इरानले हर्मुज पार गर्न युआन तिर्नुपर्ने व्यवस्था ल्याएपछि चीनलाई फाइदै फाइदा

एजेन्सी । हर्मुज जलयोजकमा रहेको इरानी रिभोलुसनरी गार्ड कर्प्स (आईआरजीसी) को टोल बुथले डलर स्वीकार गर्दैन । यसले चिनियाँ युआन स्वीकार गर्दछ जसको राफसाफ चीनको सीमापार अन्तरबैंक भुक्तानी प्रणाली (सीआईपीएस) मार्फत गरिन्छ ।
त्यसको विकल्पमा इरानले क्रिप्टोकरेन्सी स्वीकार गर्छ ।

प्रति यात्रा टोल शुल्क २० लाख डलरसम्म पर्छ । यो भुक्तानी स्विफ्टलाई नछोई, न्युयोर्कको कुनै प्रतिनिधि बैंकमार्फत नगई र अमेरिकाले विश्वव्यापी वित्तको निगरानी गर्न र यसलाई हतियारको रूपमा प्रयोग गर्न बनाएको डलर राफसाफ प्रणालीमा कुनै रेकर्ड नराखी सम्पन्न हुन्छ ।

जुन युद्ध पेट्रो–डलर लागू गर्नका लागि सुरु गरिएको थियो, त्यो यस्तो रणनीतिक अवरोध विन्दुमा लडिँदैछ जहाँ पेट्रो–डलर पहिले नै विस्थापित भइसकेको छ ।

मार्च २०२६ मा सीआईपीएसले प्रतिदिन १३० अर्ब डलरभन्दा बढीको कारोबार गरेको थियो जुन इरान युद्धका कारण उत्पन्न प्रवाहले बढाएको हो । यस प्रणालीले १८० देशका १६ सय सहभागीहरूलाई जोड्छ ।

यसले अझै पनि आफ्ना करिब ८० प्रतिशत सन्देशहरूका लागि स्विफ्टमा भर पर्छ जसको अर्थ यो पूर्ण रूपमा स्वतन्त्र छैन । तर, स्विफ्टलाई पूर्ण रूपमा छल्ने बाँकी २० प्रतिशत नै महत्त्वपूर्ण छ किनभने यही च्यानलमार्फत इरानी तेलको भुक्तानी, हर्मुज पारवहन शुल्क र गुप्त जहाजहरूको लेनदेन चिनियाँ प्रशोधन केन्द्रहरूबाट आईआरजीसी–सम्बद्ध मध्यस्थकर्ताहरूसम्म पुग्छ र अमेरिकाले यी कारोबारहरू देख्न सक्दैन ।

सीआईपीएस सँगसँगै एम–ब्रिज पनि सञ्चालनमा छ जुन बैंक फर इन्टरनेशनल सेटलमेन्ट्सको बहु–सीबीडीसी प्लेटफर्म हो । यो एक विशेष वितरित लेजरमा आधारित छ जसले केन्द्रीय बैंक डिजिटल मुद्राहरूलाई केही सेकेन्डमै पूर्ण रूपमा राफसाफ गर्छ ।
यसले हालसम्म करिब ५५ अर्ब डलरको कारोबार गरिसकेको छ जसमध्ये ९५ प्रतिशत डिजिटल युआनमा छ । यसमा चीन, हङकङ, थाइल्यान्ड, यूएई र साउदी अरबका केन्द्रीय बैंकहरू सहभागी छन् ।

यो प्लेटफर्म डलरपछिको संसारका लागि डिजाइन गरिएको थियो । डलर अझै शक्तिशाली भएको विश्वमा यसको परीक्षण भइरहेको छ तर विश्वको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण जलमार्गको टोल बुथले पहिले नै त्यही मुद्रामा कारोबार गरिरहेको छ जसको राफसाफका लागि यो प्लेटफर्म बनाइएको थियो ।

