्तरणको नेतृत्व गर्दै आएका छन् । चीनलाई ऊर्जामा सुरक्षित बनाउने उनको लक्ष्य छ ।

त्यही दृष्टिकोण अन्तर्गत चीनले वायु, सौर्य र जलविद्युतको नवीकरणीय ऊर्जा क्रान्ति ल्याएको छ, समुद्र र जमिनका तेल खानीहरूमा अझ गहिरो उत्खनन गरेको छ र आयातित इन्धनमाथिको निर्भरता घटाउन तथा बाह्य धक्काबाट बच्न साझेदारहरूसँग सम्झौताहरू गरेको छ ।

अहिले, इरानमाथि अमेरिका र इजरायलको युद्धले निम्त्याएको ऐतिहासिक तेल संकटले ऊर्जा आत्मनिर्भरतातर्फ चीनको प्रयासको अहिलेसम्मकै कडा परीक्षा लिइरहेको छ । र यो परीक्षामा चीन सफल भइरहेको देखिन्छ ।

एसियाका अन्य इन्धन अभाव भएका देशहरू आपूर्ति जुटाउन संघर्ष गरिरहँदा विश्वकै सबैभन्दा ठूलो ऊर्जा आयातक चीन भने तेलको विशाल भण्डार, घरेलु ऊर्जामा चल्ने औद्योगिक क्षेत्र र ग्यासको सट्टा बिजुलीबाट चल्ने सवारी साधनहरूका कारण ढुक्क देखिएको छ ।

कोलम्बिया विश्वविद्यालयको सेन्टर अन ग्लोबल इनर्जी पोलिसीकी वरिष्ठ अनुसन्धाता एरिका डाउन्सका अनुसार, हप्तौंदेखिको युद्धबाट सिर्जित ऊर्जा संकट सामना गर्न सक्ने क्षमता चीनका लागि ऊर्जा सुरक्षा बढाउन उनीहरूले गरेका कामहरूको एक प्रकारको पुष्टि जस्तै हो ।

‘उनीहरूले विगतलाई हेरेर भन्न सक्छन्, ‘हामीले सही निर्णय गरेका थियौं’ ।

चीनका लागि यो सफलता यस्तो समयमा आएको छ जब अमेरिका नवीकरणीय ऊर्जा र विद्युतीय सवारी साधनको अभियानबाट पछि हटेको छ जसले विश्वका दुई ठूला अर्थतन्त्रहरू बीच ऊर्जा मोडलको मामिलामा ठूलो भिन्नता सिर्जना गरेको छ ।

सन् १९९० को दशकको सुरुतिर ऊर्जाको शुद्ध आयातक बनेदेखि नै चीनले मध्यपूर्वमाथिको आफ्नो निर्भरतालाई एउटा खतरनाक कमजोरीका रूपमा हेर्दै आएको छ ।

भविष्यमा कुनै शत्रुले बेइजिङको आपूर्ति रोक्न खोजेमा मलाक्का जलयोजक जस्ता साँघुरो जलमार्गहरू मुख्य अवरोध बन्न सक्ने चिनियाँ नेताहरूको बुझाइ छ ।

समुद्री मार्गमाथिको निर्भरता कम गर्न चीनले विगतका दशकहरूमा मध्य एसिया, रुस र म्यानमारबाट जमिनको बाटो हुँदै तेल र ग्यास ल्याउन महँगो पाइपलाइनहरू बनाएको छ । रुसले युक्रेनमाथि आक्रमण गरेपछि रुस चीनको तेल आपूर्तिकर्ताको सूचीमा पहिलो स्थानमा उक्लिएको छ ।

तर, उनका पूर्ववर्तीहरूले तेल र ग्यासका स्रोतहरू विस्तार गर्नमा ध्यान दिए पनि सीले भने बाहिरी विश्वमाथिको निर्भरतालाई पूर्ण रूपमा घटाउने लक्ष्य राखेका छन् ।

सीको एउटा प्रसिद्ध भनाइ छ, ‘चीनले सबैभन्दा खराब अवस्थाको सोच राख्नुपर्छ ।’ बढ्दो शत्रुतापूर्ण र अस्थिर विश्वको सामना गर्नका लागि राष्ट्रिय सुरक्षालाई प्राथमिकता दिन उनले आफ्ना क्याडरहरूलाई सधैं यही मन्त्र दिने गर्छन् ।

सीको नेतृत्वमा बेइजिङले हरित ऊर्जा बढाउन र जीवाश्म इन्धनमाथिको निर्भरता घटाउन नवीकरणीय ऊर्जा र ईभीलाई सरकारी समर्थन बढाएको छ ।

