हर्मुजमा ऊर्जाको भूराजनीति: इरानले किन यो मार्ग खोल्यो र तत्कालै बन्द गर्यो ?

काडमाडौं । विश्वव्यापी ऊर्जा बजारमा नकारात्मक असर पर्ने गरी पश्चिम एसियाको भूराजनीतिक अस्थिरताका बीच हर्मुज जलयोजकमा तीव्र घटनाक्रम विकसित भइरहेको छ ।

२४ घण्टाभन्दा कम समयको अन्तरालमा विश्वले दबाबमूलक कूटनीतिको ज्वलन्त उदाहरण देखेको छ । इरानले युद्धविरामको समयमा यो जलमार्ग पूर्ण रूपमा खुला गरिएको घोषणा गरेलगत्तै हर्मुजमा अमेरिकाको नाकाबन्दी कायम रहेकाले फेरि बन्द गरेको जानकारी दिएपछि ऊर्जा बजार स्तब्ध भएको छ ।

यो इरानको रणनीतिक प्राथमिकताहरूको उच्चस्तरीय संकेत हो । हर्मुजका रूपमा बलियो रणनीतिक हतियार पाएको इरानले आफ्ना क्षेत्रीय प्रोक्सीहरूको अस्तित्व रक्षा र अमेरिकाले लगाएको आर्थिक नाकाबन्दी हटाउने माग पूरा गर्ने साधनका रूपमा हर्मुजलाई लिएको छ ।

शुक्रबार इरानका विदेशमन्त्री सैयद अब्बास अराक्चीले बयान दिँदै विश्वव्यापी तेल व्यापारको महत्त्वपूर्ण मार्ग हर्मुजबाट पुनः आवागमन सम्भव भएको पुष्टि गरेका थिए । तर, यस घोषणासँग जोडिएको एउटा शर्त भने निकै गम्भीर थियो । त्यो शर्त सिधै लेबनानमा जारी युद्धविरामको अवधिसँग जोडिएको छ ।

तेलको स्वतन्त्र प्रवाहलाई इजरायल र हिजबुल्लाहबीचको शत्रुता अन्त्यसँग जोडेर तेहरानले प्रभावकारी रूपमा विश्व अर्थतन्त्रलाई आफ्नो मुख्य प्रोक्सी हिजबुल्लाहको बाँच्ने आधार बनाएको छ । यो कुनै सद्भावको संकेत नभई आफ्नो पकडको प्रदर्शन हो ।

लेबननी युद्धविराम भंग भयो भने र विशेषगरी इजरायलले दक्षिणी लेबनन कब्जा गर्ने प्रयास जारी राख्यो भने हर्मुज जलयोजक पुनः ‘नो–गो जोन’ अर्थात् निषेधित क्षेत्र बन्ने इरानको सन्देश थियो ।

भारतीय जहाजहरूमाथिको यस अवरोधले भारतको ऊर्जा पूर्वाधारमा निर्भर नेपाल जस्ता भूपरिवेष्ठित राष्ट्रहरूका लागि प्रत्यक्ष र विनाशकारी असर पार्छ

त्यसो त इरानले हर्मुज खोले पनि अमेरिकाले त्यहाँ नाकबन्दी जारी राखेर इरानलाई वार्तामा लचिलो बन्नका लागि दबाब दिन खोज्यो । त्यस नाकाबन्दीको विरोध गर्दै इरानले भर्खरै खुलेको हर्मुजलाई शनिबार पुनः बन्द गरिदियो ।

यसमा इरानको आन्तरिक राजनीति पनि जिम्मेवार रहेको विश्लेषकहरूले अनुमान गरेका छन् । अराक्ची र राष्ट्रपति मसूद पेजेश्कियान मध्यमार्गी भएकाले कूटनीतिक समाधानको पक्षमा उभिन्छन् तर कठोर दृष्टिकोण राख्ने इस्लामिक रिभोलुसनरी गार्ड कर्प्स (आईआरजीसी) अमेरिकासँग आर्थिक र भौतिक दुवै मोर्चामा युद्ध जारी राख्न चाहन्छ । अहिले इरानी निर्णयमा आईआरजीसी नै हावी भएको देखिन्छ ।

कूटनीतिक प्रयास विफल हुनुको जोखिमको गम्भीरतालाई आईआरजीसीले हर्मुजको बाटो भएर हुने क्षेत्रीय ढुवानी विरुद्ध चालेका आक्रामक कदमहरूले अझ प्रस्ट पारेका छन् । इरानको सिधा प्रहारको घेराभन्दा बाहिर मानिने आक्रमणहरूमा युद्धसँग सरोकार नरहेका शक्तिहरूलाई पनि निशाना बनाइएको छ ।

