विश्व अर्थतन्त्रमा इरान युद्धको नकारात्मक असर, अमेरिका र रुसलाई लाभ

काठमाडौं । इरान, इजरायल र अमेरिका बीच चलिरहेको तनाव स्थानीय भिडन्तमा मात्र सीमित नरहेर पूर्ण स्तरको क्षेत्रीय युद्धमा परिणत भएको छ । त्यसले गहिरो विश्वव्यापी परिणामहरू निम्त्याएको छ ।

युद्ध सुरु भएको दुई साता पूरा हुँदा व्यापार, ऊर्जा सुरक्षा र वित्तीय बजारमा देखिएको परिवर्तनले सन् १९७० को दशकको तेल संकटको सम्झना दिलाउँछ । त्यतिखेर भन्दा पनि बढी क्षति अहिले पुगिरहेको छ।

तेल अझै पनि विश्वव्यापी औद्योगिक अर्थतन्त्रको मेरुदण्ड हो । यस द्वन्द्वको सबैभन्दा तत्काल र विनाशकारी प्रभाव हर्मुज जलयोजकमा केन्द्रित छ । यस साँघुरो जलमार्गबाट दैनिक करिब २ करोड १० लाख ब्यारल तेल ओसारपसार हुन्छ जुन विश्वव्यापी तेल खपतको लगभग २१ प्रतिशत हो ।

इरानले स्पष्ट रूपमा अमेरिका, इजरायल तथा उसका साझेदारहरूको जहाज र तेल ट्यांकरलाई हर्मुज भएर जान नदिने घोषणा गरेको छ । त्यसरी जान खोज्ने जहाजमाथि उसले आक्रमणहरू गरेको छ । त्यसपछि अमेरिकाका राष्ट्रपति डोनल्ड ट्रम्पले युरोपेली र अन्य साझेदारहरूलाई हर्मुजबाट सुरक्षित रूपमा जहाजको आवागमन गराउन सैन्य सहयोगको आह्वान गरेका छन् ।

युद्ध सुरु भएदेखि ब्रेन्ट क्रुडको मूल्यमा भारी वृद्धि भएको छ । सन् २०२६ को सुरुमा तेलको मूल्य प्रति ब्यारल ७५ देखि ८० डलरको आसपास थियो । तर, युद्ध आरम्भ भएपछि त्यो करिब १२० डलरसम्म पुगेको छ । अझै पनि त्यो प्रति ब्यारल १०० डलरभन्दा बढी नै छ ।

हर्मुज जलयोजक पूर्ण रूपमा र लामो समयसम्म बन्द भएमा तेलको मूल्य २०० डलरसम्म पुग्न सक्ने गोल्डम्यान स्याक्स र अन्तर्राष्ट्रिय ऊर्जा एजेन्सीका विश्लेषकहरूले चेतावनी दिएका छन् । अमेरिकाले युद्ध लम्ब्याइरहेमा तेलको मूल्य २०० डलर पुग्ने इरानले पनि जनाएको छ । तेलको मूल्यमा हुने प्रत्येक वृद्धिको असर संसारभरि पर्छ ।

युद्ध लम्बिएर स्थायी ऊर्जा पूर्वाधारहरू नष्ट हुन थाले भने विश्वले बहुवर्षीय आर्थिक मन्दीको सामना गर्नुपर्ने हुन सक्छ

अमेरिका र इजरायलले इरानी तेल भण्डारहरूमा आक्रमण गरिरहेको र साउदी अरब, यूएई, कतार, बहराइन जस्ता छिमेकी देशहरूका पूर्वाधारमा इरानले ड्रोन हमला गरेसँगै हेभी र मिडियम क्रुड तेलको आपूर्तिमा कमी आएको छ । यो तेल डिजेल उत्पादनका लागि आवश्यक हुन्छ । यसले गर्दा लजिस्टिक र निर्माण क्षेत्रमा अर्को संकट उत्पन्न भएको छ ।

