अमेरिकाले किन जापानको लागि तेलको मूल्य घटाउँदैछ ?

एजेन्सी । अमेरिकाले तेलको मूल्य आफ्नो लागि मात्र नभई जापानको लागि सस्तो बनाउँदैछ ।

गत साता दुईवटा ठूला कदमहरू एकसाथ चालिए । पहिलो, ओपेक राष्ट्रहरूले तेल उत्पादन बढाउने निर्णय गरे । त्यसै समयमा डोनल्ड ट्रम्पले भेनेजुएलामा उत्पादन बढाउन अमेरिकी तेल कम्पनीहरूबाट १०० अर्ब डलरको लगानी माग गरे ।

यी दुवै कदमको एउटै परिणाम हुन्छः सस्तो तेल । धेरैले यसलाई ट्रम्पले पेट्रोल सस्तो बनाएर मतदातालाई खुसी पार्न खोजेको रूपमा व्याख्या गरे जुन तर्कसंगत भए पनि अपूर्ण छ । यस योजनाको मुख्य गन्तव्य अमेरिकी पेट्रोल स्टेशनहरू नभई जापान हो ।

पहिलो नजरमा तेलको मूल्य र जापानको आर्थिक स्वास्थ्यबीच कुनै प्रत्यक्ष सम्बन्ध देखिँदैन । तर, घटनाक्रमलाई जोड्दा प्रत्येक कडी मजबुत देखिन्छ र यो कडीको अन्त्यमा अमेरिकाको १०० खर्ब डलरको ऋण उभिएको छ ।

यसलाई बुझ्न हामीले यो वर्ष अमेरिकाले सामना गरिरहेको मुख्य समस्यालाई हेर्नुपर्छ । कोभिडको समयमा ब्याजदर शून्य हुँदा लिइएको विशाल ऋणको भुक्तानी गर्ने समय अहिले पुगेको छ । सन् २०२१ मा अमेरिकी ऋणपत्रले ०.२ प्रतिशत ब्याज दिन्थ्यो भने आज १० वर्षको ऋणपत्रको ब्याज ४.४५ प्रतिशत पुगेको छ ।

यो वर्ष मात्रै अमेरिकाले करिब १०० खर्ब डलरको ऋण नवीकरण गर्नुपर्नेछ जुन कुल ऋणको एक तिहाइ हो । पहिले शून्यको हाराहारीमा ब्याज तिर्ने गरी लिइएको पैसा अब आजको उच्च ब्याजदरमा नवीकरण हुनेछ ।

यसको वित्तीय भार अहिले नै स्पष्ट भइसकेको छ । अमेरिकाले वार्षिक १० खर्ब डलरभन्दा बढी ब्याज मात्र तिर्दैछ जुन उसको सैन्य खर्चभन्दा पनि बढी हो । अहिले संकलन हुने प्रत्येक चार डलर करमध्ये एक डलर ब्याजमा गइरहेको छ ।

यो ऋण चुक्ता गर्न सम्भव छैन, यसलाई केवल व्यवस्थापन गर्न सकिन्छ । व्यवस्थापन गर्ने एक मात्र तरिका ब्याजदर घटाउनु हो जसको लागि मुद्रास्फीति घट्नुपर्छ । मुद्रास्फीति कम गर्नको लागि अर्थतन्त्रको सबैभन्दा ठूलो खर्च अर्थात् तेल सस्तो हुनुपर्छ ।

तेल भनेको पेट्रोल मात्र होइन । यो ट्रकको इन्धन हो, कारखानाको बिजुली हो र मलको कच्चा पदार्थ हो । तेल सस्तो भयो भने केही महिनामै अन्य मूल्यहरू घट्छन्, मुद्रास्फीति कम हुन्छ र फेडरल रिजर्भले ब्याजदर घटाउने ठाउँ पाउँछ ।

यो चक्रको सबैलाई थाहा भएको पाटो हो । तर, यहाँ एउटा लुकेको पाटो पनि छ । अमेरिकालाई आफ्नो ऋण नवीकरण गर्न ब्याजदर घटाएर मात्र पुग्दैन । बरु ती ऋणपत्रहरू किन्ने मानिसहरू पनि चाहिन्छ ।

विश्वमा सबैभन्दा बढी अमेरिकी ऋणपत्र राख्ने देश जापान हो । आधिकारिक तथ्यांक अनुसार, जापानसँग ११ खर्ब डलरको अमेरिकी ऋण छ र अनौपचारिक माध्यमबाट यो अझ धेरै हुन सक्छ ।

यो अदृश्य माध्यमलाई क्यारी ट्रेड भनिन्छ । विगत तीस वर्षदेखि विश्वको सबैभन्दा सस्तो पैसा जापानमा छ । लगानी कोषहरूले शून्य ब्याजदरमा येन ऋणले लिएर त्यो पैसा अमेरिकी ऋणपत्र, सेयर र सुनमा लगानी गरेका छन् । आज हामीले स्क्रिनमा देख्ने धेरै मूल्यहरूको पछाडि येन ऋणको आधार रहेको छ ।

