प्रसिद्ध गायिका आशा भोसलेको आइतबार निधन भएको छ । भारतीय संगीत जगतकी एक ठूलो हस्तीका रूपमा उनको नाम गनिन्छ र पार्श्व गायिकाका रूपमा उनले धेरै अविस्मरणीय गीतहरू दिएकी थिइन् ।
शरीर त जान्छ, तर केही आवाजहरू हावामा अडिएर बसिरहन्छन्, टाढासम्म, लामो समयसम्म, कहिलेकाहीँ सधैंभरि । ‘नया दौर’ देखि ‘तीसरी मंजिल’, ‘हरे रामा हरे कृष्णा’ देखि ‘उमराव जान’ र ‘इजाजत’ हुँदै ‘रंगीला’ सम्म… समय बदलियो, दृश्य बदलिए, पुस्ता बदलियो, पर्दाका नायिका बदलिए, तर आशा भोसलेको आवाज सधैं जवान रह्यो ।
तर उनको आवाजको चञ्चलता र चुलबुले गीतहरूको चर्चा गर्दा प्रायः उनको लामो र कठिन संघर्षको कुरा कम गरिन्छ ।
सत्य के हो भने, आफ्नो अद्वितीय प्रतिभाका बावजुद आशा भोसलेलाई ‘नम्बर दुई’ कै स्थानमा सन्तोष गर्नुपर्यो, किनभने हिन्दी फिल्म उद्योगमा ‘नम्बर एक’ स्थानमा उनकी आफ्नै महान र दिग्गज दिदी लता मंगेशकर थिइन् ।
हिन्दी पार्श्व गायनको क्षितिजमा जब लताको नामको सूर्यको उज्यालो अघि आफ्नै छुट्टै प्रकाश जलाउने आशा भोसलेको जिद्दी थियो ।
त्यो समयमा यो लगभग असम्भव जस्तै थियो । तर आफ्नो जिद्दी र अतुलनीय प्रतिभाका आधारमा आशाले त्यो छायाबाट बाहिर निस्केर संगीतको आकाशमा आफ्नै पूर्ण आकाश बनाइन् ।
संगीतको विरासत र संघर्षको सुरुवात
आशाको संगीतसँग सम्बन्ध बाल्यकालमै जोडिएको थियो । उनका पिता दीनानाथ मंगेशकर शास्त्रीय संगीतका ज्ञाता र मराठी रंगमञ्चका सम्मानित व्यक्तित्व थिए ।
उनका पाँच छोराछोरी-लता, मीना, आशा, ऊषा र छोरा हृदयनाथ-बीच सुरहरूको सरगम बाल्यकालदेखि नै गुञ्जिन्थ्यो ।
बाल्यकालमा लता र सानी आशाको जोडी अटुट थियो । आशा छायाजस्तै आफ्नी दिदीको पछिपछि लाग्थिन् ।
तर जब आशा मात्र नौ वर्षकी थिइन्, बुबाको छाया टाउकोबाट उठ्यो । बुबाको निधनपछि मंगेशकर परिवार गहिरो आर्थिक संकटमा फस्यो ।
जीविकाको खोजीमा परिवार पुणे र कोल्हापुर हुँदै १९४५ मा बम्बई (मुंबई) आइपुग्यो।
यहाँ १४ वर्षकी लताले सम्पूर्ण परिवारको जिम्मेवारी काँधमा बोकेर फिल्मी दुनियाँको कठिन यात्रामा संघर्ष सुरु गरिन् ।
छिट्टै आशा पनि उनको संघर्षमा साथ दिन थालिन् ।
पहिलो कदम र सफलताको लुकामारी
सन् १९४८ मा फिल्म ‘चुनरिया’ मार्फत आशाले पार्श्व गायनको दुनियाँमा प्रवेश गरिन् ।
उनले गीता दत्त र शमशाद बेगमसँग मिलेर आफ्नो पहिलो गीत ‘सावन आया रे’ गाइन् ।