भारतीय झण्डा बोकेका वा भारतद्वारा सञ्चालित जहाजहरू, विशेषगरी कच्चा तेल बोक्ने ट्यांकर सन्मार हेराल्ड र बल्क क्यारियर जग अर्णवलाई निशाना बनाउनु तेहरानको ‘सामुद्रिक दबाब’ रणनीतिको व्यापक विस्तार हो ।

कच्चा तेल ओसारपसारका लागि महत्त्वपूर्ण सन्मार हेराल्ड र वस्तु ढुवानी गर्ने जग अर्णवलाई अवरोध गरेर आईआरजीसीले इरानसँग ऐतिहासिक तर जटिल सम्बन्ध भएका भारत जस्ता राष्ट्रहरू पनि अमेरिकाको नेतृत्वमा भइरहेको नाकाबन्दीको परिणामबाट मुक्त नरहेको संकेत दिइरहेको छ ।

यो आक्रमण भवितव्य नभई नयाँ दिल्ली र अन्य मुलुकहरूका लागि गम्भीर चेतावनी हो । ती मुलुकहरूको ऊर्जा र आपूर्ति शृंखलाको सुरक्षा इरानविरुद्धको पश्चिमी आर्थिक युद्धको अन्त्यमा निर्भर रहेको सन्देश इरानले दिन खोजेको छ ।

इरानले किन २४ घण्टाभित्रै हर्मुज मार्ग खोल्ने र फेरि बन्द गर्ने काम गर्यो भन्ने बुझ्नका लागि तेहरानको क्षेत्रीय उद्देश्यलाई हेर्नुपर्ने हुन्छ । इरानी नेतृत्वका लागि प्रतिरोधको अक्ष (एक्सिस अफ रेजिस्टेन्स) को संरक्षण अस्तित्वको आवश्यकता हो ।

लेबनन र विशेषगरी हिजबुल्लाहले लेभान्ट क्षेत्रमा इजरायली र अमेरिकी प्रभावविरुद्ध इरानको अग्रपंक्तिमा रहेको सुरक्षाकवचको रूपमा काम गर्छन् । हिजबुल्लाह ध्वस्त भयो वा दक्षिणी लेबननबाट लखेटियो भने इरानले आफ्नो सबैभन्दा ठूलो प्रतिरक्षा शक्ति गुमाउनेछ ।

फलस्वरूप, तेहरानले यस युद्धविरामको शर्त इजरायलमा मात्र नभई अमेरिकामा पनि थोपरेको छ । हर्मुज जलमार्गलाई बन्धक बनाएर र सन्मार हेराल्ड जस्ता जहाजहरूमा प्रहार गर्ने क्षमता देखाएर इरानले अन्तर्राष्ट्रिय समुदायलाई इजरायलमाथि युद्धविराम कायम राख्न दबाब दिन बाध्य पारिरहेको छ ।

यसरी लेबननका लागि हर्मुजको सौदाबाजीले तेहरानका लागि क्षेत्रीय रणनीतिक गहिराइ अन्तर्राष्ट्रिय ढुवानी उद्योगको अस्थायी सद्भावभन्दा धेरै महत्त्वपूर्ण रहेको वास्तविकतालाई उजागर गर्छ ।

यसबाहेक, यस संकटलाई निर्देशित गर्ने समयसीमाहरू अत्यन्तै कडा छन् जसले गर्दा वातावरण निकै अस्थिर बनेको छ । लेबनन युद्धविराम करिब आठ दिनसम्म टिक्ने अपेक्षा गरिएको भए पनि अमेरिका र इरानबीचको प्रत्यक्ष युद्धविराम चार दिनमा समाप्त हुन लागेको छ । यस भिन्नताले एउटा यस्तो खतरनाक समय सिर्जना गरेको छ जहाँ व्यापक र स्थिर शान्ति सम्झौता नभएमा शत्रुता तुरुन्तै पुनः सुरु हुन सक्छ ।

इरानको अन्तिम माग स्पष्ट छ । इरानी बन्दरगाहहरूमा लगाइएको अमेरिकी नाकाबन्दी हटाउनुपर्छ । महिनौंदेखि वाशिङटनले आफ्नो जलसैनिक उपस्थिति र आर्थिक प्रतिबन्धहरू उपयोग गरी इरानको कच्चा तेल निर्यात गर्ने क्षमतालाई पूर्ण रूपमा घाँटी निमोठ्ने काम गरेको छ ।

तेहरानको जवाफ नाकाबन्दीको बदलामा नाकाबन्दी हो । इरानले अमेरिकी दबाबका कारण आफ्नै बन्दरगाहबाट तेल पठाउन नसकेमा आईआरजीसीमार्फत ट्यांकरहरूलाई निशाना बनाएर हर्मुजको बाटोबाट अरू कसैले पनि तेल पठाउन नसक्ने सुनिश्चित गर्नेछ ।