तेलले धेरै चर्चा पाए पनि अन्य उपभोग्य वस्तुहरूमा युद्धको प्रभाव उत्तिकै डरलाग्दो छ । पश्चिम एसिया प्राकृतिक ग्यास (एलएनजी) र मलको महत्त्वपूर्ण केन्द्र हो ।

कतार र इरानले फार्स ग्यास क्षेत्र साझा गर्छन् र त्यो विश्वको सबैभन्दा ठूलो ग्यास क्षेत्र हो । पर्सियाली खाडी हुँदै जाने ढुवानी मार्गहरूको जोखिम दिनप्रतिदिन बढिरहेको छ । यसले युरोपेली र एसियाली एलएनजी बजारमा ग्यासको मूल्य अघिल्लो वर्षको तुलनामा ३५० प्रतिशतले बढाएको छ ।

रुसी ग्यासको अभावपछि भर्खरै स्थिर हुन लागेको युरोपका लागि यो दोस्रो ठूलो ऊर्जा धक्का हो । यसले स्टिल, ग्लास र केमिकल जस्ता ठूला उद्योगहरूलाई कि त अनुदानमा निर्भर हुन वा पूर्ण रूपमा बन्द हुन बाध्य पारेको छ ।

यो क्षेत्र युरिया र फस्फेटको विशाल उत्पादक हो जुन विश्वव्यापी मल उत्पादनका लागि आधारभूत तत्त्व हुन् । ऊर्जाको मूल्य बढ्दा मल उत्पादनको लागत पनि आकासिन्छ । यसले ढिलो हुने संकट निम्त्याउँछ । आजको उच्च ऊर्जा लागतको अर्थ अर्को वर्ष बाली उत्पादनमा कमी आउनु हो ।

संयुक्त राष्ट्रसंघको खाद्य तथा कृषि संगठन (एफएओ) का अनुसार, विश्वव्यापी खाद्य मूल्य सूचकांक विगत तीन महिनामा मात्रै १८ प्रतिशतले बढेको छ । यसले अफ्रिका र दक्षिणपूर्व एसियाका विकासोन्मुख राष्ट्रहरूमा स्थिरताको खतरा पैदा गरेको छ ।

विश्वव्यापी सेयर बजारले आफ्नो स्वभाव अनुसार नै युद्धप्रति त्रासपूर्ण प्रतिक्रिया जनाएको छ । सन् २०२३–२०२४ को कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई) को लहरले बढाएको उच्च वृद्धिको प्रविधि क्षेत्रले अहिले आफ्नो सबैभन्दा ठूलो परीक्षाको सामना गरिरहेको छ। लगानीकर्ताहरू जोखिमयुक्त सम्पत्तिहरू (प्रविधि सेयर, क्रिप्टो) छोडेर सुरक्षित आश्रयतर्फ लागिरहेका छन् ।

सुनको मूल्य प्रतिऔंस २७ सय ५० डलर पुगेर नयाँ कीर्तिमान कायम गरेको छ । लगानीकर्ताहरूले यस्तो सम्पत्ति खोजिरहेका छन् जसको मूल्य कुनै निश्चित सरकारको ऋण वा कम्पनीको कमाइमा भर पर्दैन ।

तर, अमेरिकी डलर निकै बलियो भएको छ । यो दुईधारे तरबार हो । यसले अमेरिकाको क्रयशक्तिलाई जोगाए पनि उदाउँदा बजारहरूका लागि डलरमा लिइएको ऋण फिर्ता गर्न असम्भव बनाउँछ । यसले गर्दा विश्वव्यापी ऋण संकटको खतरा बढेको छ।

उच्च ऊर्जा लागत एआई क्रान्तिका लागि विशेषगरी हानिकारक छ । ठूला डेटा सेन्टरहरूले भारी मात्रामा बिजुली खपत गर्छन् । ग्यास अभावका कारण बिजुलीको महसुल बढ्दा सिलिकन भ्यालीका दिग्गज कम्पनीहरूको नाफा घटिरहेको छ ।

नास्डाक सूचकांक वर्षको सुरुदेखि २२ प्रतिशतले घटेको छ किनभने बजारले महँगो ऊर्जामा उच्च प्रविधिका सपनाहरू साकार हुन सक्दैनन् भन्ने महसुस गरेको छ ।

