ट्रम्पको ३९–दिने युद्धको परिणाम, हर्मुज जलयोजकमा इरानको पूर्ण नियन्त्रण

एजेन्सी । ३९ दिनको युद्धपछि ठूलो तनावको बीचमा घोषणा गरिएको अमेरिका र इरानबीचको युद्धविरामलाई वाशिङटन र तेहरान दुवैले विजयका रूपमा स्वागत गरेका छन् ।

अमेरिकाका राष्ट्रपति डोनल्ड ट्रम्पले यसलाई पूर्ण र समग्र विजय भनेका छन् भने इरानी अधिकारीहरूले अमेरिका आफ्ना शर्तहरू मान्न बाध्य भएको दाबी गरेका छन् ।

तर, बाहिर आउँदै गरेका विवरणहरूको सूक्ष्म अध्ययनले अर्कै वास्तविकतातर्फ संकेत गर्छ । युद्धमैदान र नेतृत्वमा ठूलो क्षति बेहोरे पनि इरानले यस संकटलाई आफ्नो हितमा बदलेको देखिन्छ । विशेषगरी, हर्मुज जलयोजकको बदलिँदो स्थितिले यस्तो रणनीतिक नतिजा देखाउँछ जसले तेहरानलाई युद्धअघिको तुलनामा अझ बलियो बनाउन सक्छ ।

यो दुई हप्ते युद्धविराम शान्त कूटनीतिबाट नभई चरम दबाब र युद्ध झन् चर्किने अवस्थाबाट उत्पन्न भएको हो । इरानी पूर्वाधारमा हुनसक्ने ठूलो आक्रमणका लागि अमेरिकाले तोकेको समयसीमाभन्दा केही घण्टाअघि मात्र यो सम्झौता हुनुले यो द्वन्द्व कति भयावह मोडको नजिक पुगेको थियो भन्ने स्पष्ट पार्छ ।

सम्झौताले यो हतारोलाई प्रतिबिम्बित गर्छ । रोयटर्सको रिपोर्ट अनुसार, यो युद्धविराम दुई चरणको बृहत्तर ढाँचाको हिस्सा हो जसमा शत्रुताको तत्काल अन्त्यपछि सम्भवतः केही हप्ताभित्रै स्थायी समाधानका लागि वार्ता हुनेछ । यो प्रक्रिया महत्त्वपूर्ण छ किनकि यसले इरानलाई लामो समयदेखि खोजेको कुरा दिएको छ । उसले एक व्यवस्थित कूटनीतिक मार्ग पाएको छ जसमा प्रतिबन्धहरूमा राहत र सुरक्षा ग्यारेन्टीहरू समावेश हुन सक्छन् ।

यसका साथै इरान स्पष्ट शर्तहरूका साथ यी वार्ताहरूमा प्रवेश गरिरहेको छ । उसले अमेरिकी आक्रमणको अन्त्य मात्र नभई भविष्यमा हुने आक्रमणहरू विरुद्ध आश्वासन र युद्धको क्षतिको क्षतिपूर्ति पनि मागेको छ । इरान पतनको अवस्थाबाट नभई प्रतिरोधको स्थितिबाट वार्ता गरिरहेको यी मागहरूले देखाउँछन् । र युद्ध झन् चर्कन सक्ने जोखिमलाई सहुलियत प्राप्त गर्न प्रयोग गरिरहेको थियो ।

सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण परिवर्तन हर्मुज जलयोजकमा देखिएको छ । युद्धअघि, यस जलमार्गमा इरानको पकड यातायात अवरुद्ध गर्न सक्ने उसको क्षमतामा आधारित थियो । द्वन्द्वको क्रममा उसले त्यो क्षमता निर्णायक रूपमा प्रदर्शन गर्यो । ट्यांकरहरूको आवतजावत रोकियो, विश्वव्यापी तेलको मूल्य बढ्यो र विश्वको झण्डै २० प्रतिशत तेल आपूर्ति प्रभावित भयो ।

अहिले यस युद्धविरामले त्यो अवरोध गर्ने शक्तिलाई व्यवस्थित नियन्त्रणमा रूपान्तरण गरेको देखिन्छ ।

फेब्रुअरीमा अमेरिका र इजरायलले सुरु गरेको युद्ध अन्त्य गर्न मद्दत पु¥याउन सक्ने भनी इरानले एक व्यावहारिक १० बुँदे योजना प्रस्ताव गरेको ट्रम्पले बताए । इरानको शान्ति प्रस्ताव व्यावहारिक हुनुको अर्थ के हो भनी सोधिएको प्रश्नमा ह्वाइट हाउसकी प्रेस सचिव क्यारोलिन लेभिटले भनिन्, ‘राष्ट्रपति ट्रम्पका शब्दहरू आफैंमा स्पष्ट छन् । यो वार्ताका लागि एक व्यावहारिक आधार हो र ती वार्ताहरू जारी रहनेछन् ।’

