स्ट्रेट अफ हर्मुजमा अमेरिका र इरानबीच सैन्य टक्कर बढ्दो

एजेन्सी । हर्मुज जलयोजकमाथि आफ्नो नियन्त्रण र प्रभाव कायम राख्न अमेरिका र इरान फेरि एकपटक दैनिक बमवर्षाको शृंखलामा उत्रिएका छन् ।

दुवै पक्ष पछि हट्न तयार नहुँदा तेहरानलाई आफ्नो इच्छा अनुसार झुकाउन अमेरिकाका राष्ट्रपति डोनल्ड ट्रम्पले अपनाएको हवाई हमलाको रणनीति प्रभावहीन देखिएको छ । ट्रम्प प्रशासनले कूटनीतिको ढोका खुला रहेको दाबी गरे पनि इरानले पर्सियाली खाडीको यो महत्त्वपूर्ण तेल ढुवानी मार्गमा आफ्नो पकड खुकुलो बनाउन अस्वीकार गरेको छ ।

यसले द्वन्द्वको आगामी चरणको रणनीतिमाथि नै प्रश्न उठाएको छ किनकि तीव्र हुँदै गएका आक्रमणहरूका कारण अन्तरिम युद्धविराम सम्झौता भंग भएको छ, थप अमेरिकी सैनिकको ज्यान गएको छ र अमेरिकामा इन्धनको मूल्य फेरि आकाशिएको छ । यसले मध्यावधि निर्वाचनको मुखमा रिपब्लिकनहरूका लागि नयाँ राजनीतिक संकट निम्त्याएको छ ।

वार्ताका केही झिल्काहरू देखिए पनि दुवै पक्ष पूर्ण युद्धको दिशामा अघि बढ्न सक्ने खतरा छ । राष्ट्रपति ट्रम्पले चेतावनी दिँदै अबदेखि इरानले जतिपटक अमेरिकी सैनिकको हत्या गर्नेछ, त्यसको बदला कैयौं गुणा बढी लिइने भनेका छन् ।

विज्ञहरूका अनुसार, यो बढ्दो तनाव इरानी मनोविज्ञानलाई बुझ्न नसक्नु र विगतका सैन्य कारबाहीहरूबाट पाठ नसिक्नुको परिणाम हो । सेन्टर फर स्ट्राटेजिक एन्ड इन्टरनेशनल स्टडीजका पश्चिम एसिया कार्यक्रम निर्देशक मोना याकुबियनका अनुसार, दुवै पक्षले सैन्य बल प्रयोग गरेर हालको गतिरोध अन्त्य गर्न र अर्को पक्षलाई गलाउन सकिन्छ भन्ने सोचेका छन् । तर आक्रमण जति उग्र बन्दै जान्छ, कूटनीतिको माध्यमबाट समाधान खोज्ने सम्भावना त्यति नै कम हुँदै जान्छ ।

अमेरिकाका विदेशमन्त्री मार्को रुबियोले अमेरिका अझै पनि वार्ताका लागि तयार रहेको बताएका छन् । उनले आइतबार पत्रकारहरूसँग कुरा गर्दै इरानले वार्ताको संकेत दिए पनि व्यवहारमा भने हर्मुज जलयोजकमा मिसाइल र ड्रोन आक्रमण जारी राखेकाले अमेरिकाले त्यसको जवाफ दिनुपरेको स्पष्ट पारे ।

विश्वको कुल तेल आपूर्तिको पाँचौं हिस्सा ओगट्ने यो क्षेत्रमा इरानको व्यवहार नै मुख्य समस्या रहेको उनको तर्क छ । ट्रम्प हाल अमेरिकी सैनिकहरूको मृत्यु र अन्तरिम सम्झौताको उल्लंघनको बदला लिनमा केन्द्रित छन् । एक अमेरिकी अधिकारीका अनुसार, ट्रम्पले अर्को निर्णय नगरेसम्म इरानमाथि सैन्य हमला जारी रहनेछ । तर, सँगसँगै दुई देशबीचको अनौपचारिक कुराकानी पनि अगाडि बढ्नेछ ।

