अमेरिकाको हर्मुज नाकाबन्दी, वास्तविक लक्ष्य चीन ?

एजेन्सी । चीन बिना इरानी तेलको चोर बजारको अस्तित्व सम्भव हुने थिएन ।

इरान युद्ध सुरु हुनुअघि तेहरानले प्रतिबन्धित ट्यांकरहरू, रहस्यमयी व्यापारीहरू र छायाँमा सञ्चालन भइरहेका वित्तीय सम्बन्धहरूको सञ्जालमार्फत पठाउने कुल कच्चा तेलको ९५ प्रतिशत बेइजिङले खरिद गर्ने गर्थ्यो ।

त्यसैले राष्ट्रपति डोनल्ड ट्रम्पले हर्मुज जलयोजकको नाकाबन्दीमार्फत तेहरानलाई मात्र निशाना बनाइरहेका छैनन् । उनको निशानामा बेइजिङ पनि छ ।

सोमबार अमेरिकाले इरानी जलक्षेत्रमा रहेका जहाजहरू अवरोध, मार्ग परिवर्तन र कब्जाको अधीनमा हुने बताएको छ ।

अमेरिकी जलसेनाले ओमानको खाडी र अरब सागरमा रहेको हर्मुज जलयोजकको पूर्वमा पर्ने इरानी बन्दरगाह र तटीय क्षेत्रहरूमा प्रवेश गर्ने र बाहिरिने जहाजहरूमा नाकाबन्दी लागू गरेमा तेहरानले एक ब्यारल तेल पनि निर्यात गर्न सक्नेछैन ।

वाशिङटनको रणनीति दुई पक्षीय देखिन्छ । पहिलो, इरानमाथि असह्य आर्थिक भार थोपर्ने । दोस्रो, चीनलाई पनि त्यो पीडाको केही हिस्सा भोग्न बाध्य पार्ने । बेइजिङको धेरै कुरा दाउमा लाग्यो भने सम्भवतः उसले तेहरानलाई वार्ताका लागि दबाब दिनेछ भन्ने सिद्धान्त त्यहाँ देखिन्छ । तर, तेलको गणित भने चुनौतीपूर्ण छ ।

तेहरानले पक्कै पनि अमेरिकासँगको युद्धको समयमा आफ्नो तेल निर्यात रोकिने अनुमान गरेको हुनुपर्छ, विशेषगरी उसले हर्मुज जलयोजक बन्द गरेको खण्डमा । तर, युद्ध सुरु भएको सात हप्ता भइसक्दा पनि र जलमार्ग बन्द गरे पनि इरानले आर्थिक पीडाको सट्टा उल्टै अप्रत्याशित लाभ प्राप्त गरेको छ ।

४० दिनभन्दा बढीको लडाइँको क्रममा वाशिङटनले तेहरानलाई चाहेजति तेल ट्यांकरहरू लोड गर्न दियो । त्यसकारण बढ्दो मूल्यबाट इरानलाई फाइदा भयो । त्यसभन्दा ठूलो उपहार त ह्वाइट हाउसले इरानी तेलमाथिको प्रतिबन्ध अस्थायी रूपमा हटाउनु थियो । कच्चा तेल छुटमा बेच्नुको सट्टा इस्लामी गणतन्त्रले थप मूल्य असुल्न सफल भयो ।

मोटामोटी हिसाब अनुसार, युद्धअघि इरानले आफ्नो कच्चा तेल बेचेर दैनिक करिब १० करोड डलर कमाइरहेको थियो । फेब्रुअरी २७ देखि त्यो बढेर दैनिक करिब १७ करोड ५० लाख डलर पुगेको छ ।

पक्कै पनि बैंकिङ प्रतिबन्धका कारण इरानले यो सबै पैसा लैजान संघर्ष गर्नुपरेको छ । तर, थपिएको नगद यति धेरै छ कि इरानलाई एक बचत कोष बनाउन पर्याप्त भएको छ । यो कति ठूलो छ ? द्वन्द्वको समयमा जम्मा भएको अतिरिक्त रकम युद्धअघिको करिब एक महिनाको तेल राजस्व बराबर छ ।

अमेरिकाले नाकाबन्दी लागू गरेमा युद्धको विनाशका अतिरिक्त इरानी अर्थतन्त्रले ठूलो धक्का बेहोर्नेछ । आफ्ना भण्डारण ट्यांकहरू भरिँदै गएपछि तेहरानले आगामी केही दिन र हप्ताहरूमा तेलका कुवाहरू बन्द गर्न सुरु गर्नुपर्नेछ ।

तर, त्यस आर्थिक चोटले वार्तामा नरम दृष्टिकोण ल्याउँछ कि ल्याउँदैन भन्ने कुरा हेर्न बाँकी नै छ ।

