अमेरिकाको भन्दा निकै फरक छ चीनको सोच, इरान युद्धले गर्यो प्रमाणित

एजेन्सी । इरानमाथि अमेरिका र इजरायलको समन्वयात्मक आक्रमण र काराकासबाट निकोलस मदुरोलाई अमेरिकाले नियन्त्रणमा लिएपछि अमेरिकी रणनीतिक वर्गका धेरैले यस कुरामा आश्चर्य व्यक्त गरिरहेका छन् कि बेइजिङले आफ्ना रणनीतिक साझेदारहरूको उद्धारका लागि कुनै कदम किन चालेन ।

चीनका लागि पूर्व अमेरिकी राजदूत निकोलस बर्न्सले यस बुँदालाई निकै कडा रूपमा प्रस्तुत गरेका छन् । उनले निष्कर्ष निकालेका छन्, ‘चीन आफ्ना अधिनायकवादी मित्रहरूका लागि भरोसा नभएको साथी प्रमाणित भइरहेको छ ।’

तर, चीनको यो तटस्थ वा टाढा बस्ने अडान वास्तवमा कुनै आश्चर्यको विषय होइन । सीधा शब्दमा भन्नुपर्दा, आफ्नो परिधि बाहिरका तेस्रो देशहरूसँग बाध्यकारी सुरक्षा प्रतिबद्धताहरूबाट बच्नु चीनको कमजोरीको संकेत नभई उसको रणनीतिक योजना हो ।

आयातोल्लाह खामेनेई वा मदुरो जस्ता शासकहरूले चिनियाँ समर्थनमार्फत आफूहरूको उद्धार हुनेछ भन्ने अपेक्षा राख्नु हुँदैनथ्यो । तर, यस सोचले अमेरिकी परराष्ट्र नीतिलाई प्रतिबिम्बको रूपमा हेर्छ । अर्थात्, चिनियाँ नीतिलाई त्यसरी बुझ्न खोज्छ जसरी अमेरिकी रणनीतिकारहरूले आफू चिनियाँ कम्युनिस्ट भएको भए गर्थे ।

धेरैजसो पश्चिमी रणनीतिकारहरू चीनले पनि अमेरिकाले जस्तै व्यवहार गरोस् भन्ने अपेक्षा राख्छन् । जब चीनले अमेरिकाको जस्तो व्यवहार गर्दैन, उनीहरू यसलाई चीनको रणनीतिक असफलता मान्छन् । उनीहरूलाई लाग्छ, चीन हतोत्साहित भएर पछि हटेको हो । तर, वास्तविकतामा यो चीनको सचेत छनोट हो ।

बेइजिङले अमेरिकी ढाँचाका केही तत्त्वहरू अपनाएको छ जसमा प्रतिबन्धका संयन्त्रहरू र केही प्रकारका सुरक्षा साझेदारीहरू सामेल छन् ।

तर, चीनले आफ्ना सुरक्षा हितहरूलाई अमेरिकाले जस्तै दृष्टिकोणबाट हेर्छ भन्ने कुरामा विश्वास गर्ने कुनै ठोस आधार छैन । जब विश्लेषकहरूले इरान वा भेनेजुएलालाई चीनको मित्रशक्ति भन्छन् तब उनीहरूले यो शब्दको भारलाई निकै बढाएर हेरिरहेका हुन्छन् । वाशिङटनको सैन्य गठबन्धनको विपरीत चीनको यी साझेदारीहरूमा कुनै बाध्यकारी सुरक्षा प्रतिबद्धता वा सैन्य दायित्वको पूर्वकल्पना हुँदैन ।

भेनेजुएला र इरान चीनका लागि त्यसरी मित्रशक्ति थिएनन्, जसरी अमेरिकाका मित्रशक्तिहरू हुन्छन् जहाँ सुरक्षा दायित्वहरू पहिल्यै तय गरिएका हुन्छन् । चीनको अन्य क्षेत्रहरूमा सुरक्षा चासो छ र उसले आफ्नो उपस्थिति पनि बढाएको छ तर यस क्षेत्रमा पनि उसले आन्तरिक सुरक्षा र प्रहरी कार्यमा बढी जोड दिएको छ ।

अरूको बाह्य रक्षाको लागि प्रतिबद्धता जनाउनुमा चीनको कुनै खास रुचि छैन । हामी कुनै हतियार सम्झौता, सुरक्षा साझेदारी वा राजनीतिक प्रभावको दाबीलाई देखाउन सक्छौं । तर, बेइजिङले तेहरान वा काराकासलाई त्यसरी व्यवहार गर्ने कहिल्यै सोचेको थिएन जसरी वाशिङटनले टोकियोलाई गर्छ ।

खामेनेई वा मदुरोलाई बचाउनु बेइजिङको मुख्य लक्ष्यप्राप्तिका लागि आवश्यक छैन । चीनको मुख्य सुरक्षा चासो पूर्वी एसियामा छ, टाढाको क्षेत्रमा होइन ।