अहिले चीनका पठार र तटीय क्षेत्रहरूमा तीव्र गतिमा विशाल सौर्य र वायु फार्महरू स्थापना भइरहेका छन् । घरेलु कारखानाहरूले विद्युतीय कारका लागि सस्तो ब्याट्री बनाउने प्रविधि विकास गरेका छन् जसले चिनियाँ राजमार्गहरूमा बढी इन्धन खाने गाडीहरूलाई विस्थापित गर्दैछन् ।

यसमा चीनले यी सामान बनाउन आवश्यक सामग्रीहरूको आपूर्ति श्रृंखलामा राखेको वर्चस्वले पनि मद्दत पुर्याएको छ ।

यसको दायरा निकै फराकिलो छ । विश्वको एक तिहाइ जलविद्युत् क्षमता भएको यस देशमा पश्चिमका पहाडी क्षेत्रहरूमा ठूला बाँध परियोजनाहरू सुरु भइरहेका छन् । सरकारले न्यूक्लियर फ्युजन र हरित हाइड्रोजन जस्ता आगामी पुस्ताका प्रविधिहरूमा पनि आफ्नो लक्ष्य केन्द्रित गरेको छ ।

यसैबीच, उत्तरी चिनियाँ प्रान्तहरूमा रहेका प्रचुर कोइला खानीहरूले पावर प्लान्टहरूलाई इन्धन दिइरहेका छन् । यो विश्वकै सबैभन्दा ठूलो कार्बन उत्सर्जनकर्ता चीनले अझै पनि जीवाश्म इन्धनको बानी छोड्न बाँकी रहेको एउटा सम्झना पनि हो ।

चीनले आफ्नो धेरैजसो उद्योग नवीकरणीय ऊर्जा र कोइलाबाट चल्ने बिजुलीबाट चलाए पनि यसका सरकारी ऊर्जा कम्पनीहरूले अझ बढी तेल र ग्यासको खोजीमा मरुभूमि र समुद्रमुनि उत्खनन गरिरहेका छन् र कम्तीमा केही महिना पुग्ने कच्चा तेलको भण्डार बनाइरहेका छन् ।

समग्रमा, चिनियाँ विश्लेषकहरूका अनुसार विश्वको दोस्रो ठूलो अर्थतन्त्रले आफ्नो कुल ऊर्जाको करिब १५ प्रतिशत मात्र आयात गर्छ । तर पनि यसले ७० प्रतिशत तेल र ४० प्रतिशत प्राकृतिक ग्यासका लागि आयातमा नै भर पर्नुपर्छ त्यसैले खाडी क्षेत्रको युद्धले निम्त्याएको आर्थिक हलचलबाट चीन पूर्ण रूपमा अछुतो भने छैन ।

हवाई इन्धनको मूल्य वृद्धिले टिकटको भाडा बढेको छ र उडानहरू रद्द भएका छन् । ढुवानी खर्च बढेको छ र विश्वव्यापी वस्तुहरूको मूल्य बढ्दा कारखानाहरूको उत्पादन लागत पनि बढेको छ ।

केन्द्रीय योजनाकारहरूले ग्यास र डिजेलको मूल्यवृद्धिलाई नियन्त्रण गर्न हस्तक्षेप गरेका छन् । ब्लुमबर्ग न्यूजको अप्रिल १० को रिपोर्ट अनुसार बेइजिङले सरकारी रिफाइनरीहरूलाई व्यावसायिक तेल भण्डार प्रयोग गर्न अनुमति दिएको छ ।

महत्त्वपूर्ण कुरा त के छ भने बेइजिङको आत्मनिर्भरताको अभियानले त्यस्तो अर्थतन्त्रका लागि मात्र काम गर्छ जसको विशाल उत्पादन क्षेत्र बाह्य मागमा निर्भर छ जबकि स्वदेशमा उपभोग कमजोर छ ।

तर, विश्वव्यापी तेल बजारमा आएको ऐतिहासिक अवरोधका बीच पनि चीन तुलनात्मक रूपमा सुरक्षित रहेको छ र सन् २०२६ को पहिलो त्रैमासिकमा बलियो वृद्धि हासिल गरेको छ । यसले सी र उनका योजनाकारहरूलाई आफ्नो रणनीतिप्रति अझ विश्वस्त बनाएको छ ।

चिनियाँ सरकारी सञ्चारमाध्यम सीसीटीभीका अनुसार, सीले गत महिनाको अन्त्यमा भनेका थिए, ‘हामीले वायु र सौर्य ऊर्जाको विकास छिट्टै सुरु गर्यौं र त्यो बाटो अहिले दूरदर्शी प्रमाणित भएको छ ।’

ग्लोबल इनर्जी मोनिटरका अनुसार, चीन अहिले नवीकरणीय ऊर्जा उत्पादनमा विश्वमै धेरै अगाडि छ । यसले अमेरिका र भारत (दोस्रो र तेस्रो स्थानमा रहेका देशहरू) ले मिलेर उत्पादन गर्नेभन्दा तीन गुणा बढी वायु र सौर्य ऊर्जा उत्पादन गर्छ ।