यसको संरचना तहगत छ । सीआईपीएसले परम्परागत युआन बैंक स्थानान्तरण सम्हाल्छः तेल प्रशोधन केन्द्रदेखि मध्यस्थकर्ता हुँदै आईआरजीसी–सम्बद्ध खातासम्म । यसको राफसाफ शाङ्हाईमा हुन्छ ।

एम–ब्रिजले डिजिटल पाटो सम्हाल्छ । केन्द्रीय बैंक डिजिटल मुद्रा कुनै प्रतिनिधि बैंक वा स्विफ्ट बिना सिधै सार्वभौम नोडहरू बीच तुरुन्तै स्थानान्तरण हुन्छ । मिलेर यिनीहरूले एक समानान्तर भुक्तानी प्रणाली बनाउँछन् जसलाई डलरको आवश्यकता पर्दैन ।

यसलाई केवल सहभागीहरूको आवश्यकता पर्छ र युद्धले ती सहभागीहरू उपलब्ध गरायो । चीनले इरानको ८० देखि ९० प्रतिशत निर्यात खरिद गर्छ, युआनमा भुक्तानी गर्छ र यस्तो पूर्वाधारमार्फत राफसाफ गर्छ जसलाई अमेरिकाले रोक्न सक्दैन, वास्तविक समयमा निगरानी गर्न सक्दैन र बीआईएसलाई नै प्रतिबन्ध नलगाई यसलाई प्रतिबन्धित गर्न सक्दैन ।

डोयच बैंकले इरान युद्धलाई पेट्रो–युआन उत्प्रेरक भनेको छ । युद्धभन्दा अघि युआनमा आधारित तेल व्यापार एक परीक्षण कार्यक्रम मात्र थियो । युद्धले यसलाई अनिवार्य आवश्यकतामा परिणत गरिदियो ।

स्विफ्टलाई हतियार बनाइँदा तपाईं स्विफ्टको विकल्प बनाउनुहुन्छ । डलरलाई हतियार बनाइँदा तपाईं युआनमा कारोबार गर्नुहुन्छ । यो जलयोजक डलरमा चल्ने जहाजका लागि बन्द गरिँदा तपाईं यसलाई युआनमा चल्ने जहाजका लागि खोल्नुहुन्छ र त्यस्तो टोल शुल्क लिनुहुन्छ जसले त्यही युद्धका लागि खर्च जुटाउँछ जुन युद्ध डलरले जित्नुपर्ने थियो ।

विश्वव्यापी सञ्चितिमा डलरको हिस्सा अझै ५८ देखि ५९ प्रतिशत छ । यसले वस्तु व्यापारको ८० देखि ८५ प्रतिशत हिस्सा ओगट्छ । हरेक दृष्टिकोणबाट यो अझै हावी छ ।

तर, समग्र तथ्यांकले मुख्य विन्दुलाई देख्दैन । त्यो मुख्य विन्दु हर्मुज जलयोजक हो जहाँ प्रतिदिन १३० अर्ब डलरको सीआईपीएस कारोबार, २० लाख डलरको युआन टोल, जहाजको लोकेसन लुकाउने प्रविधि र एम–ब्रिजको तत्काल राफसाफ एकै ठाउँमा भेटिन्छन् ।

यही मुख्य विन्दुमा विकल्पहरू तयार भइरहेका छन् । कुनै नीति पत्रमा नभई भुक्तानीहरूमा प्रति ब्यारल, प्रति टोल र प्रति गोप्य ट्यांकर अमेरिकाले नबनाएको र बन्द गर्न नसक्ने पूर्वाधारमार्फत राफसाफ भइरहेको छ ।

अमेरिकालाई छल्ने यो संरचना अहिले सञ्चालनमा छ । जुन युद्धले यसलाई रोक्नुपर्ने थियो, त्यसैले यसका लागि खर्च जुटाइरहेको छ । र इरानको पावर प्लान्ट डे (विद्युत केन्द्र लक्षित गर्ने दिन) आज राति हो ।