चीन पूर्ण रूपमा आफ्ना पहिलो प्राथमिकताका सुरक्षा मुद्दाहरूमा केन्द्रित छ । पूर्वी एसियाली तटवर्ती क्षेत्रमा हुन सक्ने आकस्मिक सैन्य परिचालन र आफ्नो भौगोलिक परिधिमा बाह्य दबाब कम गर्ने क्षमता विकास गर्नु उसको लक्ष्य हो ।

यसका साथै, चीन १२० भन्दा बढी देशहरूको सबैभन्दा ठूलो व्यापारिक साझेदार हो । उसले विश्वव्यापी बजारबाट तेल किन्छ र मध्यपूर्वदेखि ल्याटिन अमेरिकासम्मका कुनै पनि क्षेत्रमा आफ्नो नीति केवल एउटा राज्यमा मात्र सीमित राख्दैन ।

मध्यपूर्वले यस दृष्टिकोणलाई राम्रोसँग चित्रण गर्छ । चीनको इरानसँग उत्पादक सम्बन्ध थियो तर साउदी अरब, यूएई, इजिप्ट, टर्की र केही समयका लागि इजरायलसँग पनि राम्रो सम्बन्ध थियो ।

बाह्य शक्तिहरूमध्ये भारतबाहेक चीन मात्र यस्तो देश थियो जसको सबै पक्षसँग सम्बन्ध थियो ।

ल्याटिन अमेरिकामा पनि उसको लगानी भेनेजुएलामा मात्र सीमित थिएन । त्यसैले, चिनियाँ नीति अमेरिकी अर्थको सैन्य गठबन्धनमा आधारित छ भन्नु गलत हुनेछ । चीनको अडानलाई भूराजनीतिक भन्दा पनि बजारको रूपकबाट राम्रोसँग बुझ्न सकिन्छ । बेइजिङले आफ्ना साझेदारहरू र कार्य क्षेत्रहरू दुवैलाई बढाएर आफ्नो पोर्टफोलियो विविधीकरण गरेको छ ।

गत जुलाईमा वाल स्ट्रिट जर्नलको एउटा लेखमा एक वक्ताले भनेका थिए, ‘चीनले विश्वमा जे गर्छ, त्यो केवल अमेरिका विरुद्धको उसको स्थितिको दृष्टिकोणबाट मात्र बुझ्न सकिन्छ ।’

हो, दुवै देश रणनीतिक रूपमा आत्मकेन्द्रित हुन सक्छन् र एकअर्कासँगको प्रतिस्पर्धालाई प्राथमिकता दिन सक्छन् । तर, यो मात्र पूर्ण कथा होइन ।

पहिलो कुरा, चीनले विश्वमा गर्ने सबै काम अमेरिकीहरूका लागि मात्र हुँदैनन् । दोस्रो, अमेरिकाकेन्द्रित चिनियाँ नीतिहरूका लागि पनि चीन अन्य क्षेत्रको सुरक्षा द्वन्द्वमा फस्नु, डगमगाइरहेका शासनहरूको उद्धार गर्नु वा तेस्रो देशको रक्षाका लागि सेना परिचालन गर्नु आवश्यक छैन ।

चीनले हतियार, आर्थिक जीवनरेखा र कूटनीतिक सहयोग प्रदान गर्छ । तर, वाशिङटनसँगको उसको रणनीतिक प्रतिस्पर्धाको मुख्य उद्देश्य आर्थिक, प्राविधिक, निर्माण र तालिममा केन्द्रित हुनु हो । महँगो सैन्य दायित्व बोक्ने सुरक्षा साझेदारी गर्नु होइन ।
यो कुरा चीनको सिमाना नजिक पनि सत्य साबित हुन्छ । उदाहरणका लागि, म्यानमारमा बेइजिङले वर्षौंदेखि जुन्टा (सैन्य शासन) देखि आङ सान सुकी र पुनः जुन्टासम्म सबै पक्षसँग सम्बन्ध राखेको छ ।

उसले कुनै बाध्यताले भन्दा पनि आफ्नो अनुकूलता अनुसार हस्तक्षेप गर्छ । इरान वा भेनेजुएलाको तुलनामा म्यानमार चीनका लागि भौगोलिक निकटताका कारण धेरै महत्त्वपूर्ण चासोको विषय हो ।

अमेरिकालाई अप्ठ्यारोमा पार्न चीनले अमेरिकी नीतिकै सिको गर्नेछ भन्ने सोच्नु एक मौलिक वैचारिक त्रुटि हो । भेनेजुएला, इरान वा भोलि चर्चामा आउने कुनै पनि देशको हकमा बेइजिङको योजना त्यस्तो छैन ।

चिनियाँ रणनीतिमा अमेरिकी तर्क थोपर्नुको कुनै अर्थ छैन । न त बेइजिङले वाशिङटनको शैलीमा खेल नखेल्दा अमेरिकाले यसलाई चीनको अक्षमता वा असफलता ठान्नु नै सही हुन्छ ।