युद्ध पर्सियाली खाडीमा मात्र सीमित छैन । यमनका हुतीहरूले इरानको समर्थनमा बाब–अल–मान्डेब जलयोजकमा आक्रमण गर्ने भनेपछि एसिया र युरोपलाई जोड्ने सबैभन्दा छोटो मार्गका रूपमा रहेको स्वेज नहर नै धेरैजसो पश्चिमी जहाजहरूका लागि निषेधित क्षेत्र बन्ने जोखिम बढेको छ ।

४० फीटको कन्टेनर ढुवानी गर्ने लागत सन् २०२४ मा करिब २ हजार डलर रहेकोमा अहिले बढेर करिब ९ हजार डलर पुगेको छ ।

रुसका लागि यो युद्ध ठूलो आर्थिक जीवनरेखा साबित भएको छ । विश्वव्यापी तेलको उच्च मूल्यले मस्कोलाई प्रतिबन्धका बाबजुद पनि आफ्नो युराल क्रुड महँगो मूल्यमा बेच्ने अवसर दिएको छ । यस फाइदाले क्रेमलिनको ढुकुटी बलियो बनाएको छ र उसको आफ्नै सैन्य कारबाहीको खर्च धान्न मद्दत गरेको छ

धेरैजसो ट्यांकरहरू अब दक्षिण अफ्रिकाको केप अफ गुड होप घुमेर जान बाध्य छन् । यसले यात्रामा १० देखि १४ दिन थप समय लगाउँछ र हजारौं टन अतिरिक्त इन्धन खपत गर्छ । यसले गर्दा विश्वभर पसलहरूमा पाइने हरेक सामानको मूल्य बढिरहेको छ ।

उच्च ऊर्जा मूल्य (मुद्रास्फीति) र घट्दो औद्योगिक उत्पादन (मन्दी) को संयोजनले सन् १९७० को दशकमा प्रचलित स्ट्यागफ्लेसन भन्ने शब्दको सम्झना दिलाएको छ ।

अमेरिकाको फेडरल रिजर्भ र युरोपेली केन्द्रीय बैंक लगायतका केन्द्रीय बैंकहरू असहज स्थितिमा छन् । सामान्यतया अर्थतन्त्र सुस्त हुँदा उनीहरूले खर्च बढाउन ब्याजदर घटाउँछन् । तर, युद्धका कारण मुद्रास्फीति बढिरहेकाले मुद्राको अवमूल्यन रोक्न उनीहरू ब्याजदर उच्च राख्न बाध्य छन् ।

अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रा कोष (आईएमएफ) ले भर्खरै सन् २०२६ को विश्वव्यापी आर्थिक वृद्धिको प्रक्षेपण ३.१ प्रतिशतबाट घटाएर १.६ प्रतिशत मा झारेको छ । धेरै विकसित राष्ट्रहरूका लागि यसको अर्थ वास्तवमा आर्थिक मन्दी नै हो ।

इरान द्वन्द्वले विश्वव्यापी बजारलाई अस्थिर बनाए पनि अमेरिका र रुस दुवैले यस अस्तव्यस्तताका बीच महत्त्वपूर्ण रणनीतिक र वित्तीय लाभ लिइरहेका छन् । यी दुई महाशक्तिहरूका लागि यो युद्ध औद्योगिक वृद्धि र भूराजनीतिक प्रभाव बढाउने माध्यम बनेको छ ।

विरोधाभासपूर्ण रूपमा अमेरिकाले तेलको मूल्यवृद्धिको फाइदा उठाएको छ भने यसले युरोप र एसियालाई ठूलो नोक्सान गरेको छ । कच्चा तेल र एलएनजीको विश्वकै अग्रणी उत्पादकको रूपमा अमेरिकी ऊर्जा कम्पनीहरूले ऐतिहासिक नाफा कमाइरहेका छन् ।

