इरानले बन्द गरेको हर्मुज जलयोजक खुलाउनका लागि पहल, तर छैन सहज

एजेन्सी । पेट्रोलको मूल्य मुख्यतया इरान युद्धको प्रभावले हर्मुज जलयोजकमा पारेको असरका कारण बढिरहेको छ जुन पर्सियाली खाडीबाट तेल र ग्यास ढुवानीका लागि एक महत्त्वपूर्ण मार्ग हो ।

इरानको तटमा रहेको यो जलमार्ग अहिले व्यावहारिक रूपमा बन्द छ । विश्व अर्थतन्त्रका लागि यो निकै महत्त्वपूर्ण छ । सरकारहरू युद्ध थामिनेबित्तिकै यसलाई ढुवानीका लागि छिटो खुला गर्ने योजनाहरू बनाइरहेका छन् ।

युरोपमा फ्रान्सका राष्ट्रपति इमानुएल म्याक्रोनले यो ऊर्जा अवरोध बिन्दुलाई खुला गर्न अन्तर्राष्ट्रिय प्रयासको नेतृत्व गरिरहेका छन् ताकि परिस्थिति अनुकूल हुनासाथ तेल, ग्यास र सामानहरू पुनः स्वतन्त्र रूपमा प्रवाह हुन सकून् ।

देशहरूले युद्धपोतहरू उपयोग गरेर ट्यांकर र कन्टेनर जहाजहरूलाई जलयोजक पार गराउन सुरक्षा दिने परिकल्पना गरेको उनले बताए । युद्धको तीव्रता कम भएपछि यस्तो सुरक्षा दिइनेछ ।

हर्मुज मार्गमा सेवा गरेका पूर्व जलसेना अधिकारीहरू युद्ध नरोकिँदै यो जलमार्ग खोल्ने प्रयास गरियो भने जहाजहरू सजिलो निशाना बन्नेछन् किनभने जलयोजकका साँघुरो ढुवानी मार्गहरूमा जहाजहरूलाई दायाँबायाँ गर्ने ठाउँ निकै कम छ ।

‘आजको सन्दर्भमा हर्मुज जलयोजकमा युद्धपोत वा नागरिक जहाजहरू पठाउनु आत्मघाती हुनेछ,’ फ्रान्सेली जलसेनाका सेवानिवृत्त भाइस एडमिरल पास्कल ओसरले दी एसोसिएटेड प्रेससँगको अन्तर्वार्तामा भने ।

इरानसँगको युद्धविराम सम्झौताले स्थितिलाई आत्मघातीबाट खतरनाकमा बदल्नेछ । त्यस समयमा सैन्य जहाजहरू तैनाथ गर्न सकिनेछ र त्यसपछि सुरक्षा दिने कार्य सुरु हुन सक्छ,’ उनले भने ।

फ्रान्सेली, अमेरिकी, बेलायती र अन्य जलसेनाका टोलीहरूसँग पहिले नै यस क्षेत्रमा मिसाइल र ड्रोनहरूसँग लड्ने बहुमूल्य अनुभव छ । उनीहरूले यमनमा इरानसमर्थित हुती विद्रोहीहरूले लाल सागरमा गरेका आक्रमणहरूका बीच कार्गो जहाजहरूलाई सुरक्षा र रक्षा गरेका छन् ।

फ्रान्सेली युद्धपोतहरूले हुती आक्रमणहरू विफल पार्न मशिनगन, तोप र अत्याधुनिक वायु–रक्षा मिसाइलहरू प्रयोग गरे । सन् २०२४ मा एक कन्टेनर जहाजलाई सुरक्षा दिँदै गर्दा फ्रान्सेली युद्धपोत अल्सेसले लाल सागरमा तीनवटा ब्यालिस्टिक मिसाइलहरू खसालेको थियो । त्यस समयका जहाज कमान्डर क्याप्टेन जेरोम हेनरीले एपीलाई बताएअनुसार, ज्यान नै जान सक्ने घातक आक्रमणहरूको सामना गर्नु त्रसित र थकाउने कार्य थियो । यी समुद्री लडाइँहरूले अमेरिकी जलसेनाका जहाज र कर्मचारीहरूलाई पनि ठूलो क्षति पुर्याएका थिए ।

‘त्यहाँ ड्रोन वा मिसाइलहरूद्वारा बारम्बार आक्रमणहरू भएका थिए,’ हेनरीले एक अन्तर्वार्तामा भने, ‘चालक दलका सदस्यहरू राम्रोसँग सुत्न समेत पाएका थिएनन् ।’

फ्रान्सको उच्च सैन्य अध्ययन केन्द्रका पूर्व प्रमुख, सेवानिवृत्त भाइस एडमिरल मिशेल ओल्हागारे सबै जलसेनाहरूले लाल सागरको मिसनबाट सँगै काम गर्ने र जहाजहरूलाई सुरक्षा दिने बारेमा धेरै कुरा सिकेको बताउँछन् । युक्रेन युद्धका क्रममा रुसी मिसाइल र ड्रोन आक्रमणहरू विरुद्ध युक्रेनको अनुभवबाट पनि पाठ सिकेका छन् ।