त्यसको ठीक एक वर्षपछि, १९४९ मा फिल्म ‘रात की रानी’ बाट उनलाई पहिलो एकल गीत गाउने अवसर मिल्यो ।
त्यही वर्ष लता मंगेशकरका लागि ‘टर्निङ प्वाइन्ट’ सावित भयो ।
फिल्म ‘महल’ को गीत ‘आएगा आनेवाला’ ले लतालाई रातारात सफलता शिखरमा पुर्यायो, जहाँबाट उनले कहिल्यै पछाडि फर्केर हेर्नुपरेन ।
१९५० को दशकमा लता तीव्र गतिमा सफलताको सिँढी चढ्दै गइन् । नौशाद, सी. रामचन्द्र, शंकर–जयकिशन र एस.डी. बर्मन जस्ता दिग्गज संगीतकारहरूको उनी पहिलो रोजाइ बनिन् ।
लताको उचाइ र आशाको संघर्ष
लताले हिन्दी पार्श्व गायनमा एकछत्र प्रभाव जमाइरहेकी थिइन्, तर अत्यन्त मेहनतका बावजुद आशाले त्यो स्थान पाउन सकेकी थिइनन् ।
त्यो समयमा आशाले प्रायः बी–ग्रेड वा कम बजेटका फिल्महरूमा मात्र अवसर पाइन् ।
उनी ए.आर. कुरैशी, सज्जाद हुसैन र सरदार मलिक जस्ता संगीतकारसँग काम गरिरहेकी थिइन्, तर ठूला संगीतकार र मुख्यधाराका ब्यानरहरू उनीबाट टाढै थिए ।
आशा भोसलेको जीवनी लेख्ने फिल्म इतिहासकार राजु भरतनले एक अन्तर्वार्तामा भनेका थिए, “सुरुवातमा आशा भोसले कुनै चमत्कार थिइनन् । उनी केवल एक ‘स्ट्रगलर’ थिइन् । मैले उनलाई कामका लागि संघर्ष गरिरहेको देखेको छु । यदि निर्माताले लतालाई लिन सक्दैनथे भने, अर्को रोजाइ गीता दत्त वा शमशाद बेगम हुन्थे । त्यो सूचीमा आशाको नाम नै आउँदैनथ्यो ।”
“त्यसैले उनलाई जे पनि अवसर मिल्यो, उनले गाइन् । उनको उच्चारणमा मराठी प्रभाव मिसिएको हिन्दी र उर्दु सुधारमा पनि त्यति ध्यान दिइएन । त्यति मात्र होइन, उनको व्यक्तिगत जीवन पनि धेरै उतार–चढाव र कठिनाइले भरिएको थियो ।”
राजु भरतनले उल्लेख गरेको व्यक्तिगत घटना त्यतिबेला भयो जब आशा मात्र १६ वर्षकी थिइन् ।
उनी ३१ वर्षको उमेरमा घर छोडेर गणपत राव भोसलेसँग आफ्नै इच्छाले विवाह गरिन् । परिवारको इच्छा विपरीत गरिएको यो कदमले दुवै दिदीबहिनीको सम्बन्धमा दरार ल्यायो, जुन वर्षौंसम्म सुधारिएन ।
लता मंगेशकरलाई लाग्थ्यो कि यो सम्बन्ध उनकी सानी बहिनीका लागि ठीक छैन ।
आफ्नो एक अन्तर्वार्तामा आशा भोसलेले स्वीकार गरेकी थिइन्, “लता दीदी यो विवाहको कडा विरोधमा थिइन् । एक समय यस्तो पनि आयो जब हाम्रो सम्बन्ध निकै तीतो भयो र वर्षौंसम्म हामीबीच कुरा पनि बन्द भयो ।”
गणपत राव भोसलेसँगको विवाह उनको व्यक्तिगत र पेशागत जीवनका लागि कुनै त्रासदीभन्दा कम थिएन ।
