ट्रम्पले म्याडम्यान थ्योरी अपनाइरहेका हुन् कि साँच्चिकै मानसिक सन्तुलन गुमाएका हुन् ?

एजेन्सी । अमेरिकाका राष्ट्रपति डोनल्ड ट्रम्पले मंगलबार इरानविरुद्धको युद्धमा दुई हप्ताको युद्धविरामको घोषणा गरेका छन् । इरान निडर रहँदा रहँदै पनि उनले ‘एक सम्पूर्ण सभ्यता अन्त्य गर्ने’ आफ्नो धम्कीबाट पछि हटे ।

इजरायलले दक्षिण लेबननमा आफ्नो आक्रामकता जारी राखेको र इरानले खाडी राष्ट्रहरूका तेल केन्द्रहरूमा आक्रमण गरेको पृष्ठभूमिमा युद्धविराम कायम रहला कि नरहला भन्ने प्रश्नहरू कायमै छन् ।

दोस्रो राष्ट्रपति कार्यकालभरि नै ट्रम्पका अस्थिर अभिव्यक्ति र असंगत कार्यहरूले अमेरिकी राष्ट्रपतिले म्याडम्यान थ्योरी (पागल सिद्धान्त) अभ्यास गरिरहेका छन् भन्ने विश्वासलाई बल पुर्याएको छ ।

परराष्ट्र नीतिमा यो सिद्धान्त शीतयुद्धको समयमा प्रचलनमा आएको थियो । यसअनुसार राष्ट्राध्यक्षहरूले चरम कदम चाल्ने इच्छा देखाएर युद्ध चर्किने डर पैदा गरी विपक्षीको हिसाबकिताबलाई प्रभावित गर्न सक्छन् ।

यो सिद्धान्त सुरुमा अनौठो वा अप्रत्याशित व्यवहारको व्याख्या गर्न प्रयोग गरिएको थियो । पछि यसलाई विपक्षीहरूलाई तर्साएर सम्झौता गर्न बाध्य पार्ने सचेत रणनीतिको रूपमा प्रयोग गरियो ।

पेन्सिलभेनिया स्टेट युनिभर्सिटीमा राजनीतिशास्त्र र अन्तर्राष्ट्रिय मामिलाकी प्राध्यापक रोजान म्याकम्यानसले गत वर्ष ह्वाइट हाउस फर्किएपछि ट्रम्पले यो सिद्धान्तलाई कसरी व्यवहारमा उतारेका छन् र यसले विश्व व्यवस्थामा अमेरिकाको स्थितिका लागि के अर्थ राख्छ भन्ने कुराको व्याख्या गरेकी छन् ।

उनी भन्छिन्,
‘पागल (म्याडम्यान) हुनुको ठ्याक्कै अर्थ सधैं स्पष्ट रूपमा परिभाषित हुँदैन । तर, मेरो अनुसन्धानका आधारमा म तर्क गर्छु– दुई प्रकारको पागलपनले नेताहरूको धम्कीलाई थप विश्वसनीय बनाउन सक्छ । पहिलो हो अप्रत्याशितता जसको अर्थ नेताले जे पनि गर्न सक्छ । दोस्रो हो, उग्रवाद जसको अर्थ नेता युद्धका परिणामहरू, जस्तै हताहती, प्रति असंवेदनशील हुन्छ ।

युद्धको समयमा ट्रम्पका अभिव्यक्ति र कार्यहरूले उनीसँग यी दुवै प्रकारका पागलपन छन् भन्ने धारणालाई समर्थन गर्न सक्छन् । युद्धका लक्ष्यहरूको बारेमा उनका असंगत अभिव्यक्तिहरू र धम्की तथा मेलमिलापकारी भाषाबीचको फेरबदलले अप्रत्याशितताको छाप दिन्छ ।

यसका साथै मानदण्डहरू तोड्ने र सम्पूर्ण सभ्यता नै नष्ट गर्ने जस्ता चरम धम्कीहरूका कारण आन्तरिक र विश्वव्यापी आक्रोश खेप्ने ट्रम्पको इच्छाले आफ्ना कार्यका परिणामहरू प्रति उनको असामान्य उदासीनतालाई संकेत गर्छ ।