केही पर्यवेक्षकहरूका अनुसार, ट्रम्प प्रशासन हाल यो सैन्य र कूटनीतिक दलदलबाट बाहिरिने स्पष्ट बाटो पहिल्याउन संघर्ष गरिरहेको छ । पूर्व कूटनीतिज्ञ एलन आयरका अनुसार, हालको प्रशासन अलमलमा छ र उससँग यो जटिल परिस्थितिबाट निस्कने कुनै सुसंगत रणनीति छैन ।

सैन्य विशेषज्ञहरूका अनुसार, हवाई शक्तिमा मात्र निर्भर हुनुका आफ्नै सीमाहरू छन् । स्टिमसन सेन्टरका विद्वान् क्रिस्टोफर प्रेबल राष्ट्रपति ट्रम्पसँग बमवर्षा जारी राख्ने क्षमता त छ, तर इरानसँग पनि जलमार्ग बन्द राख्ने उत्तिकै क्षमता छ भन्छन् । अर्कोतर्फ, स्थल सेना पठाउनु अमेरिकी जनता र संसदमा अलोकप्रिय हुने डरले सरकार हच्किएको छ ।

वाशिङटन इन्स्टिच्युट फर नियर इस्ट पोलिसीका डेभिड शेन्करले युद्धको सुरुवाती हप्ताहरूमा १३ हजार लक्ष्यहरूमा प्रहार गर्दा पनि इरानले हार स्वीकार नगरेको बताउँछन् । पूर्व वायुसेना सचिव फ्य्रांक केन्डलले भियतनाम युद्धको उदाहरण दिँदै हवाई शक्तिलाई स्थल र जल अपरेशनसँग नमिलाएसम्म परिणाम हात नपर्ने बताए ।

इरानले लामो समयदेखि आफ्ना ब्यालिस्टिक र क्रुज मिसाइलहरू लुकाएर राखेकाले अब अमेरिकाका लागि सजिला लक्ष्यहरू बाँकी छैनन् । इरानले आफ्ना हतियारहरू छरेर राखेकाले ती खतराहरूलाई पूर्ण रूपमा दबाउन अमेरिकालाई निकै कठिन भइरहेको छ जसका कारण उनीहरू अझै पनि अमेरिकी आधार इलाका र जहाजहरूमा आक्रमण गर्न सक्षम छन् ।

कूटनीतिक समाधानका लागि अर्को ठूलो पर्खाल भनेको अमेरिका र इरानबीचको चरम अविश्वास हो । आयरका अनुसार, ट्रम्प प्रशासनले प्रत्यक्ष कूटनीति भन्दा पनि कतार, पाकिस्तान र इजिप्ट जस्ता मध्यस्थकर्ताहरूमा बढी भर परेको छ जसले गर्दा ठोस परिणाम निस्कन सकेको छैन ।

जोर्डनमा अमेरिकी सैनिकको हत्यापछि ट्रम्प र रक्षामन्त्री पिट हेगसेथको सन्तुलित प्रतिक्रिया र इरानले एक इरानी–अमेरिकी महिलालाई रिहा गर्नुले कूटनीतिको सानो झ्याल अझै खुला रहेको संकेत गर्छ । तर, यमनका हूती विद्रोहीहरूले साउदी अरबविरुद्ध समुद्री नाकाबन्दी घोषणा गरे र बाब अल–मान्डेब जलयोजक पूर्ण रूपमा बन्द भयो भने यसले विश्व अर्थतन्त्रमा ठूलो धक्का पुर्याउनेछ । याकुबियनका अनुसार, यस्तो स्थिति आएमा विश्वले विनाशकारी आर्थिक आँधीको सामना गर्नुपर्ने हुन सक्छ ।