चीनको ऊर्जा मिश्रणमा नवीकरणीय ऊर्जाको हिस्सा तीव्र गतिमा बढिरहेको छ । यसको लक्ष्य कोइलालाई विस्थापित गर्नु हो यद्यपि अहिले अर्थतन्त्र चलाउन चीन अझै पनि कोइलामा धेरै निर्भर छ ।

रोडियम ग्रुपको सन् २०२५ को अध्ययन अनुसार, चीनमा बिक्री हुने आधाभन्दा बढी नयाँ सवारी साधन विद्युतीय वा हाइब्रिड भएकाले तेलको माग दैनिक १० लाख ब्यारलले घटेको छ । अन्तर्राष्ट्रिय ऊर्जा एजेन्सीले सन् २०२७ सम्ममा चीनको तेल खपत उच्च विन्दुमा पुग्ने प्रक्षेपण गरेको छ ।

‘पहिले हामी चीनको ऊर्जा सुरक्षाबारे चिन्तित थियौं तर अहिले हामीलाई थाहा छ हाम्रो समाधानले काम गरिरहेको छ,’ सियामेन विश्वविद्यालयका लिन बोकियाङले भने, ‘हामीसँग नवीकरणीय ऊर्जा छ, विद्युतीय गाडीहरू छन् र तेलको मूल्य बढ्दा यी गाडीहरू अझ प्रतिस्पर्धी बन्छन् । तर, २० वर्षको लगानी बिना हामी यो अवस्थामा हुने थिएनौं ।’

तैपनि, सीले जीवाश्म इन्धनलाई पूर्ण रूपमा त्यागेका छैनन् । सन् २०१८ मा ट्रम्प प्रशासनसँग व्यापारिक तनाव बढ्दा उनले चिनियाँ कम्पनीहरूलाई आफ्नै तेल र ग्यास उत्पादन बढाउन निर्देशन दिएका थिए ।

चीनले गत वर्ष कीर्तिमानी तेल उत्पादन गर्यो । बोहाई सागर र सिन्जियाङका गहिरा खानीहरूबाट तेल निकाल्न नयाँ प्रविधि प्रयोग गरिएको छ ।

ऊर्जा सुरक्षाका लागि अर्को महत्त्वपूर्ण कुरा भण्डारण हो । केप्लरका अनुसार चीनसँग हाल १.३ अर्ब ब्यारल कच्चा तेलको भण्डार छ जुन तीन महिनाका लागि पर्याप्त हुन्छ ।

बेइजिङको योजनाका बावजुद मार्चको सुरुमा इरानले हर्मुज जलयोजक बन्द गर्दा चीनको जोखिम ठूलो थियो । चिनियाँ बन्दरगाहमा आउने ३८ प्रतिशत तेल र २३ प्रतिशत ग्यास यही जलमार्गबाट आउँछ ।

तर, यस निर्भरताका बीच पनि चीनको मजबुतीले बेइजिङको विद्युतीकरण योजना र अमेरिकाको मोडल (जसलाई कतिपयले जीवाश्म इन्धनमा निर्भर पेट्रोस्टेट भन्छन्) बीचको भिन्नता स्पष्ट पारेको छ ।

बेइजिङले यसलाई सीको व्यापक सन्देशका रूपमा प्रयोग गर्नेछ कि आजको विश्व अराजकताले भरिएको छ तर चीन एक जिम्मेवार र दूरदर्शी नेता हो ।

विश्वले यसलाई ध्यान दिन थालेको संकेत देखिइसकेको छ । यस वर्षको पहिलो त्रैमासिकमा चीनको हरित प्रविधि निर्यातमा ठूलो वृद्धि भएको छ । ईभी निर्यात ७८ प्रतिशत, लिथियम ब्याट्री ५० प्रतिशत र विन्ड टर्बाइन ४५ प्रतिशतले बढेको छ ।

यस संकटले चीनको हरित प्रविधि क्षेत्रका लागि थप अवसरहरू खोल्न सक्छ । त्यसले हाल अमेरिका, क्यानडा र युरोपेली संघमा प्रतिबन्धहरू सामना गरिरहेको छ ।

‘हर्मुज जलयोजकको बन्दले हरेक देशलाई आफ्नो ऊर्जा सुरक्षाबारे सोच्न र घरेलु उत्पादन बढाउन बाध्य पार्नेछ,’ लिनले भने । र जब ती देशहरूले ब्याट्री, वायु र सौर्य प्रविधि प्रयोग गर्ने बारे सोच्नेछन्, उनीहरूले चीनको उत्पादनलाई पुनः ध्यान दिनुपर्ने हुन सक्छ ।