ट्रम्पले धम्की दिइरहेको भए पनि इरान अडिग

एजेन्सी । एफ–१५ई खसालिएपछि इरानभित्र अमेरिकाले गरेको उद्धार अभियान इरान युद्धको ३७ औं दिनको मुख्य विकासक्रम थियो ।

इरानी दृष्टिकोणमा अमेरिकाले अझै पनि जटिल अपरेशनहरू गर्न सक्छ भन्ने कुरालाई अस्वीकार गर्नु मुख्य उद्देश्य नभई अब उसले स्वीकार्य मूल्यमा यसो गर्न सक्दैन भन्ने तर्क गर्नु हो । यसलाई इरानले भौतिक असमानताका बाबजुद सफलतापूर्वक दबाब सिर्जना गरिरहेको प्रमाणको रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ ।

विज्ञ स्तरमा पहिले उल्लेख गरेका व्याख्याहरू भन्दा बाहिर अर्को एउटा व्याख्या पनि अगाडि आएको छ । नयाँ तर्कअनुुसार, यो अपरेशन इस्फाहानमा असफल हेलिबोर्न प्रयासको लागि एउटा बनावटी कथा मात्र हुन सक्छ जुन सम्भावित रूपमा इरानको उच्च संवर्धित युरेनियम भण्डारसँग सम्बन्धित छ । यसले गर्दा यो घटना सार्वजनिक अमेरिकी विवरणले संकेत गरेभन्दा रणनीतिक रूपमा बढी गम्भीर हुन जान्छ ।

हर्मुज जलयोजक पुनः खोलिएन भने इरानका पावर प्लान्ट र पुलहरूमा आक्रमण गर्ने ट्रम्पको धम्कीलाई तेहरानमा दुई किसिमले हेरिएको छ । एकातिर, यसलाई सैन्य दबाबले इरानलाई आत्मसमर्पण गराउन असफल भएको संकेतको रूपमा लिइएको छ । अर्कोतर्फ, यसलाई गम्भीरताका साथ लिँदै इरानले पहिले नै आक्रामक कदम चाल्नुपर्छ कि पर्दैन भन्ने कुरामा आन्तरिक बहसलाई तीव्र बनाएको छ ।

केही सरकारी स्रोतहरूले चेतावनी दिँदै वाशिङटनले पूर्वाधारहरूलाई लक्षित गर्ने कुराबाट स्पष्ट रूपमा पछि नहटेमा इरानले इजरायल र खाडी मुलुकका बिजुली र तेल पूर्वाधारहरूमा ठूलो मात्रामा आक्रमण गर्न सक्छ भनिएको छ । यसले इरानी सशस्त्र बलहरू समानुपातिक र प्रतिक्रियात्मक कदमहरू त्याग्ने दिशामा अघि बढेको प्रतिबिम्बित गर्छ ।

त्यस अर्थमा ट्रम्पका धम्कीहरूले अपेक्षित प्रभावको विपरीत परिणाम दिन सक्छन् । तनाव कम गराउनुको सट्टा तिनीहरूले तेहरानमा रहेको त्यो पक्षलाई बलियो बनाउन सक्छन् जसले केवल निर्णायक र तत्काल शक्ति प्रदर्शनले मात्र प्रतिरोध पुनःस्थापित गर्न सक्छ भन्ने तर्क गर्छ ।

सामाजिक स्तरमा यी धम्कीहरूले इरानभित्र युद्धप्रतिको बुझाइलाई पनि पुनः परिभाषित गर्दैछन् । यस द्वन्द्वलाई अब शासनमाथि दबाब दिने र समाजलाई जोगाउने प्रयासको रूपमा नभई देशकै विरुद्धको अभियानको रूपमा हेरिन थालिएको छ । यसले सार्वजनिक निराशालाई गहिरो बनाउँदै कुनै पनि अमेरिका–समर्थित भाष्यका लागि राजनीतिक ठाउँ संकुचित गर्दैछ ।

यो परिवर्तन इरानको औपचारिक राजनीतिक क्षेत्र भन्दा बाहिर पनि देखिन थालेको छ । विदेशमा रहेका केही विपक्षी टिभी च्यानलहरूले आफ्नो स्वर नरम बनाएको खबरले संकेत गरेअनुसार, पूर्वाधारमाथिको आक्रमणले यस युद्धलाई विनाशको सट्टा मुक्तिको रूपमा प्रस्तुत गर्ने तर्कलाई कमजोर बनाउँदैछ ।

