टर्कीमा नेटो शिखर सम्मेलन हुँदै, सदस्यहरूले आफ्नो जीडीपीको ५ प्रतिशत रक्षामा खर्च गर्लान् ?

एजेन्सी । यही हप्ता टर्कीको राजधानी अंकारामा आयोजना भइरहेको उत्तर एटलान्टिक सन्धि संगठन (नेटो) को शिखर सम्मेलन नियमित कूटनीतिक भेटघाट मात्र होइन । यो ७७ वर्ष पुरानो सैन्य गठबन्धनको विश्वसनीयता र भविष्यको मार्गचित्र तय गर्ने निर्णायक घडी हो ।

वाशिङटनले युरोपको सुरक्षामा आफ्नो भूमिका कटौती गर्ने संकेत दिइरहेको र ह्वाइट हाउसबाट रक्षा खर्चका सम्बन्धमा अभूतपूर्व दबाब आइरहेको वर्तमान परिप्रेक्ष्यमा यस सम्मेलनले युरोपेली राष्ट्रहरूले आफ्नो बढ्दो बजेटलाई वास्तविक सैन्य शक्तिमा कति छिटो रूपान्तरण गर्न सक्छन् भन्ने कुराको परीक्षण गर्नेछ ।

अमेरिकाका राष्ट्रपति डोनल्ड ट्रम्पको नेटो ३.० को अवधारणा र अमेरिका फर्स्ट नीतिका बीच युरोपले अब अमेरिकामाथिको आफ्नो दीर्घकालीन निर्भरतालाई पुनरवलोकन गर्नुपर्ने बाध्यात्मक अवस्था सिर्जना भएको छ ।

गत वर्ष नेदरल्यान्ड्सको द हेगमा भएको शिखर सम्मेलनमा सदस्य राष्ट्रहरूले सन् २०३५ सम्ममा आफ्नो कुल गार्हस्थ्य उत्पादन (जीडीपी) को ५ प्रतिशत रक्षा क्षेत्रमा खर्च गर्ने ऐतिहासिक प्रतिबद्धता जनाएका थिए । यसमा ३.५ प्रतिशत कोर रक्षा आवश्यकता र १.५ प्रतिशत व्यापक सुरक्षा आवश्यकताका लागि छुट्याउने सहमति भएको थियो ।

तर, अंकारामा भइरहेको यस सम्मेलनले ती प्रतिबद्धताहरूलाई केवल कागजमा सीमित नराखी कार्यान्वयनको चरणमा लैजाने चुनौतीको सामना गरिरहेको छ । विश्लेषकहरूका अनुसार, यो सम्मेलन नेटोको इतिहासमा भार बाँडफाँटबाट भार हस्तान्तरणतर्फ मोडिने प्रस्थानविन्दु हो ।

यसको अर्थ, अब युरोपले आफ्नो सुरक्षाको जिम्मेवारीमा आर्थिक योगदान मात्र नभई नेतृत्व र सामरिक क्षमतामा पनि प्रमुख भूमिका खेल्नुपर्नेछ ।

यस रणनीतिक परिवर्तनको केन्द्रमा अमेरिकालाई नेटोमा कसरी टिकाइराख्ने भन्ने प्रश्न सबैभन्दा पेचिलो बनेको छ । युरोपेली सरकारहरूले ह्वाइट हाउसको दबाबपछि बढी खर्च गर्ने र बढी उत्पादन गर्ने कुरामा सहमति जनाएका छन् ।

तर, नेटोको संरचना विगत सात दशकदेखि अमेरिकी शक्तिको वरिपरि केन्द्रित रहँदै आएको छ । वाशिङटनले आफ्नो भूमिकालाई खुम्च्यायो भने युरोपले अमेरिका बिनाको सुरक्षा संयन्त्र कसरी सञ्चालन गर्ने भन्ने प्लान बी अझै स्पष्ट छैन ।

नेटोका महासचिव मार्क रुट्टले ट्रम्पलाई संलग्न गराइराख्ने र युरोपलाई आत्मनिर्भर बनाउने बीचको सन्तुलन मिलाउने प्रयास गरिरहेका छन् । तर, ट्रम्पको अनपेक्षित कार्यशैली र सहयोगीहरूप्रतिको कठोर दृष्टिकोणले गर्दा युरोपेली राष्ट्रहरूमा एक किसिमको अनिश्चितता र भय व्याप्त छ ।

युरोपको रक्षा क्षेत्रमा अहिले ठूलो लगानी भइरहेको भए तापनि बजेट वृद्धि हुनु र वास्तविक हतियार उत्पादन हुनुबीच ठूलो खाडल छ । पोल्यान्ड, बाल्टिक राज्यहरू र नर्डिक देशहरूले रुससँगको निकटताका कारण आफ्नो क्षमता द्रुत गतिमा बढाएका छन् । तर, फ्रान्स, जर्मनी र बेलायत जस्ता ठूला अर्थतन्त्रहरू भने वित्तीय दबाब र आन्तरिक राजनीतिक खिचातानीका कारण केही सुस्त देखिएका छन् ।

युरोपको रक्षा उद्योग अहिले पनि विखण्डित छ । संयुक्त खरिद प्रक्रियाले लागत घटाउन र अन्तर–सञ्चालन क्षमता बढाउन सक्ने भए तापनि राष्ट्रिय सरकारहरूले आफ्नै देशमा ठेक्का, रोजगारी र कर राजस्व केन्द्रित गर्न खोज्दा सहकार्यमा बाधा उत्पन्न भइरहेको छ । फ्रान्स र जर्मनीका संयुक्त रक्षा परियोजनाहरूमा देखिएको ढिलाइ यसको एउटा ज्वलन्त उदाहरण हो ।