यो प्रणाली जीवित रहन जापानको ब्याजदर कम हुनुपर्ने एक मात्र शर्त छ । यहीँबाट तेलको भूमिका सुरु हुन्छ । जापान आफ्नो ऊर्जाको करिब ९० प्रतिशत आयात गर्ने देश हो । जब तेल महँगो हुन्छ, जापान तीनतिरबाट मारमा पर्छः उसको आयात बिल बढ्छ, मुद्रास्फीति बढ्छ र येनको मूल्य घट्छ ।

यस्तो अवस्थामा जापानले दुईवटा काम गर्छ जसले सिधै अमेरिकालाई असर गर्छ । पहिलो, येनको मूल्य जोगाउन उसले बजारमा हस्तक्षेप गर्छ र त्यसको लागि आवश्यक पैसा आफ्नो हातमा रहेको अमेरिकी ऋणपत्र बेचेर जुटाउँछ । यो वर्ष मात्र जापानले ७२ अर्ब डलर खर्च गर्यो तैपनि काम लागेन । दोस्रो, मुद्रास्फीति सहन नसकेर जापानले ब्याजदर बढाउँछ ।

जापानले ब्याजदर बढाउँदा तीस वर्षदेखिको सस्तो पैसाको प्रणाली भत्किन थाल्छ । येनमा ऋण लिएर डलरमा लगानी गर्ने कोषहरूले आफ्नो स्थिति बन्द गर्छन् । यसको अर्थ, उनीहरूले अमेरिकी ऋणपत्र बेच्छन् ।

पछिल्लो दुई वर्षमा जापानले चारपटक ब्याजदर बढाइसकेको छ र प्रत्येकपटक बजार हल्लिएको छ । अमेरिकी ऋणपत्रको ब्याजमा हुने प्रत्येक १ प्रतिशतको वृद्धिले वार्षिक ब्याजको भारमा करिब ४०० अर्ब डलर थप्छ ।

तसर्थ, महँगो तेलको श्रृंखला यस्तो छः तेल महँगो हुन्छ, जापान संकटमा पर्छ, जापानले ब्याजदर बढाउँछ र ऋणपत्र बेच्छ अनि अमेरिकाको ऋण नवीकरण गर्ने लागत ठ्याक्कै १०० खर्बको भुक्तानी वर्षमा ह्वात्तै बढ्छ ।

सस्तो तेलको श्रृंखला यसको ठीक उल्टो हुन्छः तेल सस्तो हुन्छ, जापानको ऊर्जा बिल घट्छ, येनमाथिको दबाब कम हुन्छ, जापानले ब्याजदर चलाउनुपर्दैन, सस्तो पैसाको प्रणाली कायम रहन्छ, ऋणपत्रहरू यथावत रहन्छन् र अमेरिकाले आफ्नो ऋण सस्तोमा नवीकरण गर्छ ।

वास्तवमा अमेरिकाले पेट्रोल स्टेशनमा नभई जापानको ऊर्जा बिलमा छुट दिइरहेको छ । यसमा एउटा ऐतिहासिक विडम्बना पनि छ । सन् १९८५ मा प्लाजा सम्झौतामार्फत अमेरिकाले जापानको मुद्रालाई जबर्जस्ती बलियो बनाएको थियो जसको कारण जापानले तीस वर्षको आर्थिक मन्दी भोग्नुपर्यो ।

आज त्यही अमेरिका येन कमजोर होला भन्ने डरले येनलाई जोगाउन विश्व तेल बजारको पुनःसंरचना गर्दैछ । ४० वर्षअघि प्रहार गरिएको बुमराङ ठ्याक्कै ऋण नवीकरणको वर्षमा फिर्ता आएको छ ।

यस वर्षका ठूला कदमहरूलाई एकसाथ हेर्ने हो भने चित्र स्पष्ट हुन्छ । अमेरिकी अर्थमन्त्रीको जापानप्रतिको समर्थन सन्देश, इरानसँगको युद्धविराम वार्ता, ओपेकको उत्पादन निर्णय र ट्रम्पले भेनेजुएलाका लागि माग गरेको १०० अर्ब डलर यी सबै अलग–अलग समाचार जस्तो देखिए पनि एउटै लक्ष्यमा आधारित छन्ः ऋणलाई सस्तोमा नवीकरण गर्नु ।

तर, यस योजनाको जोखिम पनि छ । मूल्य धेरै घट्यो भने ओपेक सदस्यहरूले आफ्नो बजेटको लागि फेरि उत्पादन घटाउन सक्छन् । अति सस्तो तेलले अमेरिकाका आफ्नै उत्पादकहरूलाई पनि घाटामा पार्न सक्छ । यसका साथै हर्मुज जलयोजकमा आउने एउटै संकटले यो श्रृंखलाको सबै कडीलाई एकै दिनमा उल्ट्याइदिन सक्छ ।

त्यसैले यो योजना कागजमा पूर्ण देखिए पनि एउटा सानो झिल्काप्रति निकै संवेदनशील छ । आगामी हप्ताहरूमा तीनवटा कुराहरूलाई नजिकबाट नियाल्नुहोस्ः तेलको मूल्य, जापानको ऋणपत्रको ब्याजदर र अमेरिकी ऋणपत्रको लिलामीमा आउने माग । यी तीनले नै यो श्रृंखलाले काम गरिरहेको छ कि छैन भनेर देखाउनेछन् ।