आशा भोसलेले ती दिनहरू सम्झिँदै लेखेकी थिइन्, “उ त्यो परिवार अत्यन्त परम्परागत थियो जसलाई ‘सिंगिङ स्टार’ बुहारी स्वीकार्य थिएन । मेरा श्रीमान् निकै रिसाहा स्वभावका थिए, सायद अरूलाई पीडा दिन उनलाई रमाइलो लाग्थ्यो । तर बाहिर कसैलाई यसको थाहा हुँदैनथ्यो ।”
तनाव र उतार–चढावले भरिएका ती वर्षहरूमा आशाको करियर पनि खासै अघि बढेन । जबकि लता ती वर्षहरूमा सफलताको शिखरमा पुगिसकेकी थिइन् ।
ओ.पी. नैयर र एस.डी. बर्मनको साथ
आशाको करियरलाई प्रारम्भिक मजबुती बिमल रोयको ‘परिणीता’ (१९५३) र राज कपूरको ‘बुट पोलिश’ (१९५४) का गीतहरूले दियो ।
तर उनको जीवनको ठूलो मोड तब आयो जब उनी संगीतकार ओ.पी. नैयरसँग भेटिइन् । नैयरको विश्वास थियो कि उनी लता बिना पनि सुपरहिट संगीत दिन सक्छन् ।
लता पनि उनीसँग काम गर्दिनथिन् । नैयरको प्रारम्भिक रोजाइ गीता दत्त थिइन्, तर फिल्म ‘सीआईडी’ पछि उनको संगीतमा आशा भोसलेले स्थान बनाइन् ।
उनले आशाको आवाजको तल्लो सुरको गहिराइ पहिचान गरे र ‘नया दौर’ (१९५७) मार्फत इतिहास रचे । ‘उडे जब जब जुल्फें तेरी’ र ‘मांग के साथ तुम्हारा’ जस्ता गीतहरूले आशालाई पहिलो पटक मुख्य अभिनेत्रीको आवाज बनायो र उनलाई बी.आर. चोपडाजस्ता ठूला ब्यानरको हिस्सा बनायो ।
त्यही वर्ष (१९५७) संगीतकार एस.डी. बर्मन र लता मंगेशकरबीचको मनमुटावले आशाका लागि नयाँ अवसर खोले ।
अर्को पाँच वर्षसम्म एस.डी. बर्मनले लतासँग काम नगर्दा आशा उनीहरूको प्रमुख गायिका बनिन् ।
त्यो समयमा फिल्मी पत्रिका र गल्लीहरूमा चर्चा थियो कि यो कारणले लता आफ्नी बहिनीसँग रिसाएकी थिइन् । तर यी पाँच वर्षमा आशाले आफ्नो प्रतिभा प्रमाणित गरिन् ।
एस.डी. बर्मन, किशोर कुमार, आशा भोसले र गीतकार मज्रूह सुल्तानपुरीको टोलीले रोमान्टिक र चुलबुले गीतहरूको नयाँ युग सुरु गर्यो ।
‘हाल कैसा है जनाब का’ , ‘आँखों मे क्या जी’, ‘छोड दो आँचल’ र ‘दीवाना मस्ताना हुआ दिल’ जस्ता गीत आज पनि सम्झिन्छन् ।
एस.डी. बर्मनले आशालाई केवल चञ्चल गीतमा सीमित गरेनन्, उनको आवाजको गहिराइ पनि उजागर गरे ।
‘काला पानी’ मा ‘अच्छा जी मै हारी’ जस्तो चुलबुले गीतदेखि ‘नजर लगी राजा तोरे बंगले पर’ जस्तो ठुमरी शैलीसम्म उनले गाइन्।
‘सुजाता’ र ‘लाजवंती’ जस्ता फिल्ममा गम्भीर गीत गाएर उनले सबै शैलीमा आफ्नो क्षमता देखाइन् ।
नैयर, नजिकिँदो सम्बन्ध र नयाँ पहिचान