समग्रमा, मलाई लाग्छ कि ट्रम्पले अन्य धेरै नेताहरूको तुलनामा म्याडम्यानको छवि बढी बनाएका छन् । निजी अभिलेख अनुसार, रिचर्ड निक्सन पागलपनको प्रतिष्ठा बनाउन चाहन्थे । तैपनि, अरूले विश्वास गर्ने गरी पागल जस्तो व्यवहार गर्नमा उनी पर्याप्त रूपमा सक्षम थिएनन् । सोभियतहरूले उनलाई पागल त मानेनन् नै, उल्टो उनीहरूले निक्सनलाई काम गर्नका लागि आफ्नो मनपर्ने अमेरिकी राष्ट्रपतिका रूपमा हेर्थे ।

जर्ज डब्लु बुशलाई केही आलोचकहरूले पागल भनेका थिए तर मलाई लाग्दैन कि उनले माथि उल्लिखित कुनै पनि प्रकारको पागलपनको प्रतिष्ठा खोजेका थिए वा पाएका थिए । उनलाई हक (युद्धको पक्षपाती) को रूपमा हेरिन्थ्यो तर अनिवार्य रूपमा अप्रत्याशित वा चरमपन्थी होइन ।

युक्रेनमा आक्रमण गरेपछि भ्लादिमिर पुटिनले पागलको छवि बनाए र उनले पश्चिमलाई यो विश्वास दिलाउन खोजे कि उनी आणविक हतियार प्रयोग गर्दा हुने क्षतिप्रति असंवेदनशील छन् । यद्यपि, युक्रेन युद्धमा अड्किँदा पनि उनले कहिल्यै आणविक हतियार प्रयोग नगरेपछि उनको त्यो छवि अलि फिका भयो ।

किम जोङ उनले शायद माथि उल्लिखित नेताहरूमध्ये पागलपनको सबैभन्दा बलियो प्रतिष्ठा बनाएका छन् । चरम धम्की र आफ्नै काका र भाइलाई नाटकीय रूपमा मृत्युदण्ड दिने जस्ता अचम्मका कार्यहरूले गर्दा उनी चरम र अप्रत्याशित दुवै रूपमा देखिए । उनी शायद ट्रम्पका लागि सबैभन्दा नजिकको उदाहरण हुन् ।

पागलपनको प्रतिष्ठा स्थापित गर्ने कठिनाइ यसको एउटा सीमा हो । यसका लागि पागलपनको छवि लगातार देखाइरहनु आवश्यक हुन्छ । निक्सनले पनि यसमा संघर्ष गरेका थिए र आजका धेरै सूचना स्रोतहरूले यस चुनौतीलाई झन् बढाउँछन् ।

अर्को चुनौती हो– पागलपनको छापले धम्कीको विश्वसनीयता त बढाउन सक्छ तर यसले शान्तिका प्रतिबद्धताहरूको विश्वसनीयतालाई भने कमजोर बनाउन सक्छ । पागल मानिएको नेताको शान्तिको प्रतिबद्धतामाथि विश्वास नगर्दा विपक्षीले उसका मागहरू अस्वीकार गर्न सक्छन् किनभने उनीहरूलाई लाग्छ जे गरे पनि द्वन्द्व त अनिवार्य नै छ । इरानले अमेरिकासँग वार्ता गर्न ढिलाइ गर्नुको एउटा कारण यो पनि हुन सक्छ ।

म्याडम्यान थ्योरी संकटको समयमा बार्गेनिङ गर्ने रणनीतिको रूपमा प्रयोग गरिन्छ र यसका केही फाइदा हुन सक्छन् । यद्यपि, संकट बाहेकको समयमा, पागल मानिने नेता हुनाले अमेरिकालाई सहयोगका लागि कम भरपर्दो साझेदारको रूपमा हेरिनेछ । यसले अमेरिकाको जिम्मेवारी र क्षमताको छविलाई पनि घटाउँछ । तसर्थ, अन्ततः मलाई लाग्छ यसले विश्व व्यवस्थामा अमेरिकाको प्रतिष्ठा कम गर्नेछ ।