उनले एक विज्ञप्तिमा थपिन्, ‘सत्य यो हो कि राष्ट्रपति ट्रम्प र हाम्रो शक्तिशाली सेनाले इरानलाई हर्मुज जलयोजक पुनः खोल्न सहमत गराएका छन् र वार्ताहरू जारी रहनेछन् ।’

तर, एसोसिएटेड प्रेस (एपी) को रिपोर्ट अनुसार, दुई हप्ते युद्धविराम योजनामा पर्सियाली खाडीको साँघुरो मुख हर्मुज जलयोजकबाट जाने जहाजहरूबाट इरान र ओमान दुवैलाई शुल्क लिन अनुमति दिने कुरा समावेश छ जुन एक क्षेत्रीय अधिकारीले बुधबार एपीलाई बताएका छन् ।

अधिकारीका अनुसार, इरानले उठाएको पैसा पुनर्निर्माणका लागि प्रयोग गर्नेछ । ओमानले आफ्नो पैसा केका लागि प्रयोग गर्नेछ भन्ने कुरा तुरुन्तै स्पष्ट भएन । यो जलमार्ग ओमान र इरान दुवैको क्षेत्रीय जलक्षेत्रमा पर्छ ।

विश्वले यसअघि यस मार्गलाई अन्तर्राष्ट्रिय जलमार्ग मान्दै आएको थियो र कहिल्यै शुल्क तिरेको थिएन । वार्तामा प्रत्यक्ष संलग्न ती अधिकारीले आन्तरिक छलफलका बारेमा कुरा गर्न नाम नछाप्ने शर्तमा यो जानकारी दिएका हुन् ।

यस चरणमा के स्पष्ट छ भने युद्धविराम सम्झौता अन्तर्गत जहाजहरूले दुई हप्तासम्म जलयोजक पार गर्न सक्छन् तर इरानी सशस्त्र बलसँगको समन्वयमा मात्र । यो सम्भव छ कि जहाजहरूले इरान र ओमानलाई शुल्क पनि तिर्नुपर्नेछ । तर, के कुरा निर्विवाद छ भने शुल्क होस् वा नहोस्, हर्मुजमा अब इरानको नियन्त्रण रहनेछ ।

यसले एक आमूल परिवर्तनतर्फ संकेत गर्छ । जुन कुरा पहिले एक खतरा थियो, अहिले त्यो शासन र राजस्वको संयन्त्र बनिरहेको छ । रोयटर्सका अनुसार, इरानले कार्गोको प्रकार र अवस्था अनुसार शुल्क निर्धारण गर्ने अधिकारका लागि दबाब दिएको छ जसले समुद्री पारवहनमै आर्थिक प्रभाव समावेश गरेको छ ।

शुल्कबाहेक सञ्चालनका शर्तहरू पनि महत्त्वपूर्ण छन् । सम्झौता अनुसार, जहाजहरूले पारवहनका लागि इरानी सेनासँग समन्वय गर्नुपर्नेछ जुन सम्भवतः त्यहाँ बिछ्याइएका विस्फोटकहरूका कारण हो । यसले प्रभावकारी रूपमा इरानलाई जलमार्गमा सुपरीवेक्षण गर्ने अधिकार दिएको छ । व्यावहारिक रूपमा भन्नुपर्दा हर्मुज पुनः खुल्नुको अर्थ पुरानै अवस्थामा फर्किनु नभई नयाँ प्रणाली स्थापना हुनु हो जसमा इरानले केन्द्रीय नियामकको भूमिका खेल्नेछ ।

इरानको क्षतिको मात्रालाई नकार्न सकिँदैन । युद्धमा सर्वोच्च नेता आयातोल्लाह अली खामेनेई लगायतका शीर्ष नेतृत्वको हत्या र सैन्य पूर्वाधारमा व्यापक क्षति भएको छ । तैपनि, इरानी शासनको पतन हुने जुन अपेक्षा गरिएको थियो, त्यो हुन सकेन ।

इरानले दबाबका बीच पनि लचिलोपन प्रदर्शन गरेको देखिन्छ । अमेरिकी र इजरायली सेनाले उसको क्षमतालाई निशाना बनाए पनि उसले ढुवानीलाई खतरामा पार्न, विमान खसाल्न र एसिमेट्रिक युद्ध जारी राख्न पर्याप्त परिचालन शक्ति कायम राख्यो ।

धेरै अमेरिकी विमानहरू खसालिनु र खाडी देशहरूमा रहेका केही उन्नत अमेरिकी रक्षा सम्पत्तिहरूमा सटीक प्रहार गरिनुले निरन्तरको बमवर्षाका बावजुद इरानसँग सार्थक रक्षात्मक क्षमता बाँकी रहेको प्रमाण दिएको थियो ।