ओ.पी. नैयर र एस.डी. बर्मनको यो समय आशाका लागि केवल कामको मात्र होइन, आफ्नै अलग पहिचान बनाउने सुनौलो अवसर थियो । तर यसको पछाडि व्यक्तिगत जीवनमा अँध्यारो पनि थियो ।
सन् १९६० मा तीन बच्चासहित आशाको विवाह दुखद मोडमा टुट्यो । यस उतार–चढावबीच ओ.पी. नैयरसँग बढ्दो निकटताले फिल्म उद्योगमा हलचल मच्चायो ।
लता र नैयरका बाटा अलग भएकाले आशा नैयरसँग नजिकिँदा दुवै दिदीबहिनीबीचको दूरी अझ बढ्यो ।
तर यही समय उनको करियरको उत्कृष्ट समय बन्यो । यस जोडीले ‘आइए मेहरबान’ , ‘आओ हुजूर तुमको’, ‘कजरा मोहब्बत वाला’ र ‘ये है रेशमी जुल्फो का अंधेरा’ (मेरे सनम) जस्ता कालजयी गीत दिए ।
आशालाई लताको छायाबाट निकालेर ‘बोल्ड’ र फरक शैलीकी गायिकाको रूपमा स्थापित गर्ने श्रेय ओ.पी. नैयरलाई जान्छ ।
आशा भोसलेले नैयरसँग ६० फिल्ममा ३२४ गीत गाइन्, अर्थात् प्रति फिल्म औसत पाँचभन्दा बढी गीत ।
तर सफल गीतहरूको लामो सूची भए पनि संगीतको मुख्य धारा अझै लताको आवाजमै केन्द्रित थियो । आशाले आफ्नो स्थान बनाए पनि हिन्दी पार्श्व गायनमा लताको एकाधिकार कायम रह्यो ।
आशा भोसलेको जीवनीमा राजु भरतनले लेखेका छन् कि १९५०–६० को दशकमा लताको दबदबा यस्तो थियो कि उनी एक गीतको ५०० रुपैयाँ लिन्थिन्, जबकि आशाले मात्र १००–१५० रुपैयाँमा सन्तोष गर्नुपर्थ्यो ।
लतासँग छनोटको स्वतन्त्रता थियो, तर आशासँग त्यो सुविधा थिएन । यो भेदभाव उनलाई भित्रैदेखि चुभ्थ्यो । दिदीको दूरी र समर्थनको कमीले पनि सम्बन्ध बिग्रियो ।
आशाले यसलाई चुनौतीका रूपमा लिएर आफ्नै बलमा प्रमाणित गर्ने निर्णय गरिन् ।
दिदीबहिनीबीचको यही टकराव र ईर्ष्याको झलक सिनेमा ‘साज’ मा पनि देखिएको मानिन्छ ।
पञ्चम र आशा
एस.डी. बर्मनसँग काम गर्दा नै आशाको भेट उनका छोरा आर.डी. बर्मन (पञ्चम) सँग भयो ।
उमेरमा कान्छा पञ्चम आफ्ना बुबाको विरासतबीच आफ्नै पहिचान खोज्दै थिए । कसैले सोचेकै थिएन कि पछि यी दुई मिलेर संगीत इतिहास रच्नेछन् ।
१९६६ मा नासिर हुसैनको फिल्म ‘तीसरी मंजिल’ बाट उनीहरूको पहिलो सहकार्य सुरु भयो । त्यहीँबाट उनीहरूको रचनात्मक साझेदारीको जग बस्यो जसले हिन्दी फिल्म संगीतको स्वरूप नै बदल्यो ।
एकातिर ‘ओ मेरे सोना रे’ को मिठास थियो भने अर्कोतिर ‘ओ हसीना जुल्फों वाली’ को तीव्र लय, जसमा आशाले आफ्नो सास नियन्त्रण गरेर गायन गरिन् र सबैलाई चकित पारिन् ।
