अनिश्चितता र विश्वव्यापी संकटको बीचमा पनि किन घटिरहेको छ सुनको मूल्य ?

एजेन्सी । सामान्यतया सुनलाई डर र अनिश्चितताको सूचक मानिन्छ । विश्वमा युद्ध, आर्थिक संकट वा अन्यौल उत्पन्न हुँदा सुरक्षित लगानीको रूपमा सुनको मूल्य बढ्नुपर्ने हो ।

अहिले विश्वको स्थिति ठ्याक्कै त्यस्तै छ । पश्चिम एसियामा युद्ध चर्किएको छ, अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिबन्धहरूको लहर चलेको छ र व्यापारिक युद्धको धम्की दिइँदैछ । तर, यति धेरै डरलाग्दो वातावरण हुँदाहुँदै पनि सुनको मूल्य बढ्नुको साटो उल्टै घटिरहेको छ । संकटको बेला पनि यस्तो महत्त्वपूर्ण सूचक ओरालो लाग्दा बुझ्नुपर्छ बजारमा कुनै अझ गम्भीर र खतरनाक खेल भइरहेको छ ।

यो रहस्यलाई बुझ्न हामीले तीनवटा मुख्य घटनाक्रमलाई जोडेर हेर्नुपर्ने हुन्छ । तर, त्यसभन्दा पहिले एउटा प्रश्नको उत्तर खोजौं । अहिलेसम्म सुनको मूल्यलाई यो उचाइसम्म कसले पुर्याएको थियो ?

यसको मुख्य कारण विश्वका विभिन्न केन्द्रीय बैंकहरू हुन् । पछिल्ला केही वर्षहरूमा डलरमाथिको निर्भरता घटाउन चाहने देशहरूले इतिहासमै नभएको गतिमा सुन जम्मा गरिरहेका थिए । त्यसले सुनको माग र मूल्य दुवै बढायो । तर, अहिले अचानक धेरैतिरबाट सुनको बिक्री सुरु भएको छ जसले गर्दा मूल्यमा गिरावट आएको हो ।

सुन बिक्री हुनुको पहिलो कारण तेलको राजनीतिसँग जोडिएको छ । केही महिनादेखि हर्मुज जलयोजक बन्द भएका कारण तेलको मूल्यमा भारी वृद्धि भएको छ । विश्वमा झण्डै ८० प्रतिशत तेलको कारोबार डलरमा हुन्छ । तेल महँगो भएपछि सरकारहरूलाई त्यही मात्रामा इन्धन किन्न पहिलेभन्दा धेरै डलर चाहिने भयो । डलरको अभाव भएपछि धेरै देशहरूले आफ्नो सबैभन्दा छिटो नगदमा बदल्न सकिने सम्पत्ति अर्थात् सुन बेचेर डलरको जोहो गर्न थाले । सुनको मूल्य घटाउने पहिलो कारक यही डलरको शिकार हो ।

दोस्रो कारण कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई) मा भएको लगानी र बढ्दो लागत हो । पछिल्लो समय एआई क्षेत्रमा अर्बौंको लगानी भयो तर यी ठूला डेटा सेन्टरहरू चलाउन असीमित ऊर्जा खपत हुन्छ । ऊर्जाको मूल्य बढ्नेबित्तिकै यी कम्पनीहरूको लागत बढ्यो र नाफा घट्यो ।

अझ महत्त्वपूर्ण कुरा, यो क्षेत्रमा धेरैजसो लगानी जापानी येनको ऋणबाट गरिएको थियो । वर्षौंदेखि लगानीकर्ताहरूले जापानबाट करिब शून्य ब्याजदरमा पैसा सापटी लिएर विश्वभरका ठूला कम्पनीहरूमा लगानी गरिरहेका थिए । नाफामा संकट देखिन थालेपछि यो ऋणमा टिकेको प्रणालीमा दरार आयो ।

तेस्रो र निर्णायक कारण जापानको नयाँ आर्थिक नीति हो । डलरको तुलनामा येन ४० वर्षकै कमजोर स्थितिमा पुगेपछि जापानले आफ्नो मुद्रा जोगाउन ३० वर्षपछि पहिलोपटक ब्याजदर १ प्रतिशत पुर्याएको छ । यसले विश्वभर चलिरहेको सस्तो पैसाको युग समाप्त गरिदिएको छ ।

जसले जापानबाट सित्तैमा पैसा लिएर लगानी गरेका थिए, उनीहरूले अब त्यो ऋण तिर्न आफ्नो सम्पत्ति बेच्नुपर्ने बाध्यता आइलागेको छ । लगानी कोषहरूले पोर्टफोलियो सन्तुलन गर्नका लागि घाटा भइरहेको सम्पत्ति नभई सबैभन्दा राम्रो नाफा दिएको सम्पत्ति अर्थात् सुन बेच्न थाले ।

यी सबै कारणहरू एकैसाथ आएकाले सुनको बजारमा मन्दी देखिएको हो । त्यसोभए अब सुनको मूल्य कहिले बढ्ला त ? यसको उत्तर पनि अहिले सुन बेचिरहेकाहरूकै व्यवहारमा लुकेको छ ।

तत्कालका लागि सरकारहरूले आफ्नो रणनीतिक तेल भण्डार फेरि भर्नुपर्ने भएकाले डलरको माग केही समय उच्च नै रहनेछ जसले सुनमाथि दबाब दिइरहनेछ । तर, यो दबाब अस्थायी मात्र हो । तेलको भण्डारण पूरा भएर बजारको डर केही घटेपछि नगदको आवश्यकता पनि घट्नेछ ।

अन्ततः लगानीकर्ता र केन्द्रीय बैंकहरू फेरि सुनतर्फ नै फर्किनेछन् । संकटको बेला सबैभन्दा पहिले बेचिने सम्पत्ति नै बजार शान्त भएपछि सबैभन्दा पहिले किनिन थाल्छ किनभने डलरबाट टाढिने देशहरूको रणनीति बदलिएको छैन । सन् १९६५ मा फ्रान्सेली राष्ट्रपति चाल्र्स डीगलले भनेका थिए, ‘सुनको कुनै राष्ट्रियता हुँदैन । यो युगौंदेखि जताततै स्वीकार गरिने एउटा मात्र अपरिवर्तनीय मूल्य हो ।’

आजको विश्व परिस्थितिमा पनि उनको यो भनाइ उत्तिकै सत्य साबित हुँदैछ । जतिसुकै आधुनिक प्रविधि आए पनि संकटको अन्तिम सहारा सुन नै रहने निश्चित छ ।