यस सम्मेलनको अर्को प्रमुख मुद्दा युक्रेन र युद्धको परिवर्तित स्वरूप हो । चार वर्षभन्दा लामो समयदेखि चलिरहेको पूर्णकालीन युद्धमा युक्रेनले रुसी सेनालाई ठूलो क्षति पुर्याएको तथ्यांकहरूले देखाउँछन् ।

सन् २०२६ मा रुसी सेनाको प्रदर्शन निकै कमजोर देखिएको र उनीहरूले ठूलो मात्रामा मानवीय र प्राविधिक क्षति बेहोर्नुपरेको सुरक्षा विशेषज्ञहरूको दाबी छ । तर, अब नेटोले युक्रेनलाई केवल सहायता प्राप्त गर्ने देशको रूपमा मात्र हेर्नु हुँदैन ।

युक्रेन अहिले युद्धमैदानमा ड्रोन प्रविधि, एन्टी–ड्रोन प्रणाली र डेटा विश्लेषण जस्ता आधुनिक सैन्य आविष्कारको केन्द्र बनेको छ । युक्रेनले रुसभित्रका ऊर्जा र सैन्य पूर्वाधारमा गरिरहेको सफल आक्रमणले आधुनिक युद्धको नयाँ आयामलाई उजागर गरेको छ ।

तसर्थ, नेटोका लागि युक्रेन अब एउटा प्रयोगशाला बनेको छ जसबाट सिकेर उसले भविष्यका युद्धहरूको तयारी गर्नुपर्नेछ ।
नेटोभित्रको आन्तरिक राजनीतिक दरार अर्को चिन्ताको विषय हो । विशेषगरी, इरानसँगको हालैको द्वन्द्वमा युरोपेली राष्ट्रहरूले पर्याप्त सहयोग नगरेको भन्दै ट्रम्पले व्यक्त गरेको असन्तुष्टिले गठबन्धनमा तितोपन थपेको छ ।

अंकारा सम्मेलनमा समुद्री सुरक्षा र खानी हटाउने जस्ता कार्यमा युरोपेली योगदानका बारेमा छलफल हुन सक्छ । तर, युरोपेली राष्ट्रहरूको प्राथमिकता र वाशिङटनको रणनीति अझै पूर्ण रूपमा मेल खाँदैन । ट्रम्पले रक्षा खर्चका आधारमा सदस्य राष्ट्रहरूलाई सार्वजनिक रूपमा आलोचना गरे भने यसले नेटोको एकतामा थप चोट पुर्याउन सक्छ ।

कतिपय विश्लेषकहरूले यो सम्मेलन ट्रम्पको कार्यकालको अन्तिम नेटो शिखर सम्मेलन हुन सक्ने र यसपछि अमेरिकाले नेटोबाट हात झिक्न सक्ने अड्कलबाजी समेत गरेका छन् जसले यस बैठकको संवेदनशीलतालाई अझ बढाएको छ ।

आयोजक राष्ट्रका रूपमा टर्कीले यस अवसरलाई आफ्नो क्षेत्रीय शक्ति र रक्षा उद्योगको प्रवर्धनका लागि प्रयोग गर्ने निश्चित छ । राष्ट्रपति रेचेप तैयप एर्दोआनका लागि यो सम्मेलन टर्कीको सामरिक महत्त्वलाई पुनः पुष्टि गर्ने र युरोपेली रक्षा खरिद प्रक्रियामा आफ्नो पहुँच बलियो बनाउने माध्यम हो ।

लोकतान्त्रिक मूल्यमान्यता र मानवअधिकारका विषयमा पश्चिमा राष्ट्रहरूसँगको असहमति हुँदाहुँदै पनि टर्की नेटोको अपरिहार्य शक्ति हो । टर्कीले आफू बिनाको नयाँ युरोपेली सुरक्षा संरचना अपूर्ण रहने सन्देश दिन खोजिरहेको छ ।

अन्ततः अंकारा शिखर सम्मेलनले नेटोलाई एउटा नयाँ मोडमा उभ्याएको छ । युरोपले अब केवल अमेरिकाको सुरक्षा छाताभित्र ओत लाग्ने समय सकिएको महसुस गर्नुपरेको छ । एकातिर रुसको निरन्तर खतरा र अर्कोतिर अमेरिकाको परिवर्तनशील नीतिले युरोपलाई आफ्नो रक्षा क्षमता र औद्योगिक आधारलाई सुदृढ गर्न बाध्य बनाएको छ ।

नेटोको भविष्य अब केवल कति डलर खर्च गरिन्छ भन्नेमा मात्र नभई त्यो खर्चलाई कति प्रभावकारी रूपमा सैन्य शक्तिमा रूपान्तरण गरिन्छ र सदस्य राष्ट्रहरूबीचको राजनीतिक एकतालाई कसरी कायम राखिन्छ भन्नेमा निर्भर रहनेछ ।

यस सम्मेलनले ठोस कार्ययोजना ल्याउन सकेन भने नेटोको ७७ वर्षको गौरवशाली इतिहास अनिश्चित र कमजोर भविष्यतर्फ धकेलिने जोखिम देखिन्छ । अंकारामा लिइने निर्णयहरूले टर्कीको भविष्य मात्र नभई विश्वव्यापी सुरक्षा सन्तुलनलाई नै नयाँ दिशा दिनेछन् ।