आर.डी. बर्मन पश्चिमी संगीतबाट प्रभावित थिए-फङ्क, जाज, रक–एन–रोल-तर त्यसलाई गाउन सक्ने लचकदार आवाज चाहिन्थ्यो ।
आशा भोसले त्यही आवाज बनिन् ।
पञ्चमले आशाको आवाजमा नयाँ रंग भरे-कहिले क्याबरेको चञ्चलता, कहिले गजलको गहिराइ, कहिले आधुनिक पाश्चात्य शैली।
‘पिया तू अब तो आजा’ र ‘दम मारो दम’ (हरे रामा हरे कृष्णा) ले उनलाई ‘क्याबरे क्विन’ बनायो ।
तर ‘इजाजत’ (१९८७) मा ‘मेरा कुछ सामान’ र ‘खाली हाथ शाम आई है’ जस्ता गीतले उनको गम्भीर, मौन भाव व्यक्त गर्ने क्षमता देखायो ।
विशेषगरी ‘मेरा कुछ सामान’ मा बिना निश्चित तालमा गाइएको गीत आज पनि गायनको उत्कृष्ट उदाहरण मानिन्छ ।
पञ्चमसँगको सहकार्यमा आशाले आफूलाई हरेक शैलीमा ढालिन्-चाहे चुलबुली होस्, गजल होस् वा शास्त्रीयता ।
उमराव जानको रूपमा नयाँ उचाइ
तर नियतिले उनको लागि अर्को चुनौती तयार गर्यो-आशाको आवाजको कायापलट, जसले उनलाई साधारण गायिकाबाट लेजेन्ड बनायो ।
त्यस समयसम्म हिन्दी फिल्ममा गजलको अर्थ लता मंगेशकर मानिन्थ्यो । मुजफ्फर अलीको ‘उमराव जान’ का लागि संगीतकार खय्यामले नयाँ चुनौती सामना गर्नुपर्यो ।
खय्यामले साहसिक निर्णय गर्दै आशा भोसलेलाई छनोट गरे तर सर्त राखे-“हामीलाई गीतमा ‘आशा’ चाहिँदैन ।”
उनको अर्थ थियो कि आशाले आफ्नो चञ्चल शैली छोडेर गम्भीर र शास्त्रीय शैली अपनाउनुपर्छ ।
खय्यामले उनलाई स्वर डेढ सुर तल झारेर गाउन भने । यो उनको लागि नयाँ र कठिन अभ्यास थियो ।
आठ दिनको अभ्यासपछि रेकर्डिङ सुरु हुँदा उनी केही समय हिच्किचाइन् ।
तर जब गीत रेकर्ड भयो, ‘दिल चीज क्या है’, ‘इन आँखो की मस्ती के’ र ‘ये क्या जगह है दोस्तो’ जस्ता गीतले उनको नयाँ रूप देखायो ।
आशा पनि आफैं छक्क परिन् ।
‘उमराव जान’ का लागि खय्याम र आशा दुवैले राष्ट्रिय पुरस्कार पाए ।
समय बित्दै गयो तर आशाको आवाजको ऊर्जा कहिल्यै घटेन ।
पछि ए.आर. रहमानसँग ‘रंगीला’, ‘लगान’ र ‘ताल’ जस्ता फिल्ममा पनि उनले आफ्नो क्षमता प्रमाणित गरिन् ।
नयाँ पुस्तासँग पनि उनले खुलेर काम गरिन् र आफ्ना पुराना गीतहरूको रिमिक्स निकालेर नयाँ पुस्तासम्म पुर्याइन् ।
आशा भोसलेको यात्रा संघर्षपूर्ण रह्यो-आफ्नै दिदीको विशाल छायाबाट बाहिर निस्कने संघर्ष-तर अन्ततः उनको जिद्दी जित्यो ।
उनले संसारलाई देखाइन् कि उनी हरेक रंगमा ढल्न सक्ने पूर्ण कलाकार हुन्-यस्तो आवाज जसको चञ्चलता सधैं समयसँगै जवान रहिरहनेछ ।
बीबीसी हिन्दीबाट
प्रतिक्रिया