इरान युद्ध : पाँचौं दिन के के भयो ?

एजेन्सी । अमेरिका र इजरायलले इरानमाथि गरेको आक्रमण तथा इरानले गरेको प्रत्याक्रमण बिहीबार छैटौं दिनमा प्रवेश गरेको छ । पाँचौं दिनका मुख्य घटनाक्रमहरू यहाँ प्रस्तुत गरिएको छ ।

शिरच्छेदन अर्थात् नेतृत्वको हत्या गर्ने रणनीति एकपटकको मात्र प्रहार नभई निरन्तर युद्ध नीतिको रूपमा स्थापित भएको भनी इरानमा चिन्ता बढ्दै गएको छ । इरानी स्रोतहरूका अनुसार, वाशिङ्टन र तेल अभिभले इरानको सरकारका प्रमुखहरू वा अन्तरिम नेतृत्व परिषद्का सदस्यहरूलाई निशाना बनाउन सक्ने विश्वास गरेका छन् ।

यो डर आगामी सर्वोच्च नेता जो कोही बने पनि उनीप्रति रहनेछ । नसरल्लाहका उत्तराधिकारीले नेतृत्व सम्हालेको केही समयमै उनलाई निशाना बनाइएको इरानी टिप्पणीकारहरूले हिजबुल्लाहको उदाहरण दिँदै भनेका छन् ।

इजरायली र अमेरिकी हमलाहरू पश्चिमी र मध्य इरानमा जारी छन् । यसमा शिराज, खोरामबाद, केर्मानशाह, कोम, अह्वाज र तब्रिज जस्ता सहरहरू समावेश छन् । पश्चिमी क्षेत्र र राजधानी तेहरान मुख्य केन्द्रबिन्दु बनेका छन् ।

सोही समयमा इरानी स्रोतहरूले केर्मानशाह नजिकैका संयन्त्रहरू लगायत धेरै मिसाइल आधार शिविरहरूमा क्षति पुगेको स्वीकार गरेका छन् । पहुँच मार्ग र पूर्वाधारमा भएको क्षतिले मिसाइल प्रक्षेपणको गतिलाई असर गरिरहेको हुन सक्छ ।

इजरायलमाथिको इरानी मिसाइल प्रहारमा आएको गिरावट इजरायली हवाई प्रभुत्वका कारण उत्पन्न परिचालन अवरोध र इरानले आफ्नो बाँकी हतियार भण्डार जोगाउने प्रयास दुवैसँग जोडिएको देखिन्छ ।

यसको साटो इरानले अझै पनि अमेरिकी स्वार्थ र क्षेत्रीय ऊर्जा पूर्वाधारहरूमा प्रहार गर्न प्राथमिकता दिइरहेको देखिन्छ । वाशिङटन र उसका क्षेत्रीय साझेदारहरूका लागि युद्धको लागत बढाउनु त्यसको उद्देश्य हो ।

इरानी मिसाइलहरूले कतार र युएईमा भएका अघिल्ला प्रहारहरू पछि जोर्डनमा रहेका थाड प्रारम्भिक चेतावनी रेडार प्रणालीहरूलाई निशाना बनाएको बताइएको छ ।

यो सत्य हो भने यी आक्रमणहरूले क्षेत्रीय मिसाइल–रक्षा संरचनालाई कमजोर बनाउने रणनीतितर्फ संकेत गर्छन् जसले अमेरिकी आधार र इजरायल दुवैलाई सुरक्षा प्रदान गर्दछ ।

इरानी स्रोतहरूले बहराइन, कतार, कुवेत, साउदी अरब र यूएईमा रहेका धेरै अमेरिकी आधारहरूमा सञ्चार र रेडार पूर्वाधारहरू क्षतिग्रस्त भएको दाबी गरेका छन् ।

कमान्ड–एन्ड–कन्ट्रोल प्रणालीहरूमा अवरोध पुर्याउनु र अमेरिकी तथा इजरायली हवाई रक्षा सञ्जालहरू बीचको समन्वयलाई कमजोर पार्नु यसको उद्देश्य देखिन्छ ।

