इरान र अमेरिकाबीच शान्ति सम्झौतामा तीनवटा मुख्य अवरोधक

एजेन्सी । पाकिस्तानको राजधानी इस्लामाबादमा अमेरिका र इरानका प्रतिनिधिहरूबीच २१ घण्टा लामो निरन्तर र तनावपूर्ण वार्ता भए पनि कुनै ठोस सहमति हुन सकेन ।

वार्तापछि अमेरिकाका उपराष्ट्रपति जेडी भ्यान्स र इरानी प्रतिनिधिहरू आ–आफ्नो देश फर्किएका छन् ।

भ्यान्सको यो पहिलो महत्त्वपूर्ण कूटनीतिक मिसन थियो । वार्ता सफल हुन नसकेपछि आयोजित संक्षिप्त पत्रकार सम्मेलनमा भ्यान्सले निराशा व्यक्त गर्दै भने, ‘इरानले हाम्रा शर्तहरू स्वीकार नगर्ने निर्णय गरेको छ ।’

उनले वार्ताका भित्री विवरणहरू सार्वजनिक नगरे पनि वाशिङटन र तेहरानबीच अझै ठूलो मतभेद रहेको संकेत दिएका छन् ।

भ्यान्सले इरानी पक्षलाई अमेरिकाको तर्फबाट अन्तिम र उत्तम प्रस्ताव बुझाइएको जानकारी दिँदै भने, ‘हामीले स्पष्ट प्रस्ताव छोडेका छौं, अब इरानले यसलाई स्वीकार गर्छ वा गर्दैन त्यो हेर्न बाँकी छ ।’

अमेरिकाले इरानसँगको कुनै पनि सम्झौतामा तेहरानले आफ्नो आणविक क्षमता विकास रोक्ने स्पष्ट प्रतिबद्धता जनाउनुपर्ने शर्त राखेको छ । ४० दिनको सैन्य टकरावपछि पनि रणनीतिक नतिजा निकाल्न नसकेको अमेरिकाका लागि यो शर्त प्रतिष्ठाको विषय बनेको छ ।

अर्कोतर्फ, इरानी प्रतिनिधिहरूले वार्ताका क्रममा दुई वा तीन मुख्य मुद्दाका कारण सहमति हुन नसकेको बताएका छन् । इस्लामाबादबाट प्राप्त रिपोर्टहरूका अनुसार वार्तामा मुख्य तीनवटा अवरोधहरू देखिएका छन् :

१. युरोप र मध्यपूर्वमा रोक्का गरिएको इरानी सम्पत्ति (विशेष गरी तेलको आम्दानी) फुकुवा हुनुपर्ने ।

२. अमेरिकाले माग गरेबमोजिम इरानले आफ्नो युरेनियम भण्डार बुझाउनुपर्ने ।

३. हर्मुज जलयोजकमा इरानको नियन्त्रण कायमै रहने ।

अहिले विश्वको ध्यान हर्मुज जलयोजकमा केन्द्रित छ । इरानले यस जलयोजकमा गरेको अवरोध उसको सैन्य शक्तिभन्दा पनि ठूलो रणनीतिक हतियार साबित भएको छ । विगत ४३ दिनदेखि जारी यस अवरोधका कारण विश्वव्यापी ऊर्जा बजारमा ठूलो हलचल पैदा भएको छ ।

यस अवरोधको प्रभाव यति शक्तिशाली छ कि अमेरिकाका घरेलु उपभोक्ताहरूले समेत इन्धनको मूल्यवृद्धि र आर्थिक संकटको सामना गरिरहेका छन् । युरोपदेखि एसियासम्म इरानले आफूलाई एक यस्तो ऊर्जा शक्तिका रूपमा स्थापित गरेको छ जसले विश्वलाई आर्थिक पीडा दिन सक्छ ।

इरानले हर्मुज जलयोजकबाट हुने यातायात तब मात्र सुचारु गर्ने अडान लिएको छ जब एक औपचारिक शान्ति सम्झौतामा हस्ताक्षर हुनेछ । यसले अमेरिकालाई इरानको १०–बुँदे योजनामा रहेका अधिकतम मागहरूमा विचार गर्न बाध्य तुल्याएको छ ।

विश्लेषकहरूका अनुसार, अमेरिकाको मध्यावधि निर्वाचनको मुखमा अमेरिकी मतदाताहरूलाई शान्तिको उपहार दिन र इरानलाई आणविक हतियारबाट टाढा राख्नका लागि अमेरिकाले विश्वकै सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण ऊर्जा मार्ग (हर्मुज जलयोजक) को नियन्त्रण इरानलाई सुम्पनेछ त ? यो अहिलेको सबैभन्दा गम्भीर प्रश्न बनेको छ ।

इस्लामाबादको यस गतिरोधले विश्वको ऊर्जा प्रणाली र भूराजनीतिमा दीर्घकालीन परिवर्तन ल्याउने संकेत गरेको छ । इरानले अमेरिकाको अन्तिम प्रस्ताव अस्वीकार गरेमा पश्चिम एसियामा तनाव थप बढ्ने र विश्वव्यापी ऊर्जा संकट झन् गहिरिने निश्चित छ ।