साथै, इरानले आफ्नो राजनीतिक संरचना जोगाएको छ । नेतृत्व विघटन हुनुको सट्टा हस्तान्तरण भएको छ र त्यहाँ कुनै शासन परिवर्तन वा शासन विरुद्ध सार्वजनिक विरोध प्रदर्शनहरू भएका छैनन् । रणनीतिक रूपमा भन्नुपर्दा विपक्षीको अन्तर्निहित उद्देश्य नै प्रणालीगत परिवर्तन हुँदा जीवित रहनु आफैंमा विजयको एक स्वरूप हो ।

दुवै पक्षसँग सफलताको दाबी गर्ने बलियो कारणहरू छन् । ट्रम्पले हर्मुज पुनः खुला हुनु र इरानको सेनाको क्षमता घट्नुलाई अमेरिकी प्रभुत्वको प्रमाणका रूपमा जोड दिएका छन् । उनले ढुवानीको चाप हटाउन र जलमार्गबाट प्रवाह सुचारु गर्नमा अमेरिकी संलग्नतालाई पनि हाइलाइट गरे ।

यद्यपि, इरानले यसै नतिजालाई फरक रूपमा प्रस्तुत गरिरहेको छ । उसको नेतृत्वको तर्क छ कि अन्ततः अमेरिकाले इरानी शर्तहरू स्वीकार गर्यो, विशेषगरी हर्मुजमाथिको नियन्त्रण र वार्ताको ढाँचाका सम्बन्धमा । शुल्कको अधिकार, क्षतिपूर्ति र भविष्यका आक्रमणहरू विरुद्धको ग्यारेन्टीमा उसको अडानले यसै दाबीलाई बलियो बनाउँछ ।

यी परस्पर विरोधी दाबीहरूले सफलताका मौलिक रूपमा फरक मापदण्डहरूलाई प्रतिबिम्बित गर्छन् । अमेरिकाका लागि, सफलता भनेको एक महत्त्वपूर्ण व्यापारिक मार्ग पुनः सुचारु हुनु हो । इरानका लागि, सफलता भनेको त्यो मार्गले काम गर्ने शर्तहरूलाई नयाँ स्वरूप दिनु हो ।

इरानको यो सापेक्षिक लाभलाई व्यापक भूराजनीतिक सन्दर्भमा पनि बुझ्नुपर्छ । द्वन्द्वको समयमा पूर्ण रूपमा एकीकृत अन्तर्राष्ट्रिय गठबन्धन बनाउन अमेरिकाले संघर्ष गर्नुपर्यो । संयुक्त राष्ट्रसंघ लगायतका ठाउँमा कूटनीतिक विभाजनहरू स्पष्ट देखिएका थिए जहाँ हर्मुज खोल्ने प्रयासहरूले प्रमुख शक्तिहरूबाट प्रतिरोधको सामना गर्नुपर्याे ।

क्षेत्रीय स्तरमा खाडी देशहरू प्रत्यक्ष रूपमा प्रभावित भए पनि उनीहरू सतर्क रहे र प्रत्यक्ष सैन्य संलग्नताबाट जोगिए । यस अनिच्छाले अमेरिकी दबाबको दायरा सीमित गर्यो र इरानलाई यो द्वन्द्व बाह्य आक्रामकता विरुद्ध आफू एक्लै लडेको रूपमा चित्रण गर्न सजिलो भयो ।

यसैबीच विश्वव्यापी आर्थिक दबाब इरानको पक्षमा रह्यो । हर्मुज बन्द हुँदा ठूलो ऊर्जा संकट उत्पन्न भयो जसले गर्दा तेलको मूल्य बढ्यो र महाद्वीपभरि आपूर्ति शृंखला अवरुद्ध भयो । यसले वार्ताको माध्यमबाट सम्झौताको हतारो बढायो र इरानको बार्गेनिङ शक्तिमा वृद्धि गरायो ।

समग्रमा, यस युद्धविरामले एक विरोधाभासपूर्ण नतिजाको संकेत गर्छ । इरान एउटा विनाशकारी द्वन्द्वबाट आफ्नो सैन्य शक्ति कमजोर र नेतृत्व हल्लिएको अवस्थामा बाहिर निस्किएको छ । तैपनि, उसले विश्वको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण जलमार्गमध्ये एकमा थप औपचारिक भूमिका सुरक्षित गरेको छ, शुल्कमा आधारित राजस्वको सम्भावना सुरु गरेको छ र अमेरिकालाई आफ्नो मुख्य मागहरू समावेश गरिएको वार्ताको ढाँचामा आउन बाध्य पारेको छ ।

यस अर्थमा युद्धको नतिजा अन्ततः इरानले के गुमायो भन्ने भन्दा पनि उसले के पायो भन्ने कुराले परिभाषित गर्न सकिन्छ ।