नेपालका लागि हर्मुज जलमार्गमा हुने अवरोधको अर्थ मूल्यवृद्धि मात्र नभई पूर्ण ऊर्जा ठप्प हुन सक्ने स्थिति हो । नेपालको इन्धन भण्डारण क्षमता सीमित भएको र सामान्य अवस्थामा केही हप्ता मात्र धान्ने भएकाले पर्सियाली खाडीमा हुने कुनै पनि लामो समयको असुरक्षाले काठमाडौं र वरपरका क्षेत्रमा इन्धनमा रासनिङ, औद्योगिक बन्द र आवश्यक वस्तुहरूको ढुवानीमा तत्काल संकट निम्त्याउँछ

इरानी बन्दरगाहहरूमा नाकाबन्दी लगाउनु पछाडिको अमेरिकी उद्देश्य पनि उत्तिकै योजनाबद्ध छ । वाशिङटनले इरानको आर्थिक क्षमतालाई सुकाइदिन खोजेको छ । इरानले विभिन्न क्षेत्रीय लडाकु समूहहरूलाई आर्थिक सहयोग गर्न र आफ्नो आणविक कार्यक्रम अगाडि बढाउन नसकोस् भन्ने अमेरिकाको लक्ष्य हो ।

इरानी टर्मिनलहरूमा ट्यांकरहरूलाई रोकेर अमेरिकाले तेहरानलाई एउटा नयाँ सम्झौता गर्नका लागि बाध्य पार्न खोजिरहेको छ । त्यसअन्तर्गत इरानले आफ्ना क्षेत्रीय महत्त्वाकांक्षाहरू कटौती गर्नुपर्ने हुन्छ ।

यस रणनीतिले विश्वव्यापी सामुद्रिक मार्ग पूर्ण रूपमा बन्द हुने जोखिम बोकेको छ । इरानमा आन्तरिक आर्थिक संकट पैदा गर्ने अमेरिकाको लक्ष्य भए पनि विश्वव्यापी ऊर्जा संकट निम्त्याउन उसले चाहेको छैन । तर, जग अर्णव जस्ता जहाजहरूमाथिको अवरोधले इरान बिस्तारै भोकै मर्नुभन्दा खेलको नियम नै बदल्न तयार रहेको देखाउँछ ।

भारतीय जहाजहरूमाथिको यस अवरोधले भारतको ऊर्जा पूर्वाधारमा निर्भर नेपाल जस्ता भूपरिवेष्ठित राष्ट्रहरूका लागि प्रत्यक्ष र विनाशकारी असर पार्छ । नेपाल आफ्नो पेट्रोल, डिजेल र हवाई इन्धनको आपूर्तिका लागि लगभग पूर्ण रूपमा इन्डियन आयल कर्पोरेसनमा निर्भर छ ।

यो इन्धन मुख्यतया हल्दिया, विशाखापट्टनम र जामनगर जस्ता बन्दरगाहहरूमा आइपुग्ने कच्चा तेलबाट भारतीय प्रशोधन केन्द्रहरूमा तयार गरिन्छ । सन्मार हेराल्ड जस्तो ट्यांकरलाई निशाना बनाउँदा नेपालसम्म आइपुग्ने सम्पूर्ण आपूर्ति शृंखला प्रभावित हुन्छ ।

नेपालका लागि हर्मुज जलमार्गमा हुने अवरोधको अर्थ मूल्यवृद्धि मात्र नभई पूर्ण ऊर्जा ठप्प हुन सक्ने स्थिति हो । नेपालको इन्धन भण्डारण क्षमता सीमित भएको र सामान्य अवस्थामा केही हप्ता मात्र धान्ने भएकाले पर्सियाली खाडीमा हुने कुनै पनि लामो समयको असुरक्षाले काठमाडौं र वरपरका क्षेत्रमा इन्धनमा रासनिङ, औद्योगिक बन्द र आवश्यक वस्तुहरूको ढुवानीमा तत्काल संकट निम्त्याउँछ ।

हर्मुज जलयोजक पूर्ण रूपमा खुला भएको खबर सार्वजनिक भएपछि तेलको मूल्यमा केही गिरावट आयो र व्यापारीहरूले राहतको सास फेरे । तर, २४ घन्टा नबित्दै इरानले हर्मुजलाई पुनः बन्द गरिएको घोषणा गरेपछि तेलको भाउ उकालो लागिहाल्यो ।

विश्लेषकहरूका अनुसार, बजारमा आपूर्तिको स्थिरताका लागि जति परिमाणमा व्यापार हुनुपर्ने हो त्यो अहिले भएको छैन । विशेषगरी जग अर्णव जस्ता जहाजहरूमाथिको आक्रमणपछि र इरान युद्ध सुरु भएदेखि नै यस क्षेत्रमा बिमा शुल्क अत्यधिक बढेको छ ।