इरानी तेल राजस्वलाई निशाना बनाउने प्रयास पहिले पनि गरिएको थियो र त्यो असफल भएको थियो । सन् २०२०–२०२१ मा ट्रम्पले अधिकतम दबाबको प्रतिबन्ध अभियान सुरु गरेका थिए । त्यतिखेर इरानी कच्चा तेलको निर्यात धेरै महिनासम्म दैनिक २ लाख ५० हजार ब्यारल भन्दा कममा झरेको थियो । ठीक त्यही बेला महामारीका कारण तेलको मूल्य पनि घटेको थियो ।

केही लुकिछिपी गरिएका निर्यातहरूलाई गणना गर्दा पनि इरानले कच्चा तेल बेचेर दैनिक १ करोड डलरभन्दा बढी कमाउन सकेको थिएन । तैपनि ऊ झुकेको थिएन ।

चीनको बारेमा के छ त ? अहिलेसम्म, युद्धबाट सबैभन्दा कम प्रभावित एसियाली राष्ट्र चीन नै हो । द्वन्द्व सुरु हुनुअघि बेइजिङले आफ्नो तेलको ११ प्रतिशतभन्दा बढी इरानबाट आयात गर्थ्यो जुन रुस (२० प्रतिशत) र साउदी अरब (१४ प्रतिशत) पछिको तेस्रो ठूलो हिस्सा थियो ।

इरानी तेलको प्रवाह जारी रहँदा बेइजिङले आफ्ना छिमेकीहरूको तुलनामा राम्रो आपूर्ति पाइरहेको छ । इरानी बन्दरगाहहरूमा अमेरिकी नाकाबन्दीले यो समीकरण बदल्नेछ । साउदी अरब र संयुक्त अरब अमिरातले लागू गरेका हर्मुज वैकल्पिक मार्गका उपायहरूको बावजुद चीनले आफ्नो तेल आयातको कम्तीमा पाँचौं हिस्सा गुमाइसकेको छ ।

चाँडै नै बेइजिङले ठूलो अभावको सामना गर्नुपर्नेछ । यसको एक मात्र विकल्प आफ्नो रणनीतिक पेट्रोलियम भण्डार उपयोग गर्नु हुनेछ जुन अहिलेसम्म उसले जोगाएर राखेको छ । विगत दशकमा चीनले विश्वकै सबैभन्दा ठूलो आपतकालीन तेल भण्डार बनाएको छ जसमा १ अर्ब ब्यारल भन्दा बढी रणनीतिक र व्यावसायिक भण्डारहरू छन् ।

वाशिङटनले सम्भवतः के आशा गरेको छ भने बेइजिङले इरानलाई वार्ताको टेबलमा आफ्ना मागहरू नरम बनाउन मनाउनेछ जसरी उसले पहिले गरेको थियो । सन् २०२३ मा उसले साउदी अरब र इरानबीच सम्झौता गराएको थियो । तर, बेइजिङले तेहरानमाथि राख्ने अधिकांश प्रभाव तेलको बदलामा दिइने पैसामा आधारित थियो जुन नाकाबन्दीले निर्यात रोकेपछि समाप्त हुनेछ ।

‘हालको युद्धविराम अत्यन्तै नाजुक छ र यो क्षेत्र एक महत्त्वपूर्ण मोडमा छ,’ चीनका विदेशमन्त्री वाङ यीले सोमबार भने, ‘तत्कालको प्राथमिकता शत्रुतापूर्ण गतिविधिहरू पुनः सुरु हुन नदिनु र यो कडा मिहिनेतले प्राप्त युद्धविरामलाई टिकाउनु हो ।’

स्थायी युद्धविराम प्राप्त गर्न मद्दत गर्न बाध्य हुनुको सट्टा चिनियाँ कम्युनिस्ट पार्टीले आफ्नो भण्डारमा भर परेर ‘पर्ख र हेर’ को स्थिति लिन सक्छ । उसले जम्मा गरेको कच्चा तेलको परिमाणलाई हेर्दा, जुन सम्भवतः ताइवानको वरिपरि आउन सक्ने संकटको घडीका लागि तयार गरिएको हो, बेइजिङले धेरै हप्तासम्म इरानी आपूर्ति बिना नै काम चलाउन सक्छ । दुई महिनाको नाकाबन्दीले पनि चीनको आपतकालीन भण्डारमा १० प्रतिशत मात्र कमी ल्याउनेछ ।

छोटकरीमा भन्नुपर्दा, तेलको गणित ह्वाइट हाउसको विपरीत छ । नाकाबन्दी सफल हुने सम्भावना न्यून छ । जोन मेनार्ड केन्सको भनाइलाई सापटी लिँदै भन्नुपर्दा, ट्रम्प टिक्न सक्ने समयभन्दा लामो समयसम्म इरानी र चिनियाँहरू चिन्तामुक्त रहन सक्छन् ।