यसैबीच इरानी हवाई प्रतिरक्षा प्रणालीले इजरायली जासुसी ड्रोनहरू, जसमा थप हर्मिस ९०० प्रणालीहरू समावेश छन्, लाई खसाल्नमा बढी सफलता पाएको देखिन्छ ।

केही विश्लेषकहरूका अनुसार, इरानको छोटो दूरीको हवाई रक्षा सञ्जालमा भएको सुधारले यो सफलता मिलेको हुन सक्छ यद्यपि लामो दूरीका प्रणालीहरू अझै पनि कमजोर अवस्थामा छन् ।

प्रोक्सी (छद्म) मोर्चामा, अनबार, दियाला र सामावाहमा पीएमएफ स्थानहरूमा भारी अमेरिकी–इजरायली हमला भए पनि इराकी सशस्त्र समूहहरूले अमेरिकी आधारहरूमा आक्रमण जारी राखेका छन् ।

हिजबुल्लाहले पनि उत्तरी इजरायल र गोलान हाइट्समा इजरायली लक्ष्यहरू विरुद्ध मिसाइल र ड्रोन आक्रमणहरू सहित आफ्ना कार्यहरू जारी राखेको छ ।

अर्कोतर्फ, हुतीहरू भने यो द्वन्द्वबाट धेरै हदसम्म बाहिरै छन् । केही इरानी स्रोतहरूका अनुसार,साउदी अरब वा यूएईलाई युद्धमा सामेल हुन नदिन उनीहरूलाई एक निरोधकको रूपमा नियतवश सुरक्षित राखिएको छ ।

ऊर्जा युद्ध इरानको रणनीतिको केन्द्रमा छ । ऊर्जा पूर्वाधारमा आक्रमण भएपछि कतार इनर्जी ले फोर्स मज्योर (अनिवार्य परिस्थिति) घोषणा गर्दै एलएनजी ग्यास उत्पादन बन्द गरेको छ ।

यी अवरोधहरूले विश्वव्यापी ऊर्जा बजारमा दबाब कायम राख्ने इरानको प्रयासलाई बल पुर्याइरहेका छन् । विशेषगरी, हर्मुज जलसंयोजक कति समयसम्म बन्द रहन सक्छ भन्ने अनिश्चितताका बीच यस्तो दबाब कायम छ ।

साथै, युद्धले यस क्षेत्रमा माध्यमिक अस्थिरता निम्त्याउन थालेको छ । खामेनेईको हत्या र जारी द्वन्द्वको विरोधमा पाकिस्तान र बहराइनमा प्रदर्शनहरू भएका छन् ।

इरानभित्रै इस्लामिक गणतन्त्रका समर्थकहरूले बदला लिन र प्रतिरोध गर्न आह्वान गर्दै प्रदर्शनहरू जारी राखेका छन् ।

इरानी अधिकारीहरूले आन्तरिक असहमति विरुद्ध पनि चेतावनी दिइरहेका छन् । अमेरिकी वा इजरायली उद्देश्यहरूसँग मेल खाने कुनै पनि कार्यलाई युद्धकालीन मिलेमतो मानिने मुख्य न्यायाधीशले भनेका छन् ।