इरानले वास्तवमा क्षेत्रीय सुरक्षा संरचनामा मौलिक परिवर्तन गर्न खोजिरहेको छ । तेहरान अब प्रतिबन्धित र एक्ल्याइएको राज्यको रूपमा रहन चाहँदैन । ऊ आफूमासथ लगाइएका आर्थिक प्रतिबन्ध हटाउने मात्र नभई हर्मुज जलयोजकमा आफ्नो प्रभावको औपचारिक मान्यता स्थापित गर्ने माग पनि राखिरहेको छ ।

इरानले यस्तो संरचनाको परिकल्पना गरेको छ जहाँ ऊ पर्सियाली खाडीको सुरक्षाको मुख्य ग्यारेन्टर बन्नेछ । त्यस स्थितिले इरानलाई तेल र ग्यास लगानीको नयाँ केन्द्र बनाउनेछ । विश्वव्यापी ऊर्जाको धारा जुनसुकै बेला बन्द गर्ने वा खोल्ने आफ्नो क्षमता प्रदर्शन गरेर इरानले उसको सहयोग बिना विश्व अर्थतन्त्र स्थिर रहन असम्भव रहेको प्रमाणित गर्न खोजिरहेको छ ।

इरानलाई एक्लो पार्ने अमेरिकाको नीति असफल मात्र भएको नभई यसले भारतका औद्योगिक केन्द्रदेखि नेपालका इन्धनमा निर्भर पहाडी क्षेत्रसम्मका सबै ऊर्जा उपभोक्ताहरूको हितमा आघात पुर्याइरहेको कुरा ऊ विश्वलाई देखाउन चाहन्छ ।

यस परिस्थितिमा इजरायलको भूमिकालाई पनि नजरअन्दाज गर्न सकिँदैन । इजरायली सरकार लेबननसँग युद्धविरामको निरन्तर विरोध गरिरहेको छ किनकि उसले यसलाई हिजबुल्लाहको क्षमता नष्ट गर्ने अवसर गुमेको रूपमा हेरेको छ ।

इजरायली दृष्टिकोणमा इरानले अनुमति दिएको कुनै पनि युद्धविराम हिजबुल्लाहका लागि पुनर्गठित हुने र हतियार थुपार्ने मौका मात्र हो ।

पछिल्ला घटनाहरूले हर्मुज जलयोजक भौगोलिक साँघुरो मार्ग मात्र नभई विश्व भूराजनीतिको स्नायु केन्द्र रहेको प्रमाणित गरेका छन्

तर, इजरायल अहिले यस्तो अवस्थामा छ जहाँ लेबननमा उसको सैन्य उद्देश्य सिधै ग्यासको मूल्य र जग अर्णव जस्ता जहाजहरूको सुरक्षासँग जोडिएको छ । इजरायलले दक्षिणी लेबनन कब्जा गर्न खोज्यो र इरानले हर्मुज बन्द गरेर जवाफ दियो भने त्यसले निम्त्याउने आर्थिक झट्काले ट्रम्प प्रशासनलाई आफ्नो सहयोगी इजरायललाई रोक्न बाध्य पार्नेछ । यसले वाशिङटन र तेल अभिभबीच मतभेद गराउँछ जसको फाइदा उठाउन तेहरान सधैं तयार छ ।

अमेरिका र इरानबीचको युद्धविराम समाप्तिको नजिक पुग्दा स्थिति अझै अनिश्चित छ । दुई देशबीचको गहिरो अविश्वासका कारण प्रत्येक जहाजको चाल र प्रत्येक कूटनीतिक बयानलाई शंकाको दृष्टिले हेरिएको छ । अमेरिका अहिले इरानमाथि अधिकतम दबाबको अभियान कायम राख्ने र विश्वको कुल तेल खपतको पाँचौं भाग ओगट्ने जलमार्ग बन्द हुँदा आउने विश्वव्यापी मन्दीबाट बच्ने दोसाँधमा छ ।

पछिल्ला घटनाहरूले हर्मुज जलयोजक भौगोलिक साँघुरो मार्ग मात्र नभई विश्व भूराजनीतिको स्नायु केन्द्र रहेको प्रमाणित गरेका छन् । इरानले सैन्य तनाव वा भारत जस्ता क्षेत्रीय साझेदारहरूसँगको सम्बन्धमा आँच आए पनि हर्मुजलाई अस्त्रका रूपमा उपयोग गर्ने राजनीतिक साहस राखेको छ ।

ऊर्जा प्रवाहको अन्तर्निहित भौतिक संकट अझै समाधान भएको छैन । इरानका तटीय मिसाइलहरूको छायाँमा केही ट्यांकरहरू पार हुँदैमा यो संकट टर्ने छैन । यो त व्यापक भूराजनीतिक सहमतिमार्फत मात्र समाधान हुनेछ ।