तेलको मूल्य प्रति ब्यारल १०० डलरभन्दा माथि पुग्दा टेक्सस र नर्थ डकोटाका अमेरिकी सेल उत्पादकहरूले उत्पादन बढाएका छन् । यसले अमेरिकालाई विश्वव्यापी ऊर्जाका लागि अन्तिम विकल्प बनाएको छ ।

यसका साथै, अमेरिकी हतियार उद्योगले अर्डरहरूमा अभूतपूर्व वृद्धि देखेको छ । इजरायल र विभिन्न खाडी राष्ट्रहरू जस्ता क्षेत्रीय सहयोगीहरूले आफ्ना मिसाइल र ड्रोनहरूको मौज्दात सिध्याउँदै जाँदा लकहीड मार्टिन र रेथ्यन जस्ता कम्पनीहरूले अर्बौं डलरका सम्झौताहरू गरिरहेका छन् । यसले अमेरिकाको औद्योगिक आधार र आन्तरिक रोजगारीमा टेवा पुर्याएको छ ।

इरान युद्ध अब क्षेत्रीय द्वन्द्व मात्र नभई विश्वव्यापी आर्थिक भूकम्पका रूपमा आएको छ । तेलको मूल्य प्रतिब्यारल १०० डलरभन्दा माथि पुग्नु, समुद्री मार्गहरू अवरुद्ध हुनु र सेयर बजारमा अस्थिरता देखिनुले कोभिड महामारीपछिको आर्थिक सुधारको अन्त्य गरिदिएको छ

रुसका लागि यो युद्ध ठूलो आर्थिक जीवनरेखा साबित भएको छ । विश्वव्यापी तेलको उच्च मूल्यले मस्कोलाई प्रतिबन्धका बाबजुद पनि आफ्नो युराल क्रुड महँगो मूल्यमा बेच्ने अवसर दिएको छ । यस फाइदाले क्रेमलिनको ढुकुटी बलियो बनाएको छ र उसको आफ्नै सैन्य कारबाहीको खर्च धान्न मद्दत गरेको छ ।

रणनीतिक रूपमा इरान द्वन्द्वले वाशिङटनको ध्यान मोडिदिएको छ । अमेरिकाले आफ्ना जलसैनिक एसेट, हवाई रक्षा र कूटनीतिक शक्ति पश्चिम एसियातर्फ फर्काउन बाध्य भएपछि युक्रेन मोर्चामा उसले दिने दबाब घटेको छ ।

मध्यस्थकर्ताको रूपमा रुसको भूमिका र इरान तथा उसका छिमेकीहरूलाई गैरपश्चिमी सैन्य प्रविधिको आपूर्तिका कारण ग्लोबल साउथमा मस्कोको प्रभाव बलियो भएको छ । यसले मस्कोलाई अमेरिकी प्रभुत्वको एक आवश्यक विकल्पको रूपमा स्थापित गरेको छ ।

इरान युद्ध अब क्षेत्रीय द्वन्द्व मात्र नभई विश्वव्यापी आर्थिक भूकम्पका रूपमा आएको छ । तेलको मूल्य प्रतिब्यारल १०० डलरभन्दा माथि पुग्नु, समुद्री मार्गहरू अवरुद्ध हुनु र सेयर बजारमा अस्थिरता देखिनुले कोभिड महामारीपछिको आर्थिक सुधारको अन्त्य गरिदिएको छ ।

युद्ध लम्बिएर स्थायी ऊर्जा पूर्वाधारहरू नष्ट हुन थाले भने विश्वले बहुवर्षीय आर्थिक मन्दीको सामना गर्नुपर्ने हुन सक्छ । आधुनिक विश्वको इन्टरकनेक्टिभिटीलाई कुनै समय सबैभन्दा ठूलो शक्ति मानिन्थ्यो र अहिले त्यो सबैभन्दा ठूलो कमजोरी बनेको छ । यसमा सुधारका लागि युद्धविराम मात्र पर्याप्त हुने छैन । यसका लागि विश्वव्यापी ऊर्जा सुरक्षा र आपूर्ति श्रृंखलाको पूर्ण पुनःसंरचना आवश्यक पर्नेछ ।