इरानी नेतृत्वले एकैसाथ खाडी देशहरूलाई आश्वस्त पार्ने प्रयास गरिरहेको छ । राष्ट्रपति पेजेस्कियान र संसद्का सभामुख कालिबाफले इरानी प्रहारहरू आयोजक राष्ट्रहरू भन्दा पनि अमेरिकी सेनामाथि केन्द्रित रहेको कुरामा जोड दिएका छन् ।
इरानी अधिकारीहरूले साउदी अरबसँग सन् २०२३ मा चीनको मध्यस्थतामा भएको बेइजिङ सम्झौताप्रति प्रतिबद्धता पुनः पुष्टि गरेका छन् जसले खाडी राष्ट्रहरूलाई द्वन्द्वमा सामेल हुनबाट रोक्ने प्रयासलाई संकेत गर्दछ ।
चीनले हर्मुज जलसंयोजकबाट हुने ऊर्जा प्रवाहमा अवरोध पुग्ने चिन्ता व्यक्त गर्दै मध्यस्थताका विकल्पहरू खोज्न यस क्षेत्रमा विशेषदूत पठाएको बताइएको छ ।
यसैबीच कुर्दिश मुद्दा तेहरानका लागि प्रमुख सुरक्षा चिन्ताको रूपमा रहेको छ । कुर्दिश विद्रोही समूहहरूले भर्खरै एउटा बृहत् गठबन्धन बनाएका छन् जसले गर्दा उनीहरूलाई इस्लामिक गणतन्त्र विरुद्ध स्थल सेनाको रूपमा प्रयोग गर्न सकिने डर बढेको छ ।
तेहरानले केआरजी अधिकारीहरूलाई चेतावनी दिँदै कुर्दिश समूहहरूले इराकी कुर्दिस्तानबाट आक्रमण गरेमा तेहरानले सीधै कुर्दिस्तान क्षेत्रीय सरकारलाई निशाना बनाउन सक्ने बताएको छ ।

युद्धले टर्कीसँग सम्बन्धित एक खतरनाक घटना पनि निम्त्याएको छ । इरानबाट प्रहार गरिएको एक मिसाइल इन्सिरलिकमा रहेको अमेरिकी आधारतर्फ गइरहेको बेला हाटाय माथिको आकाशमा नेटो हवाई रक्षा प्रणालीले नष्ट गरेको थियो ।

यसको उद्देश्य अस्पष्ट छ । एउटा व्याख्याअनुसार इरानको विकेन्द्रीकृत मिसाइल प्रक्षेपण संरचनाले अनजानमा तनाव बढाउने वा असंगठित कदमहरूको जोखिम बढाउन सक्छ ।

अन्तर्राष्ट्रिय अनुगमन निकायहरूले इरानी आणविक केन्द्रहरू नजिक भएको क्षतिको पनि मूल्यांकन गरेका छन् । उपग्रह चित्रहरूले इसफाहान साइट नजिकै सीमित क्षति देखाएका छन् तर आईएईएले कुनै पनि आणविक सामग्रीमा असर नपरेको रिपोर्ट गरेको छ ।

बुशहर आणविक ऊर्जा केन्द्रको बारेमा चिन्ताहरू विशेषगरी उच्च छन् । त्यहाँ रुसी कर्मचारीहरू कार्यरत छन् र नजिकै विस्फोटहरू भएको खबर प्राप्त भएको छ ।

इरानभित्र खामेनेई पछिको देशको भविष्यको आणविक नीतिको बारेमा पनि छलफल सुरु भएको छ । यस युद्धले आणविक निरोधकको आवश्यकता प्रमाणित गरेको र अर्को सर्वोच्च नेता त्यस दिशामा अघि बढ्न सक्ने कतिपयको तर्क छ ।

विज्ञहरूको सभा (असेम्बली अफ एक्सपर्ट्स) ले नयाँ सर्वोच्च नेता चयनका लागि छलफल जारी राखेको छ ।

समग्रमा, युद्धको पाँचौं दिनले कुनै नाटकीय परिवर्तन भन्दा पनि विद्यमान ढाँचाकै निरन्तरता देखाउँछ । इरानभित्र इजरायली हवाई कारबाही जारी रहनु, अमेरिकी स्वार्थ र क्षेत्रीय ऊर्जा बजारमा लागत थोपर्ने इरानी प्रयास र द्वन्द्वको बढ्दो क्षेत्रीय र प्रोक्सी आयाम विचार गर्नुपर्ने हुन्छ ।

द्वन्द्वको मार्ग बढ्दो रूपमा लामो क्षेत्रीय टकराव जस्तो देखिँदैछ जसमा दुवै पक्ष द्रुत सैन्य विजय हासिल गर्नुको साटो समयसँगै रणनीतिक सन्तुलनलाई पुनः आकार दिने प्रयास गरिरहेका छन् ।