यूएई, कुवेत, बहराइनका साथै इजरायलका पेट्रोकेमिकल र तेल सम्बन्धित सुविधाहरूमा इरानले गरेको आक्रमणलाई माहशहरमा भएको आक्रमणको सन्तुलित प्रतिक्रियाको रूपमा व्याख्या गरियो । इरानको आर्थिक पूर्वाधारमाथिको आक्रमणले व्यापक क्षेत्रीय ऊर्जा प्रणाली विरुद्ध द्रुत प्रतिशोध निम्त्याउनेछ भन्ने देखाउनु तिनीहरूको उद्देश्य थियो ।

साथै, ट्रम्पको धम्कीले इरानलाई आफ्नो हर्मुज नीतिमा पुनर्विचार गर्न बाध्य तुल्याइरहेको कुनै संकेत अझै देखिएको छैन । यसको विपरीत, आईआरजीसीको दाबी अनुुसार जलयोजक युद्धपूर्वको स्थितिमा फर्कने छैन । इरानको अडान लचिलो हुनुको सट्टा झन् कडा हुँदै गएको संकेत गर्छ ।

मुख्य रूपमा के देखिँदैछ भने इरानले अब हर्मुजलाई अवरोध गर्ने उपकरणको रूपमा मात्र प्रस्तुत गरिरहेको छैन । अब यस्तो तर्क अगाडि सारिएको छः जलयोजकको पहुँचलाई अब युद्धकालीन क्षतिको क्षतपूर्तिको शर्तमा राखिनुपर्छ जसले प्रभावकारी रूपमा यस मार्गलाई अधिकारको रूपमा नभई युद्धका शर्तहरू अन्तर्गत पुनः वार्ता गरिनुपर्ने विषयको रूपमा प्रस्तुत गर्छ ।

जहाजहरू अझै पनि इरानको अनुमतिमा जलयोजक पार गरिरहेका छन् भन्ने कुरामा जोड दिएर यसलाई थप बल पुर्याइएको छ । हर्मुज पूर्ण रूपमा बन्द गरिएको नभई इरानद्वारा लगाइएका युद्धकालीन नियमहरू अन्तर्गत सञ्चालन भइरहेको छ भन्ने सन्देश दिनु यसको रणनीतिक उद्देश्य हो । यसलाई पुनः खोल्नका लागि सैन्यबल आवश्यक छ भन्ने अमेरिकी दाबीलाई कमजोर पार्न मद्दत गर्छ ।

जलयोजक पार गर्ने जहाज र ट्यांकरहरूमा कार्गोमा आधारित शुल्क लगाउने इरानी संसद्को प्रयासले यसलाई एक कदम अगाडि बढाएको छ । यसले तेहरान युद्धकालीन नियन्त्रणबाट संस्थागत नियन्त्रणतर्फ अघि बढिरहेको संकेत गर्छ । यसले हर्मुजलाई रणनीतिक हतियार र सम्भावित राजस्व उत्पन्न गर्ने माध्यम दुवै बनाउँछ ।

यस सन्दर्भमा ओमानसँग भएका भनिएका छलफलहरू महत्त्वपूर्ण छन् । तेहरानले सैन्य नियन्त्रण मात्र नभई कानुनी र कूटनीतिक आधार पनि निर्माण गर्न खोजिरहेको देखिन्छ । त्यसमा सम्भावित रूपमा ओमानी संलग्नता हुन सक्छ ताकि यो पारवहन व्यवस्थालाई वर्तमान युद्धभन्दा पछिसम्म रहने गरी पुनः परिभाषित गर्न सकियोस् ।

लेबननको मोर्चामा बेरुतको दक्षिणी उपनगरहरू सहित इजरायली आक्रमणहरू तीव्र भएपछि ड्रोन र मिसाइल आक्रमणहरू र जलसैनिक आक्रमणका प्रयासहरू भएका छन् । ती जलसैनिक प्रयासहरू असफल भए पनि तिनीहरूले समुद्री युद्ध क्षेत्रलाई भूमध्यसागरसम्म विस्तार गरेर एउटा महत्त्वपूर्ण उद्देश्य पूरा गरेका छन् ।