‘यसले हामीलाई निकै परिष्कृत ज्ञान र उच्च स्तरको सहयोगका साथ त्यस क्षेत्रमा तैनाथ हुन अनुमति दिनेछ र यो अत्यन्त महत्त्वपूर्ण छ,’ ओल्हागारेले भने । उनले सन् १९८० को दशकमा इरान–इराक युद्धका बेला हर्मुज जलयोजकमा गस्ती गर्ने फ्रान्सेली युद्धपोतको कमान्ड गरेका थिए ।

इरान सैन्य रूपमा यमनका आफ्ना प्रोक्सी हुतीहरूभन्दा धेरै राम्रोसँग सुसज्जित छ जसले नोभेम्बर २०२३ र जनवरी २०२५ को बीचमा लाल सागरमा ठूलो क्षति र अवरोध पुर्याएका थिए । इरानको हतियार प्राप्त ती विद्रोहीहरूले मिसाइल र ड्रोनमार्फत १०० भन्दा बढी व्यापारिक जहाजहरूलाई निशाना बनाएका थिए । तीमध्ये दुईवटा जहाज डुबेका थिए र चारजना नाविकको मृत्यु भएको थियो जसले व्यापार प्रवाहलाई ठूलो मात्रामा घटाएको थियो ।

अमेरिकी रक्षा गुप्तचर निकाय (सीआईए) को नक्सांकन अनुसार इरानले चिनियाँ हतियारका आधारमा विकसित गरेका जहाजविरोधी क्रुज मिसाइलहरूले हर्मुज जलयोजक र यसका सबै प्रवेश मार्गहरूमा प्रहार गर्न सक्छ । यसले लामो दूरीका मिसाइल, ड्रोन, तीव्र गतिका आक्रमणकारी डुंगा र समुद्री माइनहरूद्वारा पनि जहाजहरूलाई लक्षित गर्न सक्छ । उसले इरान–इराक युद्धका बेला यसको प्रयोग गरेको थियो ।

यस पछिल्लो द्वन्द्वमा माइन बिछ्याउँदै गरेका इरानी जहाजहरूमाथि अमेरिकी आक्रमणले त्यो खतराको गम्भीरतालाई पुष्टि गर्छ ।

युद्ध चर्किएका बेला हर्मुज मार्ग अत्यन्तै खतरनाक छ र ढुवानीका लागि जोखिमहरू हुती विरुद्धको लाल सागरको तुलनामा धेरै बढी छन्, ओल्हागारेले भने ।

‘यस खतराको सामना गर्ने माध्यमहरू धेरै ठोस र धेरै प्रभावकारी हुनुपर्छ,’ उनले भने, ‘स्थिति शान्त हुनुभन्दा पहिले… इरानको जमिनमा रहेका अधिकांश आक्रमणकारी संरचनाहरू नष्ट गरिनुपर्नेछ । ट्यांकरहरूलाई सैन्य सुरक्षाका साथ जान दिन सम्भव छ भन्नका लागि निरन्तर निगरानी, गस्ती, अत्यन्त नजिकको निरीक्षण र उच्च स्तरको गुप्तचर सूचना आवश्यक पर्नेछ । त्यो निकट भविष्यमा कतै पनि हुनेवाला छैन ।’

ढुवानी बिमक र कम्पनीहरूलाई हर्मुजको पानीमा यात्रा गर्न पुनः सम्भव छ भनेर आश्वस्त पार्नु अर्को चुनौती हुनेछ । जलयोजकमा ढुवानीका लागि बिमा शुल्क (प्रिमियम) यति उच्च भएको छ कि फ्रान्सका यातायातमन्त्रीले यसलाई पागलपन भनेका छन् । यसले ढुवानीकर्ताहरूका लागि ठूलो समस्या खडा गरेको छ ।

‘सामुद्रिक यातायात एउटा व्यवसाय हो । त्यो व्यवसायले पैसा कमाउनुपर्छ । बिमा लागत यति उच्च छ कि कुनै निश्चित क्षेत्रबाट यात्रा गर्दा नाफा हुँदैन भने तपाईं त्यस क्षेत्रबाट यात्रा गर्नुहुन्न,’ अहिले मेडिटेरेनियन फाउन्डेसन फर स्ट्राटेजिक स्टडीज नामक थिंकट्यांकका निर्देशक रहेका ओसरले बताए ।

बिमा ब्रोकर र जोखिम सल्लाहकार मार्श रिस्कका समुद्री तथा ढुवानी प्रमुख मार्कस बेकरका अनुसार, हर्मुजबाट जान चाहने तेल ट्यांकरहरूको बिमा दर युद्धअघिको तुलनामा धेरै गुणा बढी छ । यो दर हाल जारी रुस–युक्रेन युद्धका बेला युक्रेनबाट खाद्यान्न बोक्ने जहाजहरूले तिर्ने शुल्कको नजिक पुगेको छ ।

‘व्यापारिक जहाजहरूका लागि सम्भावित जलसैनिक सुरक्षा सहयोगी हुनेछ,’ बेकरले भने ।

‘यस्तो कार्य विगतका द्वन्द्वहरूमा पनि गरिएको छ । त्यसैले यो कुनै असामान्य कुरा होइन र यसले पक्कै पनि बिमकहरूमा जहाजहरू बढी सुरक्षित हुनेछन् भन्ने विश्वास जगाउनेछ,’ उनले थपे ।