यसको विपरीत इराकलाई निरन्तर दबाब दिने रणनीतिक क्षेत्रको रूपमा हेरिएको छ । अमेरिकी सेनाहरू समयसँगै जोखिममा रहिरहनेछन् भन्ने देखाउनु अमेरिकी सैन्य अड्डाहरूमा बारम्बार हुने ड्रोन अपरेशनहरूको उद्देश्य हो जबकि पीएमएफ सम्बद्ध लक्ष्यहरूमा अमेरिकी आक्रमणले वाशिङटन विरुद्ध सार्वजनिक परिचालनको जोखिमलाई जीवित राख्छ ।

हर्मुज जलयोजक मार्फत इराकलाई सुरक्षित पारवहन अनुमति दिने इरानको निर्णयलाई त्यही रणनीतिक सन्दर्भमा बुझ्नुपर्छ । तेहरानले इराकको आर्थिक स्थिरतालाई बग्दादमा आफ्ना सहयोगीहरूको राजनीतिक स्थिति जोगाउन आवश्यक ठानेको देखिन्छ । त्यसले इराकी छुटलाई स्थिर बनाउने कदमका साथै प्रभाव पार्ने उपकरणको रूपमा पनि प्रस्तुत गर्छ ।

यमनको सन्दर्भमा तेहरानको प्रमुख दृष्टिकोण यसप्रकार छः यसको मुख्य रणनीतिक मूल्य मिसाइलमा भन्दा बढी भूगोलमा छ । त्यसैले हुतीहरूलाई उनीहरूको सबैभन्दा बलियो कार्ड, बाब एल–मान्डेबलाई सुरक्षित राख्दै हालको संलग्नतालाई सन्तुलनमा राखिरहेको रूपमा हेरिएको छ ताकि व्यापक क्षेत्रीय तनावलाई समय अगावै नभड्काई दबाब कायमै राख्न सकियोस् ।

यसले यमनलाई सहायक मोर्चाको सट्टा रिजर्भ (सुरक्षित राखिएको) मोर्चा बनाउँछ । बाब एल–मान्डेबलाई अझ पूर्ण रूपमा सक्रिय गर्ने धम्की आफैंमा एउटा प्रतिरोधको रूपमा कार्य गर्छ जबकि युद्ध अझ तीव्र भएमा धेरै ठूलो वृद्धिको लागि ठाउँ सुरक्षित राख्छ ।

इरानभित्र युद्धकालीन अवस्थालाई कडा आन्तरिक नियन्त्रणको औचित्य पुष्टि गर्न पनि प्रयोग गरिँदैछ । जनवरीको विरोध प्रदर्शनका क्रममा पक्राउ परेका दुई बन्दीहरूको मृत्युदण्ड र राष्ट्रिय सुरक्षाको अभियोगमा मृत्युदण्डको संख्यामा भएको वृद्धिले शासनले बाह्य युद्धको दबाबलाई तीव्र आन्तरिक दमनसँग जोडिरहेको संकेत गर्छ ।

कूटनीतिक गतिविधिहरू जारी छन् तर कुनै ठोस प्रगति देखिएको छैन । वार्ता वा अस्थायी युद्धविरामका लागि क्षेत्रीय प्रयासहरू रोकिएका देखिन्छन् र हर्मुज पुनः खोल्नेसँग सम्बन्धित प्रस्तावहरूलाई इरानले अस्वीकार गर्नुले उसको प्रभाव अमेरिकी शर्तहरूमा वार्तामा प्रवेश गर्नुभन्दा आफ्नो अडानमा रहनुमा छ भनी तेहरान अझै पनि विश्वास गर्छ ।

समग्रमा, ३७औं दिनले इरानको प्रतिक्रियात्मक संकेतबाट पूर्व–निर्धारित युद्ध वृद्धिका विकल्पहरू तर्फको तीव्र परिवर्तनलाई संकेत गर्छ । तेहरानले मुख्य दबाबका बिन्दुहरूमा नियन्त्रणलाई औपचारिक रूप दिने प्रयास गरिरहेको छ र ट्रम्पको पूर्वाधार धम्कीले युद्धको व्यापक र अधिक निर्णायक चरण निम्त्याउन सक्ने सम्भावनाको लागि राजनीतिक र सैन्य रूपमा तयारी गरिरहेको छ ।